ଏହିପରି, ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ଜଗତରେ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ କରିବେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମ ନିଜ-ନିଜ ଭାବରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ତୀବ୍ର ପବନରେ ଘାସ ହଲା ହୁଏ, କିମ୍ବା ଛୁଆମାନେ ଭୂତର ଭୟରେ ଆତଙ୍କିତ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଖୋଲା ଆକାଶରେ ମଣିମାଳା ଲଗାଇଥିବା, କିମ୍ବା କାମ୍ପୁଥିବା ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଡୁଉଁଥିବା ନୌକାର ପରି। ଏହିପରି, ସ୍ୱପ୍ନର ଜାଗୃତିରେ ଯେପରି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ସ୍ମୃତିର ଗଛ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏକ ପ୍ରାଣୀ ନିଜ ଭିତରେ ଜଗତର ଚଳାଚଳ ଅନୁଭବ କରେ। ଏଠାରେ, ତୀବ୍ର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନୁଭୂତି ଗଢ଼ିଯାଏ ଏବଂ ଜୀବର ଅନ୍ତରାଳରେ ଏହି 'ଏହି ହେଉଛି ଜଗତ' ବୋଲି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ସ୍ଥାନରେ, ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ପ୍ରାଣୀ, ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଅନୁଭୂତି ନେଇ, ଏହିପରି ଏକ ନୂତନ ଜଗତ ଆବିଷ୍କାର କରେ। ସେଠି, ଏକ ଜନ୍ମରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଆଉ ଅନ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଏକ କଦଳୀ ଗଛର ତଳା ତଳା ପତ୍ରର ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାଭୂତମାନଙ୍କର ଏକ ଗୋଷ୍ଠୀ ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଜଗତର କ୍ରମ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ତଥାପି ଏହି ଭ୍ରମର ଜଗତ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ, ଅନନ୍ତ ଓ ବିଭିନ୍ନତା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିବା, ଅବୋଧମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଦୀର୍ଘ ନଦୀର ପରି, ଏହାର ତରଙ୍ଗ ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ। ହେ ରାମ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ବିଶାଳ ସାଗରରେ, ଉତ୍ପତ୍ତିର ତରଙ୍ଗ ଆଉ ଆଉ ଉଠିଏ ଓ ତଳିଏ—ଏହି ତରଙ୍ଗ, ଆଉ ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ତରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ। କେତେକ ଏକା ଏକା ଭାବରେ, ବଂଶ ଓ ମନର ଗୁଣରେ ସମାନ; କେତେକ ଅଂଶିକ, କେତେକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ। ଏଠାରେ, ମୁଁ ଏହି ତିରିଶିତି ଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ୟାସ ଋଷିଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସ୍ମରଣ କରୁଛି, ଯେତେକି ସମ୍ଭବ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ବାରଟି ବ୍ୟାସଙ୍କ ମନ ସେହିପରି, ବଂଶର ଲକ୍ଷଣ ସାମ୍ୟ; ଦଶଟି ଏହି ଲକ୍ଷଣର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁସୃତି, ଅନ୍ୟମାନେ ବଂଶରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ। ଏଠି ଆଜି ମଧ୍ୟ, ବ୍ୟାସ, ଭାଲ୍ମୀକି, ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗୀରସ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୁନଃ ପୁନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବେ। ବିଭିନ୍ନ ଅସୁର, ଋଷି, ଦେବମାନେ ପୁନଃ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ଓ ନାଶ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, କେବେ ଏକସাথে, କେବେ ଭିନ୍ନ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏହି ସତ୍ତରି ଦୁଇ ଚକ୍ର—ଏତିହାସିକ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ—ଏହି ଜଗତ, ଅନ୍ୟ ଜଗତ, ତୁମେ ଓ ମୁଁ—ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜାଣିଛି। ଏହିପରି, ବ୍ୟାସ ଋଷିଙ୍କର ଅବତରଣ, ଏହି ଦଶମ ଅବତାର ଭାବେ ପରିଚିତ, ଏକ ଚମତ୍କାର କର୍ତ୍ତା ଭାବରେ। ମୁଁ ବ୍ୟାସ ଓ ଭାଲ୍ମୀକି ଭାବରେ ଅନେକ ଥର ଜନ୍ମ ନେଇଛି; ଏହି ଏକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଆମେ ଏହି ଭାବରେ ଆବିର୍ଭୂତ ହୁଏ। ଏହି ଏକ ଅବତାର ଦ୍ୱାରା, ଏଠି ଆଜି ମଧ୍ୟ, ଭାରାଷ୍ଟକ କଥା ପୁନଃ ରଚିତ ହେବ; ଏବଂ ଏକ ନୂତନ ଇତିହାସ ଭାବରେ ଭାରତ କଥା ରଚିତ ହେବ। ବେଦର ବିଭାଗ ସୂଚିତ କରି, ବଂଶର ଖ୍ୟାତି ନିଶ୍ଚିତ କରି, ସେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ତ ସ୍ଥିତି ଉପଲବ୍ଧ କରିବେ, ପରେ ଭୈଦେହ ମୁକ୍ତି ଅପ୍ଲବ୍ଧ କରିବେ। ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ, ଶାନ୍ତ, ମୁକ୍ତ, ଚିନ୍ତାର ଅଭାବ, ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତ, ଦମିତ ମନ—ଏହି ହେଉଛି ବ୍ୟାସ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନିତ। ଧନ, ଆତ୍ମୀୟ, ବୟସ, କ୍ରିୟା, ଜ୍ଞାନ, ବୁଦ୍ଧି, କାର୍ଯ୍ୟ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉତ୍ପତ୍ତିରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପୁନଃ ପୁନଃ ସମାନ ରହନ୍ତି। କେବେ କେବେ, ଶତ ଶତ ଉତ୍ପତ୍ତି ଚକ୍ରରେ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅଛନ୍ତି କିମ୍ବା ନାହିଁ; କେବେ ଏହି ଭ୍ରମ ଏଭଳି ଚାଲିଥାଏ, ଅନ୍ତ ନାହିଁ। ଏହି ଅନେକ ପ୍ରାଣୀର ଅନୁକ୍ରମ ଏକ ଦାଣା ମାର ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ପୁନଃ ଉତ୍ପାଦିତ ହୁଏ। ପ୍ରତି ଉତ୍ପତ୍ତିରେ ସେହି ବ୍ୟବସ୍ଥା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା, ତରଙ୍ଗର ମতି ସମୟର ସାଗରରେ ଉତ୍ପତ୍ତି ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁ ଜନ୍ମୀ ମନ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳତା ରହିତ, ସମସ୍ତ ଶଙ୍କା ଦୂର ହୋଇ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ନିଶ୍ଚିତ, ପରମ ଶାନ୍ତିର ଅମୃତରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ, ସେ ଅଭାବରେ ବସିଥାଏ। ଯେପରି ଜଳ ତାର ମୃଦୁ ଭାବରେ କିମ୍ବା ତରଙ୍ଗ ଭାବରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ସାଗରରେ ଦେହ ସହିତ କିମ୍ବା ଦେହ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତି ଏକା ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଦେହ ସହିତ କିମ୍ବା ଦେହ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତି ତୁମ ପାଇଁ ନିର୍ଭର କରେନି; ଯେଉଁଠାରେ କେବେ ଖାଇନଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ଅସମ୍ଭବ। ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତି ଦେଖିପାରୁଛୁ, ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଖିବା ପରି; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଜାଣିପାରୁନି। ଦେହ ସହିତ କିମ୍ବା ଦେହ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତି ମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତତ୍ତ୍ୱର, ସେଠି କେଉଁ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ତରଙ୍ଗର ଜଳ ମୃଦୁ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଏକା। ଦେହ ସହିତ କିମ୍ବା ଦେହ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ପବନ ଚଳିଥିବା କିମ୍ବା ନିଶ୍ଚଳ, ସେ ଏକା ହୱା। ଦେହ ସହିତ କିମ୍ବା ଦେହ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତି ଆମ ପାଇଁ ନିର୍ଭର କରେନି; ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏକତା ଅସାଧାରଣ, ଅଭାଜ୍ୟ। ଏହିପରି, ଏହି ଶ୍ରବଣର ଭୂଷଣ ଶିକ୍ଷାକୁ ଶୁଣ; ମୁଁ ଏହାକୁ ତୁମକୁ ଦେବାକୁ ଯାଉଛି—ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ। ହେ ରଘୁବଂଶର ଶୋଭା, ଏହି ସଂସାରରେ ସମସ୍ତ କିଛି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଉଚିତ ମାନବ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ। ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହୋଇ ହୃଦୟରେ ଶୀତଳତା ଦିଏ, ସେପରି ପ୍ରୟାସର ଫଳ ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ। ଯାହାକୁ ପ୍ରୟାସର ଚଳାଚଳରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଏକା ଏବଂ ସତ୍ୟ; ଅଜ୍ଞାନୀ ମନେ କଳ୍ପନା କରିଥିବା ଭାଗ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ ଏବଂ ଅସତ୍ୟ। ମନ ଓ ଶରୀରର ଯେଉଁ କ୍ରିୟା ନିଜ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ, ସେ ଏକା ସତ୍ୟ ପ୍ରୟାସ ଏବଂ ଫଳଦାୟି; ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକର କ୍ରିୟା। ଯେଉଁ ଲୋକ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରୟାସ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଉପଲବ୍ଧ କରେ; ଯଦି ନାହିଁ, ସେ ମଧ୍ୟ ମାଝରେ ଫେରି ଯାଏନି।