ଏଠାରେ ମୁଁ ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଯେତେଦୂର ଶକ୍ୟ, ସେଠାକୁ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଭଳି ଅନୁଭବ କରି, ବ୍ୟାସ ନାମକ ଏହି ବୃହତ୍ତମ ମୁନିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ। ସେଠି, ବ୍ୟାସଙ୍କ ପରିବାରରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଜଣଙ୍କ ମନ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପରି ଥିଲା, ସେମାନେ ପରମ୍ପରାର ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ଦଶଜଣ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣରେ ଏକି ଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ସେହି ପରମ୍ପରାରୁ ଭିନ୍ନ ଥିଲେ। ଏହି ବ୍ୟାସ ଓ ବାଲ୍ମୀକି ପରି ଅନେକ ମୁନି, ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟମାନେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛନ୍ତି। ବିଭିନ୍ନ ଆସୁର, ଋଷି ଓ ଦେବତାମାନେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ଓ ଲୟ ହେଉଛନ୍ତି—କେବେ ସମେତିକ, କେବେ ପୃଥକ୍। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ୭୨ଟି କଳ୍ପ—ଏହି ଗତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ, ଏହି ଜଗତ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଗତ, ତୁମେ ଓ ମୁଁ—ଏ ସବୁକୁ ମୁଁ ଜାଣେ। ଏପରି ଭାବେ, ଏହି ବ୍ୟାସଙ୍କ ଅବତାର, ଯିଏ କର୍ମର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ଦୃଷ୍ଟିମାନଙ୍କ ଦଶମ ଅବତାର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଆମେ ବ୍ୟାସ, ବାଲ୍ମୀକି ଭାବେ ଅନେକ ଜନ୍ମ ନେଇଛୁ; ଆମେ ନିଜେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛୁ। ଏହି ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ବ୍ୟାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଫେରି ଏଠାରେ ବାରାଷ୍ଟକ ନାମକ ଗାଥା ରଚିତ ହେବ; ଏବଂ ନୂତନ ଇତିହାସ ଭାବେ ଓ ଏକ ଭାରତ କଥା ଉପସ୍ଥାପିତ ହେବ। ସେ ବେଦ ଭାଗ କରି, ପରମ୍ପରାର କୀର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରି, ପରେ ବ୍ରହ୍ମପଦ ଓ ତା’ପରେ ବୈଦେହ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବେ। ଶୋକ ଓ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ, ଶାନ୍ତ, ଜୀବନମୁକ୍ତ, ଚିନ୍ତାରହିତ, ଶାମିତ ମନ—ଏପରି ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିରେ ଜୀବମାନେ ଧନ, ବନ୍ଧୁ, ବୟସ, କର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ କ୍ରିୟାରେ ଏକାକାର ହୁଏ। ଶତଶଃ ସୃଷ୍ଟିରେ କେବେ ଏହି ଜୀବମାନେ ଅଛନ୍ତି, କେବେ ନାହାନ୍ତି; ଏହି ମାୟା ଏପରି ଅନନ୍ତ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ। ଅସଂଖ୍ୟ ଜୀବମାନେ ଏକ ଦାଣା ମାନେ ଅବିରତ ଚାଷ ହେଉଥିବା ଦାଣା ଭଳି ରୂପାନ୍ତର ହୁଏ। ଏକ ରୂପରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ରୂପରେ, ସୃଷ୍ଟି ପୁନଃପୁନଃ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସମୟ ସାଗରର ତରଙ୍ଗ ଭଳି। ଏଠାରେ, ଯେଉଁ ମୁନି ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରି, ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ, ପରମ ଶାନ୍ତିର ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, କୌଣସି ଆବରଣ ଛାଡ଼ି ଥାନ୍ତି। ଏଠି, ଜଳ ଯେପରି ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଅଥବା ତରଙ୍ଗ ଭାବେ ଏକାକାର ରହିଥାଏ, ସେପରି ଦେହ ସହିତ କିମ୍ବା ବିନା, ସମୁଦ୍ରରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ଏକାକାର। ଦେହ ଥିଲେ କିମ୍ବା ନ ଥିଲେ, ମୁକ୍ତି ଏହାରୁ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ଚେତନା ରୁଚି ନାହିଁ, ସେଠି ଭୋଗ କେମିତି? ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମେ ଜୀବନମୁକ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖୁ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଆନ୍ତରିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଜାଣିପାରୁ ନାହିଁ। ଦେହ ସହିତ କିମ୍ବା ବିନା, ଯେଉଁମାନେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱଭାବର, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ଜଳ, ଶାନ୍ତ ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଟି ଜଳ। ଦେହ ଥିଲେ କିମ୍ବା ନ ଥିଲେ, ମୁକ୍ତି ଏହି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ଅଦ୍ୱିତୀୟତା ଅଛି, ସେଠି ଅଭେଦ ଅନୁଭୂତି। ଏହିଠାରେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଶ୍ରବଣମାନ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦେଉଛି, ଯାହା ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରକୁ ନଶ୍ୱ କରେ। ହେ ରଘୁବଂଶଶିରୋମଣି, ଏହି ସଂସାରରେ ସମସ୍ତ କିଛି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଶୁଭ୍ର ମାନବୀୟ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ। ଚନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ଉଦିତ ହୋଇ ହୃଦୟକୁ ଶିତଳ କରେ, ସେପରି ଫଳ ମିଳେ କେବଳ ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହଁ। ଯାହା ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ, ସେଇ ଯଥାର୍ଥ; ଯାହା ଭାଗ୍ୟ ଭାବି ମନୁଷ୍ୟ ଭାବନା କରେ, ତାହା ଅସତ୍ୟ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ମନ ଓ ଦେହର କୌଣସି କ୍ରିୟା ଯଦି ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ, ତାହା ଏକ ଯଥାର୍ଥ ପ୍ରୟାସ ଓ ଫଳଦାୟକ; ଅନ୍ୟଥା ଭ୍ରାନ୍ତିର କ୍ରିୟା। ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅଛି ଓ ତାହାକୁ ପ୍ରତି କ୍ରମେ ପ୍ରୟାସ କରାଯାଏ, ନିଶ୍ଚିତ ତାହା ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ନ ହେଲେ, ମଧ୍ୟରେ ଫେରିଯାଏ ନାହିଁ। ମାନବ ପ୍ରୟାସ ଓ ଶ୍ରମ ଦ୍ୱାରା କେହି ତିନି ଲୋକର ଏଶ୍ୱରତ୍ଵ, ଇନ୍ଦ୍ରର ଏଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। କେହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଜ୍ଞାନ ଫୁଲି, ବ୍ରହ୍ମାର ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଅନ୍ୟେ କେହି ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଓ ଶକ୍ତିରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମର ସ୍ଥାନ, ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ନର ଦେହ ନାରୀ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ପ୍ରୟାସ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ପୂର୍ବ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ; ପୂର୍ବ ପ୍ରୟାସକୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରୟାସ ସହଜରେ ଜୟ କରେ। ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଉତ୍ସାହ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରୟାସୀ ପାହାଡ଼କୁ ମଧ୍ୟ ଗିଳିଯାଏ, ତେବେ ପୂର୍ବ ପ୍ରୟାସ କଥା କ’ଣ? ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନବ ସାଧନା ହେଉଛି ଶାସ୍ତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରୟାସ; ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଏହା ଉପକାରୀ, ଅନ୍ୟଥା ହାନିକାରକ। କେହି ନିଜ ଅସ୍ଥିରତାରୁ, ଏକ ଅବସ୍ଥାରେ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଟିପ୍ରୁ ପଡ଼ିଥିବା ଏକ ଫୋଟା ପାଣିକୁ ବହୁତ ମନେ କରେ; ଅନ୍ୟେ, ଭୂମି ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ, ନଗର, ଦ୍ୱୀପରେ ଶୋଭିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଉଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ବଣ୍ଟନ ପାଇଁ ଏହା ପ୍ରୟାପ୍ତ ନୁହଁ, ଭୂମି ଭୂମି ରହି ନଥାଏ। ଏହି ସଂସାରରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ କର୍ମ ହେଉଛି ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ; ଏହା ରଙ୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଉପାୟ। ଯାହା ମନେ ଇଛା କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ, ତାହା ମଦୋନ୍ମତ ଖେଳ, ମୋହନୀ, କିନ୍ତୁ ଫଳଦାୟକ ନୁହଁ। ଯେପରି ଚିନ୍ତା କରିବେ, ସେପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ; ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ, ଭାଗ୍ୟ ଭିନ୍ନ କିଛି ନୁହଁ। ମାନବ ପ୍ରୟାସ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଅନିୟମିତ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ନିୟମିତ। ଅନିୟମିତ ପ୍ରୟାସ ହାନିକାରକ, ଶାସ୍ତ୍ର ନିୟମିତ ପ୍ରୟାସ ପରମ ମଙ୍ଗଳଦାୟକ। ଯେପରି ଦୁଇ ପହଳା ଆପସରେ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେପରି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ପ୍ରୟାସ—ନିଜର ଏବଂ ଅନ୍ୟର; ତା’ମଧ୍ୟରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସଦା ବିଜୟୀ ହୁଏ।