ପୂର୍ବକାଳରେ, ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତ ଶୁକଦେବ ଏକାକି ମେରୁ ପର୍ବତରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ ଏବଂ ଭକ୍ତିସହିତ ତାଙ୍କର ପିତା ମହାର୍ଷି କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ସଂସାର ରୂପ ନାଟକ କିପରି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା? ଏହା କିପରି ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, କେଉଁଠି, କେତେଦିନ ପାଇଁ, କାହା ପାଇଁ ଏହା ଥାଏ?” ପୁତ୍ରଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ବ୍ୟାସଦେବ, ଯିଏ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଉଚିତ କଥା ତାଙ୍କୁ କହିଦେଲେ। ବ୍ୟାସ ଏହି ଜ୍ଞାନ ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କଠାରୁ ଶିଖିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶୁକ ତାଙ୍କର ନିର୍ମଳ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଏହି କଥାକୁ ବିଶେଷ ମହତ୍ୱ ଦେଇନଥିଲେ। ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଅଭିପ୍ରାୟ ଅନୁସାରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହି ସତ୍ୟ କୁ ଠିକ୍ଭାବେ ଜାଣିନାହିଁ। ପୃଥିବୀରେ ଜନକ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଅଛନ୍ତି, ସେଁ ଏହି ବିଷୟକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି। ତାଙ୍କଠାରୁ ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ପାଇପାରିବେ।” ପିତାଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଶୁକ ମେରୁ ପର୍ବତରୁ ବିଦେହ ନଗରକୁ ଯାଇ, ଜନକଙ୍କ ଦ୍ୱାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ: “ହେ ମହାନ ଜନକ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୁକ ଦ୍ୱାରେ ଉଭା ଅଛନ୍ତି।” ଜନକ, ଶୁକଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ଅନାଦର ଭାବରେ କହିଲେ, “ତାଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରିବାକୁ ଦିଅ,” ଏବଂ ସପ୍ତଦିନ ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଲେ। ତା’ପରେ ଜନକ ଶୁକଙ୍କୁ ଦେଉଳ ମଞ୍ଚରେ ଆଣିଲେ, ଯେଉଁଠି ଶୁକ ଆଉ ସପ୍ତଦିନ ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହିଲେ। ପୁନି, ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ନେଇଯାଇ, ଆଉ ସପ୍ତଦିନ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନ ଆସିଲେ। ଏଠାରେ ଜନକ ଶୁକଙ୍କୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଶିତଳ ମୁହଁ ଦେଖି, ରମଣୀ, ଭୋଜନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନ କଲେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଭୋଗ ବ୍ୟାସପୁତ୍ର ଶୁକଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖର ସମାନ ଲାଗିଲା; ସେ କେବଳ ଶାନ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ, ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଆନନ୍ଦିତ ଚିତ୍ତରେ ଅଚଳ ରହିଲେ, ଯେପରି ଏକ ଦୃଢ଼ ପର୍ବତକୁ ହଳକା ପବନ ହଳାଇପାରେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଶୁକଙ୍କ ନିର୍ମଳ ଚିତ୍ତ ଦେଖି, ଜନକ ତାଙ୍କୁ ମୁଖାମୁଖି କଲେ ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ ନମସ୍କାର କଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ଇହଲୋକୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ତାଙ୍କୁ ସ୍ବାଗତ କରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ତୁମେ କ’ଣ ଚାହୁଁଛ?” ଏହିଠାରେ ଜନକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଏହି ସଂସାର ରୂପ ନାଟକ କିପରି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା ଏବଂ ସତ୍ୟ ଶାନ୍ତି କିପରି ଆସେ? ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଏହି କଥା କହନ୍ତୁ।” ତା’ପରେ ଶୁକ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିଖିଥିବା ଉତ୍ତର ଏହିପରି ଦେଲେ: “ମୁଁ ଏହି କଥା ନିଜ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରିଛି, ଏବଂ ମୋ ପିତା ମତେ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲି। ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅର୍ଥ କହିଛନ୍ତି, ଏହି କଥା ଶାସ୍ତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଲିଖାଅଛି। ଯେପରି ଏହି ସଂସାର କଳ୍ପନାରୁ ଉପଜିଥାଏ, ଏବଂ କଳ୍ପନା ଶାନ୍ତ ହେଲେ ସଂସାର ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏହିଠାରେ କେବଳ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚେତନା ଆତ୍ମା ଅଛି, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧନ ହୁଏ, ଚିନ୍ତା ଶାନ୍ତ ହେଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଯିଏ ଏହିକଥାକୁ ଭଲ ଭାବେ ଜାଣିଛି, ସେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଉପରେ ବିରକ୍ତି ଲାଗେ। ଆପଣଙ୍କର ମନ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭୋଗ ଓ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ କ୍ଳେଶ ଉପରେ ବିରକ୍ତି ଲାଗିଛି; ତେଣୁ ଆଉ କ’ଣ ପ୍ରଶ୍ନ ଅଛି? ଏପରି ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଆପଣଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମିଳିନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ସେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାରେ ଅଛନ୍ତି, ଯଦ୍ୟପି ସେ ଜ୍ଞାନର ଭଣ୍ଡାର। ମୁଁ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ଶିଷ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମର ଭୋଗ ଆଶା ଏତେ କମ୍ ଥିବାରୁ, ତୁମେ ମତେ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଛ। ତୁମେ ସମସ୍ତ କିଛି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ, ତୁମ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତରେ ତୁମେ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହୁଅନାହାଁ, ମୁକ୍ତ ଅଛ, ମୋହକୁ ତ୍ୟାଗ କର।” ଏଭଳି ମହାନ ଜନକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପଦେଶ ପାଇ, ଶୁକ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ପରମ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ୟରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ। ସେ ଦୁଃଖ, ଭୟ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ନିର୍ମୋହ ଓ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଛିନ୍ଦି, ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ମେରୁ ପର୍ବତ ଶିଖରକୁ ଚଢ଼ିଗଲେ। ସେଠାରେ ହଜାର ବର୍ଷ ଅବିଚଳ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ରହିଲେ, ଯେପରି ତେଲ ନଥିବା ଦୀପ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ଓ ମଳ ଦୂର ହୋଇ, ନିଜ ନିର୍ମଳ ସ୍ବରୂପରେ ଶୁଦ୍ଧ ଥିଲେ, ଏବଂ ଏକ ବିଶାଳ ମହାସାଗରରେ ଜଳବିନ୍ଦୁ ଲୀନ ହେବା ପରି ଏକତାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ହେ ରାମ, ବ୍ୟାସପୁତ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧିର ଶୋଧନ କେବଳ ଆବଶ୍ୟକ ଯଥା ଅପେକ୍ଷିତ, ଏବଂ ଏହି ପରିମାଣରେ ଏହା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣିହେବା ସମ୍ଭବ; ଭୋଗ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇନାହିଁ, ଯେପରି ରୋଗ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରୀତି ଦେଇନଥାଏ। ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଯେ, ଯିଏ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଛି, ସେଁ ସମସ୍ତ ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଭୋଗର କଳ୍ପନା ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ଅସତ୍ୟ ମୂଳକ ବନ୍ଧନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ; ସେଇ କଳ୍ପନା ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ସଂସାରୀ ବନ୍ଧନ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ। ରାମ, ଇଚ୍ଛା କ୍ଷୟକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମୁକ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି; ଭୋଗବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛାକୁ ବନ୍ଧନ କୁହାଯାଏ। ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଉଁଠିକି ଅନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ପ୍ରତି ବିରକ୍ତି ଦୁର୍ଲଭ ଭାବେ ଆସେ। ଯିଏ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରେ, ସେଇ ଜ୍ଞାନୀ; ଯିଏ ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟକୁ ଜାଣିଛି, ସେଇ ପଣ୍ଡିତ; ଏପରି ମହାନ ଆତ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ, ଭୋଗ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କଦାପି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେନାହାଁ।