ଏହି ସମୟରେ, ରାମଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନର ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶିଖାଇବାକୁ ଉଚିତ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଇଲା—'ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦିଅ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଶାନ୍ତି ପାଇବେ।' କିନ୍ତୁ ଏଠି କୌଣସି ବିଶେଷ ଉତ୍ସାହ ଦେବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ, କାରଣ ରାମ ନିର୍ମଳ ଚିତ୍ତ; ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଏକ ନିର୍ମଳ ଆଇନାରେ ଏକାନ୍ତରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ, ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଏବଂ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଦକ୍ଷତା—ସମସ୍ତ ଏହି ଉପାଦାନଗୁଡିକୁ ଏକ ବିରକ୍ତ ଶିଷ୍ୟକୁ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଏହି ଜ୍ଞାନ କୌଣସି ଅଶିଷ୍ୟ ଏବଂ ଅବିରକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଯେପରି ଗାଈର ଦୁଧ କୁକୁରର ଲାଲା ସହ ମିଶିଗଲା। ଯେମାନେ ରାଗ, ଭୟ, କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ, ଅସଙ୍ଗ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅପବିତ୍ରତା ଛାଡିଦେଇଛନ୍ତି—ତାଙ୍କ ପ୍ରକାଶିତ ଉପଦେଶ ଉପରେ ଏଠିର ମନ ଶାନ୍ତି ପାଏ। ଗାଧିପୁତ୍ର ଏପରି କହିବା ପରେ, ବ୍ୟାସ ଓ ନାରଦଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଏହି କଥାକୁ 'ଭଲ କହିଛ' ବୋଲି ସ୍ତୁତି କଲେ। ତାପରେ, ରଜସ୍ୱଳ ବଳ ଅନ୍ଧାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି କହିଲେ—'ଏ ଋଷି, ତୁମେ ଯାହା ମୋତେ ଶିଖାଇବ, ମୁଁ କୌଣସି ବାଧା ବିନା ନିଷ୍ପାଦନ କରିବି; କାରଣ ନୀତିବାନଙ୍କ କଥାକୁ ଅଟୁଟ ରହିବା ଉଚିତ।' 'ଆଜି ମୁଁ ରାମ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମନର ଅନ୍ଧାରକୁ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ଦୂର କରିଦେବି, ଯେପରି ଦୀପ ରାତିର ଅନ୍ଧାରକୁ ଦୂର କରେ।' 'ମୁଁ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବରେ ମନ୍ଥ ନିଷଧ ପର୍ବତରେ ପଦ୍ମଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନକୁ ସ୍ମରଣ କରିପାରିବି, ଯାହା ମୂଢ଼ ଜଗତ ମୋହକୁ ଶାନ୍ତ କରିଥିଲା।' ବସିଷ୍ଠ ମହାତ୍ମା, ଯାଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ଏହି ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶ କଥା କହିଲେ, ଯାହା ଅଜ୍ଞାନ ଦୂର କରି ଶାନ୍ତି ଦେଇଥାଏ। 'ପଦ୍ମଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ଜଗତର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଥିଲା, ଏହି ମୁଁ ଏବେ କହିବି।' 'ଏ ମହାନ, ତୁମେ ମୋକୁ ମୁକ୍ତିର ବ୍ରହ୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଆଲୋକ କଥା କହିବେ; ଏବେ ମୋ ମନର ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଦୂର କର।' 'ଶୁକଙ୍କ ପିତା ବ୍ୟାସ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ମହାତ୍ମା, ଶରୀର ପାର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁକ୍ତ; ତେବେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୁକ କିପରି ମୁକ୍ତ ହେଲେ?' ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ତମ ପ୍ରଭାରେ ତିନି ଲୋକର ଅନେକ କଣା ଉପଜି ଏବଂ ଲୟ ହୁଏ, ତଥାପି ସେଗୁଡିକୁ ଗଣନା କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏବେ ମଧ୍ୟ ତିନି ଲୋକରେ ଅନେକ ପ୍ରଜା ଅଛନ୍ତି; ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଗଣନା କରିବା ଅସମ୍ଭବ, ଏବଂ କିଛି ଗଣିବାକୁ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟିର ତରଙ୍ଗ ଉପଜିବେ, ଏହି ଅସୀମ ବ୍ରହ୍ମ ସାଗରରେ; ସେଗୁଡିକୁ ଗଣିବାକୁ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଗତ ଏବଂ ଆଗାମୀ ସୃଷ୍ଟି ଅଛି, ସେଗୁଡିକୁ ବିଚାର କରିବା ଯୁକ୍ତିସଂଗତ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଥିବା ଏହି ସମସ୍ତ ଉପରେ କି କହିବି? ପଶୁ, ମନୁଷ୍ୟ, ଦେବତା ଯେଉଁଠି ନଶ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି, ରାମ, ସେଠି ସେମାନେ ଏହି ତଥ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ହୃଦୟର ଅନ୍ତରେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଯାନ ନାମରେ, ତିନି ଲୋକ ଅଛି; ଆକାଶରେ, ମନର ଶରୀର ସହିତ, ଅଜନ୍ମା ଏହି ଆକାଶର ଏସେନ୍ସ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଅନେକ ଜଗତର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମରିଛନ୍ତି, ମରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ମରିବେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ଉପରେ ଉପଜି ଅନ୍ୟ ଜଗତ ଦେଖୁଛି। ଘନ ହାଲିରେ ଘାସ ହେଲେ, ଭୂତରେ ଭୟିତ ଶିଶୁ, ଖୋଲା ଆକାଶରେ ମଣିମାଳା, କିମ୍ବା ଗଛ ତଳେ ତରଙ୍ଗିତ ଦୂର୍ଗାମି ନୌକା—ଏପରି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ସ୍୵ପ୍ନ ଜ୍ଞାନରେ, କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ସ୍ମୃତିର ବୃକ୍ଷରେ, ମୃତ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ମନରେ ଜଗତର ଚଳନ ଅନୁଭବ କରେ। ସେଠି, ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ରୂପାନ୍ତରଣ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଅନୁଭୂତି ଘନ ହୁଏ ଏବଂ ଜୀବର ଆକାଶରେ 'ଏହି ଜଗତ' ବୋଲି ବିକାଶିତ ହୁଏ। ପୁନଃ, ଏହି ସ୍ଥାନରେ, ମୃତ ବ୍ୟକ୍ତି ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଅନୁଭୂତି ସହିତ, ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଜଗତକୁ ଉପଜାଇଥାଏ। ତାହାର ଭିତରେ ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଆଉ ଅନ୍ୟ ଲୋକ; ଏହି ଜନ୍ମାଜନ୍ମ ଚକ୍ର କଦଳୀ ଖୋଲ ପରି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏଠି କୌଣସି ମହାଭୂତ ଦଳ ନାହିଁ, ମୃତଙ୍କ ପାଇଁ ଜଗତର ଅନୁକ୍ରମ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ତଥାପି ଏହି ମୃତଙ୍କ ପାଇଁ ଜଗତର ଭ୍ରମ ଉପଜିଯାଏ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ, ଅନନ୍ତ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନତା ଉପଜାଇଥିବା, ଅବିବେକୀ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ନଦୀ ପରି, ତାର ତରଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟିର ଉପାଦାନ। 'ରାମ, ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମ ସାଗରରେ ସୃଷ୍ଟିର ତରଙ୍ଗ ବାରମ୍ବାର ଉପଜେ ଓ ଲୟ ହୁଏ—ଏହି ତରଙ୍ଗ ଓ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ତରଙ୍ଗ।' 'କିଛି ପ୍ରଜା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏକାକା ହୁଏ, ବଂଶ ଓ ଚିତ୍ତ ଗୁଣରେ; କିଛି କିଛି ଭାଗରେ ଏକା, କିଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ।' 'ସେଠି, ମୁଁ ବ୍ୟାସ ଏହି ବ୍ୟାସଙ୍କୁ, ତିରିଶିତ୍ତି ଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ୟାସ, ଜ୍ଞାନ ଚକ୍ଷୁରେ ଯେପରି ଦେଖିପାରିଲି, ତେଉଁପରି ଅନୁଭବ କରିପାରିଲି।' 'ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ବାରଟି ବ୍ୟାସଙ୍କ ଚିତ୍ତ ଏକା, ବଂଶ ଗୁଣ ସମାନ; ଦଶଟି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣରେ ଏକା, ଅନ୍ୟମାନେ ବଂଶ ପରି ନୁହେଁ।' 'ଏବେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ୟାସ, ବାଲ୍ମୀକି, ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରାସ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଉପଜିବେ।' 'ବିଭିନ୍ନ ଅସୁର, ଋଷି, ଦେବତା ଦଳ ନିରନ୍ତର ଉପଜି ଏବଂ ଲୟ ହୁଏ, କେବେ ଏକା, କେବେ ଅଲଗା।' 'ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକାତ୍ତର ଚକ୍ର—ଗତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ—ଏହି ଜଗତ, ଅନ୍ୟ ଜଗତ, ତୁମେ ଓ ମୁଁ: ଏହି ସମସ୍ତକୁ ମୁଁ ଜାଣେ।' 'ଏପରି, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ବ୍ୟାସଙ୍କର ଅବତରଣ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା, ଦଶମ ଅବତାର ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ।' 'ମୁଁ ଓ ତୁମେ, ବ୍ୟାସ ଓ ବାଲ୍ମୀକି ଭାବରେ ଅନେକ ଥର ଉପଜିଛି; ନିଜ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହି ଅପରିଚୟ।' 'ଏବେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ବ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ବାରାଷ୍ଟକ କଥା ଆଉ ଏକଥର ରଚିତ ହେବ; ଏବଂ ଭାରତ ନାମକ ଏକ ନୂତନ ଇତିହାସ ରଚିତ ହେବ।' 'ବେଦର ବିଭାଗ ସଂଗଠନ କରି ଏବଂ ବଂଶର କୀର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରି, ସେ ବ୍ରହ୍ମ ଅବସ୍ଥା ପାଇବେ, ତାପରେ ବୈଦେହ ମୁକ୍ତି।