ସେଇ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ଯାହାଙ୍କର ତେଜସ୍ବିତାକୁ ସମସ୍ତ ପରିଚାରକମାନେ ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିଲେ, ସେହି ବଶିଷ୍ଠ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପଦେଶ ରଖିଲେ—ଏହା ଅଜ୍ଞାନକୁ ଦୂର କରିବା ଓ ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଅତି ଉତ୍ତମ ଉପାୟ। ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ କମଳ-ଯୋନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୋଇଥିଲା, ସେଇ ଜ୍ଞାନକୁ ଏବେ ମୁଁ କଥାହେବି। ଏଠାରେ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଭଗବନ୍ତ, ଆପଣ ମୋତେ ମୁକ୍ତିର ବିସ୍ତୃତ ଶାସ୍ତ୍ର କହିବେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୋର ଏକ ସନ୍ଦେହ ଅଛି, ଦୟାକରି ତାହା ଦୂର କରନ୍ତୁ। ଶୁକଦେବଙ୍କ ପିତା ବ୍ୟାସଦେବ ଏକ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ବୀ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ଦେହାତୀତ ମୁକ୍ତ; ତେଣୁ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଶୁକ କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ?” ତାହା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ସୂର୍ୟର ପରମ ତେଜ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ଲୋକର ଅସଙ୍ଖ୍ୟ କଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଲୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କେବେ ଗଣନା କରିହେବ ନାହିଁ। ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଜନସମୂହ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଗଣନାରେ ଆସନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ କେହି ତାଙ୍କ ଅଳ୍ପାଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ଗଣିପାରିବେ ନାହିଁ। ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ପରମ ସମୁଦ୍ରରେ ସୃଷ୍ଟିର ତରଙ୍ଗ ଉଠିବ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣିବାର କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ସୃଷ୍ଟିର ଯେଉଁ ଜନମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଭଲଭାବେ ବୁଝିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନର ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ଜନମାନଙ୍କୁ କଣ କୁହିବି? ପଶୁ, ମନୁଷ୍ୟ କିମ୍ବା ଦେବତା ଯେଉଁଠାରେ ନଶ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି, ଓ ରାମ, ସେଠାରେ ସେମାନେ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ହୃଦୟର ଗଭୀରତାରେ ‘ସୂକ୍ଷ୍ମ ଯାନ’ ନାମରେ ତିନି ଲୋକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ; ଆକାଶରେ ମନର ଦେହ ସହିତ ଅଜନ୍ମା ଆତ୍ମା ସ୍ପନ୍ଦନର ରସ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହିପରି, ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ଜଗତର ପ୍ରାଣୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ କରିବେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜେ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଠାରେ, ତୀବ୍ର ପବନରେ ଘାସ ଯେପରି ଅସ୍ଥିର, କିମ୍ବା ଭୂତକୁ ଦେଖି ଶିଶୁମାନେ ଭୟଭୀତ, ନିର୍ମଳ ଆକାଶରେ ମୁକୁତା ମାଳା କିମ୍ବା କମ୍ପିତ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ନୌକା ଭଳି—ଏପରି ଜଗତର ଗତି ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ସ୍୵ପ୍ନର ଜ୍ଞାନରେ, କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ସ୍ମୃତିର ଗଛ ଭଳି, ମୃତ୍ୟୁପ୍ରାପ୍ତ ଜନ ନିଜ ମନରେ ଏହି ଜଗତଗତି ଅନୁଭବ କରେ। ସେଠାରେ ଏହି ଅନୁଭୂତି ତୀବ୍ର ରୂପ ନେଇ ସଂସାର ରୂପେ ବିକାଶ ପାଏ—‘ଏହି ହେଉଛି ଜଗତ’ ବୋଲି ଅନୁଭବ ହୁଏ। ପୁନଃ, ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁପ୍ରାପ୍ତ ଜନ ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଆଦି ଅନୁଭୂତି ସହିତ, ପୁନି ଏକ ନୂତନ ଜଗତ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ତାହା ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁନି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ଏହି ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର କଦଳୀ ଗାଛର ପତ୍ର ଭଳି ପରସ୍ପର ଖୋଲିଯାଏ। ଏଠାରେ କୌଣସି ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁପ୍ରାପ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଜଗତର କ୍ରମ ନାହିଁ, ତଥାପି ଏହି ମାୟାମୟ ଜଗତ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଅନନ୍ତ, ବିବିଧତାର ଉତ୍ସ, ମୂଢ଼ମତିଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଦୀର୍ଘ ନଦୀ ଭଳି, ତାହାର ତରଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟିର ରୂପ ନେଉଛି। ଓ ରାମ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ସମୁଦ୍ରରେ ସୃଷ୍ଟିର ତରଙ୍ଗ ବାରମ୍ବାର ଉଠେ ଓ ଲୟ ହୁଏ—ଏହି ଏକ, ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଭଳି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେହି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସଦୃଶ, କେହି ଅଂଶତଃ ସଦୃଶ, କେହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ। ଏଠାରେ ମୁଁ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହି ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ—ଏହି ଅଟ୍ତିସିଏ ବ୍ୟାସ ମଧ୍ୟରୁ, ଦ୍ରଷ୍ଟି ଅନୁସାରେ ଯେପରି ହେଉଛି। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବାରଟି ମନ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପରି, କୁଳ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ; ଦଶ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ରହିଛି, ଅନ୍ୟମାନେ କୁଳରୁ ଭିନ୍ନ। ଏବେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାସ, ବାଲ୍ମୀକି, ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରାସ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆସିବେ। ଅନେକ ଆସୁର, ଋଷି, ଦେବମାନେ ବାରମ୍ବାର ଜନ୍ମ ଓ ଲୟ ହୁଏ—କେବେ ସହିତ, କେବେ ଅଲଗା। ସତ୍ତରିଦୁଇ ବ୍ରହ୍ମାଚକ୍ର—ପୂର୍ବ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ—ଏହି ଜଗତ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ତୁମେ ଓ ମୁଁ—ସବୁକିଛି ମୁଁ ଜାଣିଛି। ଏପରି, ସମୟ ଅନୁସାରେ, ଏହି ବ୍ୟାସଙ୍କର ଅବତାର ଦଶମ ଅବତାର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଆମେ ବ୍ୟାସ ବା ବାଲ୍ମୀକି ଭାବେ ଅନେକ ଥର ଜନ୍ମ ନେଇଛୁ; ନିଜେ ନିଜେ ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକାର ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଏଠି ଏହି ବ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ପୁନି ବାରାଷ୍ଟକ ଗାଥା ରଚିତ ହେବ; ଏବଂ ଏକ ନୂତନ ଇତିହାସ ଭାବେ ଭାରତ କାହାଣୀ ରଚିତ ହେବ। ବେଦ ଭାଗ ଉପବିଭାଜନ କରି, କୁଳର ମହିମା ସ୍ଥାପନ କରି, ସେ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥିତିକୁ ଅନୁଭବ କରିବେ, ଏବଂ ପରେ ବୈଦେହ ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ। ଯିଏ ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ, ଶାନ୍ତ, ମୁକ୍ତ, ଭାବନା ରହିତ, ଜୀବନମୁକ୍ତ, ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ—ସେହି ବ୍ୟାସ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଧନ, ବନ୍ଧୁ, ବୟସ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ କ୍ରିୟାରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପୁନଃ ପୁନଃ ସଦୃଶ। କେବେ କେବେ ଶତ ଶତ ସୃଷ୍ଟିଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅଛନ୍ତି କିମ୍ବା ନାହାନ୍ତି; ଏହି ମାୟା ଏପରି ଅନନ୍ତ ଚାଲିଥାଏ। ଏହି ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ପ୍ରାଣୀର ଶୃଙ୍ଖଳା, ବିଜର ଗାଦି ପୁନି ପୁନି ଚାଷ କରାଯାଏ ଭଳି, ଅବିରତ ରୂପାନ୍ତର ହୁଏ। ସେଇ ଏକା ଅନୁକ୍ରମ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଅନୁସାରେ, ପୁନି ପୁନି, ସୃଷ୍ଟିର ଆକାର ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସମୟ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ଭଳି। ଯେଉଁ ଜନ ମନ ଶାନ୍ତ, ଅସ୍ଥିରତା ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର, ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ବିଶ୍ରାମ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ଜ୍ଞାନୀ ପରମ ଶାନ୍ତିର ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଆବରଣ ଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ବସନ୍ତି। ଏଠି, ଜଳ ଯେପରି ନିର୍ମଳ ରୂପରେ କିମ୍ବା ତରଙ୍ଗ ରୂପରେ ଏକ ରହିଥାଏ, ସମୁଦ୍ରରେ ଶରୀର ସହିତ କିମ୍ବା ଶରୀର ଛାଡ଼ି, ମୁକ୍ତି ସମାନ। ତୁମ ପାଇଁ ଶରୀର ସହିତ କିମ୍ବା ଶରୀର ବିନା, ମୁକ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠାରେ ଚଖିନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଖାଦ୍ୟର ଅନୁଭୂତି କିପରି? ଓ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମେ ଜୀବନମୁକ୍ତଙ୍କୁ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଦେଖୁ, ଯେପରି ଜିନିଷ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଆମେ ଜାଣିନାହିଁ।