ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ଏକ ମହାନ ଆତ୍ମା, ଯିଏ ଦୁଃଖ, ଭୟ ଓ କ୍ଳାନ୍ତିରୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର, ନିର୍ବିକାର ଓ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହକୁ କଟିଦେଇଛନ୍ତି, ସେ ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ନିର୍ମଳ ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରକୁ ଅଭିଗମନ କଲେ। ସେଠି ସେ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସମାଧିରେ ରହିଲେ—ଏକ ତେଲ ଶୂନ୍ୟ ପ୍ରଦୀପ ଯେପରି ନିଜେ ଶାନ୍ତିରେ ବିଲୀନ, ସେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଚିତ୍ତବୃତ୍ତି ଓ ଦୌଷ୍ୟ ଶେଷ, ନିର୍ମଳ ଓ ପବିତ୍ର ଆତ୍ମାରେ ସେ ଏକତାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଯେପରି ଜଳର ଏକ ଫୋଟା ସମୁଦ୍ରରେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ, ବ୍ୟାସପୁତ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ମାନସିକ ଶୁଦ୍ଧି କେବଳ ଯେତେଦୂରକୁ ଆବଶ୍ୟକ, ସେତେଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତ୍ର ଉପଯୋଗ କରାଯାଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ଜଣାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀକୁ ଭୋଗ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନଥାଏ, ଯେପରି ରୋଗ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ। ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ଲକ୍ଷଣ, ଯେଉଁ ମନ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣିଛି—ସମସ୍ତ ଭୋଗ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନଥାଏ। ଭୋଗର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଅସତ୍ୟ ମୂଳକ ବନ୍ଧନ ଦୃଢ଼ ହୁଏ; ସେଇ କଳ୍ପନା ଶାମିତ ହେଲେ, ସେଇ ବନ୍ଧନ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ। ରାମ, ଇଚ୍ଛା ଶିଥିଳତାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ମୋକ୍ଷ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଭୋଗବାସନା ଦୃଢ଼ ହେବାକୁ ବନ୍ଧନ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁର୍ଲଭ ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତି ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ଯିଏ ଯଥାର୍ଥ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ସେଇ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ; ଯିଏ ଜଣାଇଥିବା ଓ ଜାଣିଥିବା ଉଭୟକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେଇ ପଣ୍ଡିତ; ଏପରି ମହାନ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ଭୋଗ ରସ ଦେଉନଥାଏ, ବାଧ୍ୟକରି ଦେଲେ ମଧ୍ୟ। ଯିଏ ପୃଥିବୀର ଭୋଗ ସ୍ୱତଃ କାରଣ ବିନା, ଯଥା କୀର୍ତ୍ତି ବା ଧନ ନୁହେଁ, ଆକର୍ଷଣ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ—ସେ ଜୀବନମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞେୟ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବ ଭୋଗ ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ମରୁଭୂମିରେ ଲତା ଉଗେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ରଘୁବଂଶୀ, ଯିଏ ଜ୍ଞେୟକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଭୋଗକ୍ଷେତ୍ରରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯାହା ରାମ ଯଥାର୍ଥ ରୂପେ ଶୁଣନ୍ତି, ତାହା ତାଙ୍କ ମନକୁ ଶାନ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ରାମଙ୍କ ମନ ପବିତ୍ର ଏକତାରେ ଥିବା ଶାନ୍ତିକୁ ଖୋଜେ, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳୀନ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଜଳରେ ବିଶ୍ରାନ୍ତି ଖୋଜେ। ଏଠି, ରଘୁବଂଶୀ ମହାନ ଆତ୍ମା ରାମଙ୍କ ମନର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷି ବଶିଷ୍ଠ ତାଙ୍କର ତର୍କ କଥା ରଖିବେ। ସେ ରଘୁବଂଶର ମୁଖ୍ୟ ଗୁରୁ ଓ ନାୟକ, ସବୁବେଳେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ସର୍ବଦର୍ଶୀ, ତିନି କାଳକୁ ନିର୍ମଳ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ—ଯେଉଁ ଅନ୍ତର୍ବିରୋଧ ଶେଷ ପାଇଁ ଓ ମହାନ ଆତ୍ମାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ସେ ନିଜେ ଶିଖାଇଥିଲେ। ନିଷଧ ପର୍ବତର ଶିଖରେ, ଦେବଦାରୁ ଜଣ୍ଡର ମଧ୍ୟରେ, ପଦ୍ମଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ରୁଷିମାନେ ପାଖରେ ବହୁ ଜ୍ଞାନ ଦାନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ବିବେକ ଥିଲେ, ମନୋବୃତ୍ତି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ଜଗତ୍ ଜନ ନିଶ୍ଚିତ ଶାନ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ଯେପରି ଅନ୍ଧକାର ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣରେ ଦୂରିଯାଏ। ସେଇ ଉପାୟ ଏଠି ଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଶିଖାଯିବା ଉଚିତ; ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଶିଖାନ୍ତୁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଶାନ୍ତି ପାଇବେ। କୌଣସି ଉପଦେଶ ଦରକାର ନାହିଁ; ରାମ ନିର୍ମଳ, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ନିର୍ମଳ ଆଇନାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହେଉଛି। ସେଇ ଜ୍ଞାନ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅର୍ଥ ଓ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଦକ୍ଷତା—ଏହି ସବୁ ବିରକ୍ତ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଶିଷ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି, ଯିଏ ଅନାସକ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି, ସେଠି ଶିଖାଯାଇଥିବା କିଛି ମଧ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଯେପରି ଗାଈର ଦୁଧ କୁକୁର ଲାଲାରେ ମିଶି ଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ରାଗ, ଭୟ, କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ, ଅସଙ୍ଗ, ସମସ୍ତ ଦୌଷ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି—ଏପରି ମହାନ ଆତ୍ମାଙ୍କ କଥାରେ ଏଠି ମନ ଶାନ୍ତି ପାଏ। ଗାଧିପୁତ୍ର ଏପରି କହିବା ପରେ, ବ୍ୟାସ, ନାରଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଏହି କଥାକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ—‘ଭଲ କହିଲେ, ଭଲ କହିଲେ’। ତାପରେ, ପ୍ରଭା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବଶିଷ୍ଠ, ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ର ସମାନ ଦ୍ୱିପଦୀ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ କହିଲେ, ‘ମୁଁ ଯାହା ଶିଖିବାକୁ ଆମକୁ କହିବେ, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କରିବି; କାରଣ, ଯେଉଁ ଧର୍ମିକଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅଟଳ, ତାହାକୁ କିଏ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରିବ? ମୁଁ ଆଜି ରାମ ଆଦି ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ମନର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକେ ଦୂର କରିଦେବି, ଯେପରି ଦୀପ ରାତିର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ। ମୁଁ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ସେଇ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ସ୍ମରଣ କରେ, ଯାହା ପଦ୍ମଜ ନିଷଧ ପର୍ବତରେ ସଂସାର ମୋହ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଶିଖାଇଥିଲେ। ଏପରି ମହାନ ଆତ୍ମା, ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରଭା ସମାଜରେ ସମ୍ମାନିତ, ବଶିଷ୍ଠ ଏହି ପରମ ଉପଦେଶ ଶୁଣାଇଲେ, ଯାହା ଅଜ୍ଞାନ ଦୂର କରି ଶାନ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ଆଦି ସୃଷ୍ଟିରେ ପଦ୍ମଜ ଲୋକମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କହିଥିଲେ; ଏହିଥିରେ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଆପଣ ମୁକ୍ତିର ବିସ୍ତୃତ ଶାସ୍ତ୍ର କଥା କହିବେ; କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ। ଶୁକଙ୍କ ପିତା ବ୍ୟାସ ଏକ ସର୍ବଜ୍ଞ ତପସ୍ବୀ, ଦେହାତୀତ ମୁକ୍ତ; ତେବେ ତାଙ୍କ ପୁଅ କିପରି ମୁକ୍ତ ହେଲେ? ସୂର୍ଯ୍ୟର ପରମ ପ୍ରଭାରେ ଏ ତିନି ଲୋକର ଅନେକ କଣା ଉଦ୍ଭବ ଓ ଲୟ ହୁଏ, ତଥାପି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କରିହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏବେ ମଧ୍ୟ ତିନି ଲୋକରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଜନସମୂହ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ ଗଣିହେବା ଅସମ୍ଭବ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଳ୍ପକୁ ମଧ୍ୟ ଗଣିହେବା ଯାଏ। ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ, ପରମ ସମୁଦ୍ରରେ ସୃଷ୍ଟିର ତରଙ୍ଗ ଉଠିବ; ସେମାନଙ୍କୁ ଗଣିବା ଉପାୟ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଅତୀତରେ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଆସିବେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ, କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନର ଅସଂଖ୍ୟ ଜନକୁ କ’ଣ କୁହିବି? ପଶୁ, ମନୁଷ୍ୟ ବା ଦେବତା ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଠି ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ହେ ରାମ, ସେଠି ସେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରେ।