ଏହି ସଂସାରଟି ଯେପରିକି ମନର କଳ୍ପନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ସେଇ କଳ୍ପନା ଶାନ୍ତ ହେଲେ ସଂସାର ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ, ଏହିପରି ଯେତେବେଳେ ଜଣାଯାଏ ଯେ ଏହି ଦଗ୍ଧ ସଂସାର ନିର୍ମୂଳ, ତାହାର କିଛି ସାର୍ଥକତା ନାହିଁ, ତେବେ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ଏହି କଥାକୁ ଶୁଣି, ଜନକ ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, “ହେ ମହାବାହୁ, ଏହି କଥାକୁ ସତ୍ୟ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ମୋତେ କହ, କାରଣ ତୁମ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମୋର ମନ ଶାନ୍ତି ପାଏ—ମୋ ମନ ଏହି ସଂସାରରେ ଚଞ୍ଚଳ ହେଉ ନାହିଁ। ଏଠିଏ ଏହିଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନିଶ୍ଚିତତା ନାହିଁ, ଏହି କଥାକୁ ତୁମେ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରିଛ, ଏବଂ ତୁମ ଗୁରୁଠାରୁ ଶୁଣିଛ। ଏଠାରେ କେବଳ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚେତନାମୟ ଆତ୍ମା ଅଛି, ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ଚେତନା କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ ହୁଏ, ଏବଂ କଳ୍ପନା ଶାନ୍ତ ହେଲେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଯିଏ ଏହି କଥାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଜାଣିଛି, ସେ ମହାତ୍ମା ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଉପରେ ବିରକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ଏହିପରି ତୁମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ହେ ମହାବୀର, ତୁମର ମନ ଭୋଗ ଓ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ କ୍ଲେଶରୁ ବିରକ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ତେଣୁ ଆଉ କଣ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହାଁ? ଏପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ତୁମର ପିତାଙ୍କ ପାଖରେ ମଧ୍ୟ ଉଦୟ ହୋଇନଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ଅପାର ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଧାରକ, କିନ୍ତୁ ତୁମ ପାଖରେ ଏହା ଦେଖାଯାଉଛି। ମୁଁ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଓ ପୁତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ତାଙ୍କଠାରୁ ବଡ଼; କିନ୍ତୁ ତୁମର ଭୋଗପ୍ରତି ଇଚ୍ଛା ଏତେ କମିଯାଇଛି ଯେ, ଏଠି ତୁମେ ମୋଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଛ। ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାପ୍ତି ଲାଭ କରିଛ, ତୁମ ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ, ତୁମେ ଦୃଶ୍ୟ ମାୟାରେ ପଡ଼ୁନାହାଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ମୁକ୍ତ, ମୌଢ୍ୟ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କର। ଏପରି ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଶୁକଦେବ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଶୁଦ୍ଧ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ। ସେ ଦୁଃଖ, ଭୟ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ନିର୍ବିକାର ଓ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ କଟିଯାଇ, ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ନିର୍ମଳ ମେରୁ ଶିଖରକୁ ଆରୋହଣ କଲେ। ସେଠାରେ, ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ରହିଲେ, ଯେପରି ତେଲ ନଥିବା ଦୀପ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ସ୍ୱୟଂରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ। ମନର ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟା ଓ ମଲିନତା ଶେଷ ହୋଇ, ନିଜ ନିର୍ମଳ ସ୍ୱରୂପରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ସେହି ମହାତ୍ମା ଏକତ୍ୱର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଯେପରି ପାଣିର ଏକ ଫୋଟା ସାଗରରେ ଲୀନ ହୁଏ। ହେ ରାମ, ବ୍ୟାସପୁତ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ମାତ୍ର ବୁଦ୍ଧିର ଶୁଦ୍ଧି ଯେତେ ଆବଶ୍ୟକ, ସେତେ ମାତ୍ର ହିଁ ବ୍ୟବହୃତ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ଜଣାଯାଏ, ହେ ପୃଥିବୀନାଥ; ଭୋଗ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ଯେପରି ରୋଗ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ। ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଯେ, ଯାହାର ମନ ଜଣିବା ଯୋଗ୍ୟକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ଭୋଗର ଏହି ସମସ୍ତ ରୂପରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ। ଭୋଗର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଅସତ୍ୟରେ ନିମ୍ନତା ଦୃଢ଼ ହୁଏ; ସେଇ କଳ୍ପନା ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ସଂସାରୀୟ ବନ୍ଧନ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ। ହେ ରାମ, ଇଚ୍ଛାର କ୍ଷୟକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମୁକ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି; ବିଷୟପ୍ରତି ଇଚ୍ଛା ଦୃଢ଼ ଥିଲେ ତାହାକୁ ବନ୍ଧନ କହାଯାଏ। ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଅନ୍ତିକୁ ଯାଇ, ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ପ୍ରତି ବିରକ୍ତି ଆଣିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିବା କଠିନ। ଯିଏ ଦର୍ଶନ କରେ, ସେହି ବୁଦ୍ଧିମାନ; ଯିଏ ଜାଣେ ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟକୁ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏପରି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ ଭୋଗ ମଧୁର ଲାଗେନାହିଁ, ଯଦି ଜୋର କରି ଦିଆଯାଏ ମଧ୍ୟ। ଯିଏ ପୃଥିବୀର ଭୋଗକୁ କୌଣସି କାରଣ ବିନା (ଯଥା, କୀର୍ତି କିମ୍ବା ଧନ) ଭଲ ପାଉନାହିଁ, ସେ ଜୀବନମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞେୟ ଅନୁଭବ କରାଯାଏନାହିଁ, ତେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ପ୍ରତି ବିରକ୍ତି ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ଲତା ମରୁଭୂମିରେ ବଢ଼େନାହିଁ। ଏହିପରି, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଯିଏ ଜ୍ଞେୟ ଅନୁଭବ କରିଛି, ସେଠି ଏହି ଅପ୍ରିୟ ଭୋଗ କ୍ଷେତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ। ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱ ରାମ ଶୁଣିଛନ୍ତି, ତାହିଁ ତାଙ୍କର ମନକୁ ଶାନ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ରାମଙ୍କର ମନ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱରୂପରେ ବିଶ୍ରାମ ଚାହେ, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳୀନ ରୂପ ଜଳରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ। ଏଠି, ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କର ମନର ବିଶ୍ରାମ ପାଇଁ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମୁନି ବଶିଷ୍ଠ ତାଙ୍କର ଯୁକ୍ତି ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତୁ। ସେ ରଘୁବଂଶର ପ୍ରଧାନ ଓ କୁଳଗୁରୁ, ସଦା ସର୍ବଜ୍ଞ, ସର୍ବଦର୍ଶୀ, ଏବଂ ତିନି କାଳକୁ ଦୋଷରହିତ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି। ହେ ବଶିଷ୍ଠ, ଆପଣ ମନେ ପକାଇଛନ୍ତି କି, ଯାହାକି ଆପଣ ପୂର୍ବେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱେଷ ଶେଷ କରିବା ଓ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଶିଖାଇଥିଲେ? ନିଷଧ ପର୍ବତର ଶିଖରେ, ଦେବଦାରୁ ଗଛର ମଧ୍ୟରେ, ପଦ୍ମଭୂ (ବ୍ରହ୍ମା) ମହାର୍ଷିମାନେ ଙ୍କୁ ବହୁ ଜ୍ଞାନ ଦାନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିବେକଶୀଳ ହୁଏ, ତାଙ୍କର ସଂସାରୀୟ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ଯେପରି ଅନ୍ଧକାର ସୂର୍ୟକିରଣରେ ଦୂର ହୁଏ। ସେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ରାମଙ୍କୁ ଶିଖାଯିବା ଉଚିତ; ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଉପଦେଶ ଦିଅ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ବିଶ୍ରାମ ପାଇବେ। କୌଣସି ଅନୁନୟ ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ; ରାମ ନିର୍ମଳ। ତାଙ୍କର ମୁହଁ ନିର୍ମଳ ଆଇନାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ। ସେ ଜ୍ଞାନ, ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ, ଏବଂ ଅଭିନ୍ନ ଦକ୍ଷତା—ଏହି ସମସ୍ତ ନିର୍ଲିପ୍ତ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଶିଷ୍ୟ ନୁହଁଅ ଓ ନିର୍ଲିପ୍ତ ନୁହଁଅ, ସେଉଁଠି ଶିକ୍ଷା ଦେଇଲେ ତାହା ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଯେପରି ଗାୟର ଦୁଧ କୁକୁରର ଲାଲ ମିଶ୍ରିତ ହେଲେ। ଯେଉଁମାନେ ରାଗ, ଭୟ, କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ, ଅପନାୟନ ଓ ସମସ୍ତ ମଲିନତା ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି—ଆପଣଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଏଠିରେ ମନ ବିଶ୍ରାମ ପାଏ। ଗାଧିପୁତ୍ର ଏପରି କହିଲେ, ବ୍ୟାସ ଓ ନାରଦ ଆଦି ମୁନିମାନେ ଏହାକୁ ‘ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ’ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ।