ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ଏହିପରି କହାଯାଇଛି—ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥିବୀର ଆନନ୍ଦ, ପ୍ରସିଦ୍ଧି କିମ୍ବା ଧନ ଭଳି କୌଣସି କାରଣ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆକର୍ଷଣୀୟ ନୁହେଁ, ସେମାନେ ଜୀବନରେ ଥିବାବେଳେ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଜଗତର ତତ୍ତ୍ୱ ଉପଲବ୍ଧି ହୁଏନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେହି ଜୀବ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ପ୍ରତି ଅସକ୍ତି ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରିପାରେ ନାହିଁ—ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଏକ ଲତା ମରୁଭୂମିରେ ବଢ଼ିପାରେ ନାହିଁ। ଏହିଠାରେ ରଘୁବଂଶୀ, ତୁମେ ଜାଣ—ଯିଏ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଛି, ସେ ଏହି ଅପ୍ରୀତିକର ଭୋଗକ୍ଷେତ୍ରରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ। ଯେଉଁ ସତ୍ୟ ରାମ ଶୁଣନ୍ତି, ସେ ତାଙ୍କ ଚିତ୍ତକୁ ଶାନ୍ତ କରେ। ରାମଙ୍କ ମନ ଏକ ନିର୍ମଳ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଶାନ୍ତି ଖୋଜେ, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳୀନ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଜଳରେ ବିଶ୍ରାମ ନେଉଛି। ଏଠି, ମହାତ୍ମା ରଘୁବୀରଙ୍କ ମନର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମହର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠ ତାଙ୍କ ତର୍କ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବେ। ସେ ବଶିଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ରଘୁବଂଶର ଗୁରୁ ଓ ସ୍ୱାମୀ, ସଦା ଜ୍ଞାନୀ, ସମସ୍ତକୁ ଦେଖୁଥିବା, ତିନି କାଳକୁ ନିର୍ମଳ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ଏକ ମହାପୁରୁଷ। ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ—"ମୁଁ ତୁମେ ଯେଉଁ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ, ଶତ୍ରୁତା ଶେଷ ହେବା ଓ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ସେଠାରୁ ଆମେ ଉପକୃତ ହୋଇଛୁ।" ନିଷଧ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ, ଦେବଦାରୁ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ପଦ୍ମଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ବିଶାଳ ଜ୍ଞାନ ଦାନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁ ଜଣେ ବିବେକୀ ହୁଏ, ସେ ଅବିଦ୍ୟାରୁ ଦୂରେଇଯାଇ, ସଂସାରୀ ଲୋକ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ—ଯେପରି ଅନ୍ଧକାର ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣରେ ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଉପାୟ ରାମଙ୍କୁ ଶିଖାଅ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଜ୍ଞାନ ଦିଅ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ବିଶ୍ରାମ ପାଇବେ। ଏଠି କୌଣସି ଅନୁନୟ ଦରକାର ନାହିଁ, କାରଣ ରାମ ପରିଷ୍କୃତ ଚିତ୍ତର ଅଧିକାରୀ। ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଏକ ନିର୍ମଳ ଆଇନାରେ ଅପେକ୍ଷାରହିତ ଭାବେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ, ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଓ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଦକ୍ଷତା—ଏହି ସବୁ ଉପଦେଶ ତାଙ୍କୁ ଦିଅ, ଯିଏ ନିର୍ଲିପ୍ତ ଶିଷ୍ୟ। ଯଦି ଶିଷ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି କିମ୍ବା ନିର୍ଲିପ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ଶିକ୍ଷା ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ—ଯେପରି ଗାଈର ଦୁଧ କୁକୁରର ଲାର ମିଶିଲେ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ରାଗ, ଭୟ ଓ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ, ଅସଙ୍ଗ ଓ ନିର୍ମଳ, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରକାଶିତ ବାଣୀ ଉପରେ ଏଠିର ମନ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରେ। ଗାଧିପୁତ୍ର ଏପରି କହିବା ପରେ, ବ୍ୟାସ ଓ ନାରଦ ଆଦି ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କ ସ୍ତୁତି କଲେ—"ଅତି ଭଲ କହିଲେ!" ତାପରେ, ଦୀପ୍ତିମାନ ବଶିଷ୍ଠ, ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ରଙ୍କ ପରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, କହିଲେ—"ମହାର୍ଷି, ଆପଣ ଯାହା ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି, ମୁଁ ତାହା ନିଷ୍ପାଦନ କରିବି; କାରଣ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଆଦେଶ ଉଲ୍ଲଂଘନ କିଏ କରିପାରିବ?" "ମୁଁ ଆଜି ରାମ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମନର ଅନ୍ଧକାର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରିଦେବି, ଯେପରି ଦୀପ ରାତିର ଅନ୍ଧକାର କୁ ଦୂର କରେ। ମୁଁ ନିର୍ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ସେହି ଜ୍ଞାନ ସ୍ମରଣ କରେ, ଯାହା ପଦ୍ମଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ନିଷଧ ପର୍ବତରେ ସଂସାର ମୋହ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଶିଖାଇଥିଲେ।" ଏହିପରି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଯାହାଙ୍କ ତେଜ ଉପସ୍ଥିତ ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ବଶିଷ୍ଠ ଏହି ପରମ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—ଯାହା ଅଜ୍ଞାନ ଦୂର କରି ଶାନ୍ତି ଦେଇଥାଏ। "ଏହି ଜ୍ଞାନ," ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ, "ଯାହା ପଦ୍ମସମ୍ଭବ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ ଜଗତର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ କହିଥିଲେ, ଏହାକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।" ଏଠିରେ ଅନ୍ୟ ଋଷି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ମହାମୁନି, ଆପଣ ମୋକୁ ମୋକ୍ଷ ଶାସ୍ତ୍ର ମହାଗ୍ରନ୍ଥ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିବେ; କିନ୍ତୁ ଏଠି, ମୋ ମନର ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଦୂର କରନ୍ତୁ।" "ଶୁକଙ୍କ ପିତା ବ୍ୟାସ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ ଏବଂ ମହାତ୍ୟାଗୀ, ସେ ଦେହାତୀତ ମୁକ୍ତ, ତେବେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଶୁକ କିପରି ମୁକ୍ତ ହେଲେ?" ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବଶିଷ୍ଠ କହିଥିଲେ—"ସୂର୍ଯ୍ୟର ପରମ ତେଜର ମଧ୍ୟରେ, ତିନି ଲୋକର ଅସଂଖ୍ୟ ଅଣୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ କେବେ ଗଣିପାରିବା ଅନ୍ତର୍ଗତ ନୁହଁନ୍ତି। ଏଠି ଏବେ ମଧ୍ୟ ତିନି ଲୋକରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଜୀବ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଗଣିପାରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି, କିମ୍ବା କିଛି ଗଣିବାକୁ କେହି ସମର୍ଥ ନୁହଁନ୍ତି।" "ଭବିଷ୍ୟତରେ, ସୃଷ୍ଟିର ତରଙ୍ଗ ଚିରନ୍ତନ ପରମ ଓସାଧାରଣ ସାଗରରେ ଉଠିବ ଓ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣିବାକୁ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ସୃଷ୍ଟିରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଚାର କରାଯିବା ଯୋଗ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନର ଅସଂଖ୍ୟ ଜୀବ ସମ୍ପର୍କରେ କ'ଣ କହିବା?" "ପଶୁ, ମାନବ କିମ୍ବା ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ନଶ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି, ରାମ, ସେଠାରେ ସେମାନେ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ହୃଦୟର ଗଭୀର ଭିତରେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ନାମରେ, ତିନି ଲୋକ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ଆକାଶରେ, ମନ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା, ଅଜନ୍ମା ଜୀବ ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଭବ କରେ।" "ଏହିପରି, ଅସଂଖ୍ୟ ଜଗତ ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଉଦ୍ଭବ ହୁଅନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜେ ନିଜେ ଉଦ୍ଭବିତ। ଏହା ତେଜ ବାତାସରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଘାସ, କିମ୍ବା ଭୂତକୁ ଦେଖି ଭୟପାଉଥିବା ଶିଶୁ, କିମ୍ବା ନିର୍ମଳ ଆକାଶରେ ମୁକୁତା ମାଳା, କିମ୍ବା କ୍ଷୁଦ୍ର ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଭାସୁଥିବା ନୌକା ପରି।" "ସ୍୵ପ୍ନ ଜ୍ଞାନରେ ଯେପରି ଜଗତ ଗଢ଼ାଯାଏ, କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ଅନୁଭୂତି ଗଛ ପରି, ଏହିପରି ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଜୀବ ନିଜ ଭିତରେ ଜଗତ ଚଳାଚଳ ଅନୁଭବ କରେ। ଏଠାରେ, ତୀବ୍ର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଅନୁଭୂତି ଘନ ହୋଇ ଜୀବ ମଞ୍ଚରେ 'ଏହି ହେଉଛି ଜଗତ' ବୋଲି ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ।" "ପୁଣି, ସେଠାରେ, ମୃତ୍ୟୁଅନ୍ତ ଜୀବ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଅନୁଭବ ସହିତ, ପୁନଃ ଏକ ନୂତନ ଜଗତ ଗଢ଼ି ନେଇଥାଏ। ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଆଉ ଅନ୍ୟମାନେ—ଏହି ଜୀବନ ଚକ୍ର କଦଳୀ ଗଛର ପତ୍ର ପରି ପ୍ରତିଚ୍ଛାୟା ହୁଏ।