ପ୍ରତି ସୃଷ୍ଟିରେ, ପୁଣି ପୁଣି, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଧନ, ଆତ୍ମୀୟ, ବୟସ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ କ୍ରିୟାରେ ଏକ ଭଳି ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଜୀବମାନେ କେବେ କେବେ ଶତ-ଶତ ସୃଷ୍ଟିର ଚକ୍ରରେ ଅଛନ୍ତି କିମ୍ବା ନଥାନ୍ତି; ଏହି ମାୟା ପ୍ରବାହ ସଦା ଏଭଳି ଅନନ୍ତ ଚାଲିଥାଏ। ଏହି ଅସଂଖ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କର ଅବିରତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଉଛି, ଯେମିତି ବିଜ ଦଳି ଦଳି ପୁଣି ପୁଣି ବପାଯାଏ। ସେଇପରି, ସମାନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କିମ୍ବା ଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ, ପୁଣି ପୁଣି, ସୃଷ୍ଟିର ରୂପ ଉଦିତ ହୁଏ—ଏହା ସମୟର ସାଗରରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଜଣଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଚଞ୍ଚଳ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ହରାଇ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଉତ୍ତମ ପରମ ଶାନ୍ତିର ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, କୌଣସି ଆବରଣ ବିନା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏଠି, ଯେପରି ଜଳ ତାହାର ମୃଦୁ ରୂପ କିମ୍ବା ତରଙ୍ଗରେ ଏକାଟିଏ ରହେ, ସେପରି ଦେହ ସହ କିମ୍ବା ଦେହ ବିନା, ସାଗରରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ଏକାଟିଏ ଅଟୁଟ। ଏହି ମୁକ୍ତି ଦେହ ଥିଲେ କି, ନ ଥିଲେ କି, ତାହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେନି; ଯେଉଁଥିରେ ଚେଷ୍ଟାର ରସ ଚଖାଯାଇନାହିଁ, ସେଠାରେ ଭୋଗ କେମିତି ଅନୁଭବ ହେବ? ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତକୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖିପାରୁ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ମନୋଭାବ ଜାଣିପାରୁନାହିଁ। ଦେହ ସହିତ କିମ୍ବା ଦେହ ବିନା ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକମାନେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱଭାବରେ ଏକାଟିଏ; ତରଙ୍ଗ ଓ ମୃଦୁ ଜଳ ଯେପରି ସମାନ, ସେପରି ତାଙ୍କରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ। ଦେହ ଥିଲେ କି, ନ ଥିଲେ କି, ମୁକ୍ତି ଉପରେ ତାହାର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ; ଯେପରି ବାୟୁ ଚଳିଥିଲେ କି, ନ ଚଳିଲେ କି, ସେ ଆକାଶ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟତାରେ ବିଭାଜନ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଦେହ ଥିଲେ କି, ନ ଥିଲେ କି, ମୁକ୍ତି ଉପରେ ତାହାର କୌଣସି ଅଭିନିଭେଶ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଶୁଣ, ଯାହା କଣ୍ନ ପାଇଁ ଭୂଷଣ ସମ, ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ। ହେ ରଘୁବଂଶର ଅନନ୍ଦ, ଏହି ସଂସାରରେ ସମସ୍ତ କିଛି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ମାନବୀୟ ପ୍ରୟାସରେ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହୋଇ ହୃଦୟକୁ ଶୀତଳ ଅନୁଭବ ଦେଉଛି, ସେପରି ଫଳ ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, କେବଳ ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ ଲଭ୍ୟ। ଯାହା ପ୍ରୟାସର ଫଳରୂପେ ଦୃଶ୍ୟମାନ, ସେଇ ସତ୍ୟ; ଭ୍ରମିତମନେ ଭାବିଥିବା ଭାଗ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ତାହା ଅସତ୍ୟ। ମନ ଓ ଦେହର ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ, ସେଇ ସତ୍ୟ ପ୍ରୟାସ ଓ ଫଳଦାୟକ; ଅନ୍ୟଥା ତାହା ମୂଢ଼ତାର କାର୍ଯ୍ୟ। ଯିଏ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚେ; ନହେଲେ ମଧ୍ୟରେ ରୁକିଯାଏ ନାହିଁ। ମାନବ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଜୀବ ତିନି ଲୋକରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମ୍ମାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ। ଏହି ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା କେହି କେହି ଚେତନାର ଉନ୍ନତି ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାପଦକୁ ଲଭ୍ୟ କରନ୍ତି। କେବଳ ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା କେହି କେହି ପୁରୁଷୋତ୍ତମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା କେହି କେହି ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଭୁଷିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଲଭ୍ୟ କରନ୍ତି। ପ୍ରୟାସ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ପୂର୍ବ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ; ପୂର୍ବ ପ୍ରୟାସ ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଦୂରୀକୃତ ହୁଏ। ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଉତ୍ସାହ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରୟାସ କଲେ ପାହାଡ଼କୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରାଯାଏ, ତେବେ ପୂର୍ବ ପ୍ରୟାସ ଆଲୋଚନା କାହିଁକି? ଶାସ୍ତ୍ରନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରୟାସ ଏକାଟିଏ ଉତ୍ତମ ମାନବୀୟ ଉନ୍ନତି; ଚିହ୍ନିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଏହା ଉପକୃତ, ନହେଲେ କ୍ଷତିକାରକ। କେହି ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ଅସ୍ଥିରତାରେ, ଏକ ଅବସ୍ଥାରେ, ଆଙ୍ଗୁଳିର ଟିପ୍ରୁ ଚୁଅଁଥିବା ଜଳ ବି ଅଧିକ ଲାଗିପାରେ; ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କ ପାଇଁ, ପୃଥିବୀ ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼, ନଗର, ଦ୍ୱୀପ ଦ୍ୱାରା ଭୂଷିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯଥାଯଥ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ, ଏବଂ ପୃଥିବୀ ପୃଥିବୀ ରହିନଥାଏ। ଶାସ୍ତ୍ରଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଏହି ସଂସାରୀ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ରମ, ଏହା ରଙ୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚମକ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଉପାୟ। ମନରେ ଇଚ୍ଛା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଶାସ୍ତ୍ରଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏନାହିଁ, ତେବେ ତାହା ମଦୋନ୍ମତ ମନର ଖେଳ, ମନୋରଞ୍ଜନ କିନ୍ତୁ ଫଳଦାୟକ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଚିନ୍ତା କରିବେ, ସେପରି ଅନୁଭବ ହେବ; ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଏକାଟିଏ ସତ୍ୟ, ଅନ୍ୟ କିଛି, ଭାଗ୍ୟ ସମେତ, ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ମାନବ ପ୍ରୟାସ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ଅନିୟମିତ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରନିୟମିତ। ଅନିୟମିତ ପ୍ରୟାସ କ୍ଷତିକାରକ, ଶାସ୍ତ୍ରନିୟମିତ ପ୍ରୟାସ ଉତ୍ତମ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଦୁଇ ପହଳାନ୍ତି ଯେପରି ଦୁଇ ମଲ୍ଲ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରୟାସ—ନିଜର ଓ ଅନ୍ୟର; ଯେଉଁଥିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେଠି ବିଜୟୀ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଶାସ୍ତ୍ରନିୟମିତ ପ୍ରୟାସ ରୁ କ୍ଷତି ହୁଏ, ସେଠି ଅପକାରକାରୀର ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଉତ୍ତମ ପ୍ରୟାସ ଉପରେ ଭରସା କରି, ଦୁଷ୍ଟ ଉପରେ ଭଲକୁ ଲାଗି ଦେଲେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ ପ୍ରୟାସକୁ ଜୟ କରାଯାଏ। 'ମୋ ପୂର୍ବ ପ୍ରୟାସ ମୋତେ ବାଧ୍ୟ କରୁଛି' ଏହି ଭାବନାକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ସମ୍ମୁଖ ପ୍ରୟାସଠାରୁ ବଡ଼ ନୁହେଁ। ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଅପକାରୀ ପୂର୍ବ ପ୍ରୟାସ ସ୍ୱୟଂ ଶାନ୍ତ ହେଉଅବଧି ଅବିରତ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ବର୍ତ୍ତମାନର ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ପୂର୍ବ ଦୋଷକୁ ଦୂର କରିଦେଇଥାଏ; ଯେପରି କାଲିର ଦୋଷ ଆଜିର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଅସତ୍ୟ ଭାଗ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜ ଚିତ୍ତକୁ ଦୃଢ଼ କରି, ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ତରିବା ଓ ଶ୍ରେୟସ୍ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ ହେବା ଉଚିତ। ନିଷ୍କ୍ରିୟତା ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଓ ଗଧା ସମାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଦୁଇ ଲୋକର ସମ୍ପାଦନ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ରଅନୁସାରେ ପ୍ରୟାସ କରିବା ଦରକାର। ଏହି ସଂସାର ଗୁହାରୁ ମୃଗ ଯେପରି ଜଳପାଞ୍ଜାର ଭାଙ୍ଗି ବାହାରିଯାଏ, ସେପରି ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଉପରେ ଭରସା କରି ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରତିଦିନ ନିଜ ଆଚରଣକୁ ପରୀକ୍ଷା କରି, ପଶୁସମ ଆଚରଣ ତ୍ୟାଗ କରି, ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କ ମାନ୍ୟତା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।