ହେ ରାମ, ତୁମର ମନ ନିଜରେ ସ୍ୱଭାବତଃ ପବିତ୍ର ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧିର ଏକ ଦୋଷହୀନ ଆଇନା ପରି। ଏହି ମନକୁ କେବଳ ଅଳ୍ପ ପରିମାଣର ସଫା କରିବା ଦରକାର। ଶୁକଦେବ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ମନ ଯେପରି ଦେଖିଥିଲେ, ସେପରି ତୁମର ମନ ମଧ୍ୟ ସବୁ ଜାଣିଲେ ପରେ ମଧ୍ୟ ଭିତରେ ଶାନ୍ତି ଓ ବିଶ୍ରାମ ଚାହେ। ତେବେ, ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ଶୁକଦେବଙ୍କ ମନ ପ୍ରଥମେ କିଏଁ ଅଶାନ୍ତ ଥିଲା, ଏବଂ ପରେ କିପରି ଶାନ୍ତ ହେଲା? ରାମ, ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ତୁମେଠାରେ କହିବି, ଯେଉଁଥିରେ ମୋର ନିଜର ଅନ୍ତିମ ଅବସ୍ଥାର କଥା ଓ ଜନ୍ମର ଶେଷ ହେବାର କାରଣ ଉଦ୍ଘାଟିତ ହୁଏ। ତୁମ ବାପା ବ୍ୟାସଙ୍କ ପାଖରେ, କଜଳ ରଙ୍ଗର ଦେହ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନରେ ବସିଥିବା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିବା ଏକ ମହାନ ଋଷି ଅଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ ଥିବା, ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଶୁକ ନାମକ ଏକ ମହାନ ତପସ୍ବୀ ପୁତ୍ର ଥିଲେ, ଯିଏ ଯଜ୍ଞର ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ୱରୂପ ଥିଲେ। ଶୁକଦେବ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ପରି ଏହି ସଂସାରର ଚାଳ ହୃଦୟରେ ଗଭୀର ଭାବେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ବିବେକ ଉଦୟ ହେଲା। ଏହି ବିବେକ ଦ୍ୱାରା, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅନ୍ୱେଷଣ କରି, ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କଲେ। ତାଙ୍କର ଅଦ୍ୟବିଧି ମନ ନିଜେ ଶେଷ ସତ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚିଲା, କିନ୍ତୁ ସେ କେବେ ଏହି ଭାବ ରଖିଲେ ନାହିଁ—"ଏହା ତ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ" ବା ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଶାନ୍ତି ମିଳିଲା। ତାଙ୍କର ମନ ଏହି ଭାବେ ନିର୍ବିକାର ଓ ଅଚଞ୍ଚଳ ହେଲା, ସମସ୍ତ ଅସ୍ଥାୟୀ ସୁଖରୁ ଅପସାରିତ, ଯେପରି ଚାତକ ପକ୍ଷୀ ଭୂମିକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ। ଏକ ଦିନ, ସେ ନିଜେ ମେରୁ ପର୍ବତରେ ଏକାକି ରହୁଥିବା ବେଳେ, ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ, ନିଜ ବାପା କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହିତ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ହେ ମୁନି, ଏହି ସଂସାର ରୂପ ମାୟା କିପରି ଉଦ୍ଭବିଛି? କିପରି ଏହା ଶାନ୍ତି ପାଏ, କେଉଁଠି, କେଉଁ ଲୋକ ପାଇଁ, କେବେ ଏହା ହୁଏ?" ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କୁ ଯେଉଁ କଥା କହିବା ଉଚିତ, ସେସବୁ ପବିତ୍ର ଓ ଯଥୋଚିତ କଥା କହିଲେ। ମୁଁ ଏହି ଉତ୍ତର ପୂର୍ବରୁ ମୋ ବାପାଠାରୁ ଶିଖିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ଶୁକଦେବ ତାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିରେ ଏହି କଥାକୁ ଅତିରିକ୍ତ ବା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବିଲେ ନାହିଁ। ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ବୁଝି, ପୁନଃ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏହି ବିଷୟରେ ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ଜାଣେ ନାହିଁ। ପୃଥିବୀରେ ଜନକ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଅଛନ୍ତି, ସେ ଏହି ବିଷୟକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି। ତାଙ୍କଠାରୁ ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ପାଇପାରିବ।" ଏପରି ଶୁଣି, ଶୁକଦେବ ସୁମେରୁ ପର୍ବତରୁ ଯାଇ, ଜନକଙ୍କ ଶାସିତ ଭିଦେହ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ରାଜା ଜନକଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ—"ହେ ରାଜନ୍, ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୁକ ଦ୍ୱାରେ ଦଢ଼ିଛନ୍ତି।" ଜନକ ତାଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ଅନାଦର ସହିତ କହିଲେ, "ତାଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରିବାକୁ ଦିଅ," ଏବଂ ସାତ ଦିନ ମୌନ ରହିଲେ। ପରେ ତାଙ୍କୁ ମହଲର ମଝିରେ ଆଣି, ଆଉ ସାତ ଦିନ ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରଖିଲେ। ତା'ପରେ ଜନକ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ନେଇଗଲେ, କିନ୍ତୁ ସାତ ଦିନ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଲେ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ଜନକ ଶୁକଙ୍କୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ ଥିବା, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ନାରୀ, ଭୋଜନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଭୋଗରେ ମନୋରଞ୍ଜନ କଲେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଭୋଗ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୁକଙ୍କ ମନ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ପରି ଲାଗିଲା; ଯେପରି ଦୃଢ଼ ପାହାଡ଼କୁ ହଳୁକ ହାଉଁଡ଼ି ହଲେ ଚଳାଇପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଶୁକଙ୍କୁ ଏହି ଭୋଗ ଚଳାଇପାରିଲା ନାହିଁ। ସେ ଏଠାରେ ଶାନ୍ତ, ପବିତ୍ର, ମୌନ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ମନରେ ଥିଲେ—ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ନିଜେ ନିଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ରାଜା ଜନକ ଶୁକଙ୍କ ଏହି ସ୍ୱରୂପକୁ ବୁଝି, ତାଙ୍କୁ ଭିତରେ ନେଇଗଲେ ଓ ଦୃଢ଼ ହୃଦୟରେ ନମସ୍କାର କଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକୀକ କାର୍ଯ୍ୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରି ପଚାରିଲେ—"ତୁମେ କଣ ଚାହୁଁଛ?" "ହେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଏହି ସଂସାର ରୂପ ମାୟା କିପରି ଉଦ୍ଭବିଛି ଓ ସତ୍ୟ ଶାନ୍ତି କିପରି ଆସେ? ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଏହା କୁହନ୍ତୁ।" ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ଶୁକ ତାଙ୍କର ବ୍ୟାସ ପିତା ଯେପରି ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ, ସେପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। "ମୁଁ ଏହି କଥାକୁ ନିଜ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରିଛି, ଏବଂ ମୋ ବାପା ପଚାରିଲେ, ମୁଁ ଏତିକି ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲି। ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅର୍ଥ କହିଛ, ଏହି ଅର୍ଥ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଲିପିବଦ୍ଧ।" "ଯେପରି ଏହି ସଂସାର ନିଜ ଭାବନାରୁ ଉଦ୍ଭବିଛି ଓ ଭାବନାର ଶେଷରେ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ହେଉଛି—ଏହି ଜଗତ ଜଳିଗଲା ପରେ ତାହାର କୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ।" "ଏହିପରି ହେଉଛି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏକମାତ୍ର ଚେତନା-ସ୍ୱରୂପ ଅଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି, ଚିନ୍ତା ଶେଷରେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଯିଏ ଏହି କଥାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଉପରେ ବିରକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।" "ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ହେ ଶୂରବୀର, ଭୋଗ ଓ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଦୁଃଖରୁ ବିରକ୍ତ ହୋଇଛ; ତେଣୁ ଆଉ କଣ ପଚାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?" "ଏପରି ପୂର୍ଣ୍ଣତା ତୁମ ବ୍ୟାସ ପିତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ବଡ଼ ତପସ୍ବୀ ଓ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଭଣ୍ଡାର ଥିଲେ।" "ମୁଁ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଗୁରୁ ଓ ପୁତ୍ର ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବଡ଼, କିନ୍ତୁ ତୁମର ଭୋଗ ରୁଚି ଏତେ ଅଳ୍ପ ଯେ, ଏଠାରେ ତୁମେ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଛ।" "ତୁମେ ସମସ୍ତ ଉପଲବ୍ଧିକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରିଛ, ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛ; ତୁମେ ଦୃଶ୍ୟରେ ଆସି ନାହାଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ମୁକ୍ତ—ମୋହକୁ ତ୍ୟାଗ କର।" ଏପରି ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କ ଉପଦେଶରେ, ଶୁକ ଶୁଦ୍ଧ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଉପଶାନ୍ତ ହୋଇ ରହିଲେ।