ଏହି ସଂବାଦରେ, ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ମଣ୍ଡପରେ ରାଘବଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ବିରାଜମାନ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାନ୍ତି । ରାଘବଙ୍କ କଥା ଶୁଭ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ଉତ୍ତମ ଧୈର୍ୟ୍ୟ ଓ ବିରକ୍ତିର ଉପମା ପ୍ରଦାନ କରେ । ସେହି କଥାର ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ, ଉଚିତ ଓ ପ୍ରମାଣିତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି; ଏହି କଥା ଉଚ୍ଚ ମନୋଭାବ, ପ୍ରେମ ଓ ଦୃଢତାର ଅନୁସ୍ରଣ ଯୋଗ୍ୟ, ଏବଂ କେବେ ଅସ୍ଥିର କିମ୍ବା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ । ରାଘବଙ୍କ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ଉଚ୍ଚାରିତ, ଶ୍ରବଣ କରିଲେ ମନ ଉପଚାରିତ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ । ଏମିତି କଥା କିଏ ଶୁଣି ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେବେ ନାହିଁ? ଶତଜନ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ମାନ୍ୟବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଏପରି ଅଶ୍ଚର୍ୟ ଦେଖାଇପାରେ; ସାର୍ବଭୌମ ବାଣୀ ଏକାଧିକ ଅର୍ଥକୁ ଉପସ୍ଥାପିତ କରେ । ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ତୁମ ବିନା ଏହି ବିବେକ ଲତା, ଯାହା ଫଳ ଦେଉଛି ବିବେଚନାର, ଏମିତି ଫୁଲିଉଠିପାରେ କିଏ ପାଇଁ? ଯେଉଁଠି ରାମଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଜ୍ଞାନର ଶିଖା ଜ୍ୱଳିରହିଛି, ସେଉଁଠି ସେ ଅତ୍ୟଧିକ ଉଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଦିଗଦିଗନ୍ତକୁ ପ୍ରକାଶିତ କରନ୍ତି; ଏମିତି ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ମୃତିରେ ରହିଯାନ୍ତି । ମାଂସ, ରକ୍ତ ଓ ଅସ୍ଥିର ଏହି ଦେହ ଏବଂ ଅନେକ ଗତ କାଳର ବସ୍ତୁ ନିଜ ପାଖକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ, କିନ୍ତୁ ସେଠି ଚେତନା ମିଳେ ନାହିଁ । ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ଦୁଃଖ ପୁନଃପୁନଃ ଚଳି ଆସେ, କିନ୍ତୁ ମୂଢ଼ ପଶୁମାନେ ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ର ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିନାହାନ୍ତି । କେବଳ କ୍ୱିଛି ଅସାଧାରଣ ସ୍ଥାନରେ ଏମିତି ଜଣେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ତାଲିକା ଦ୍ୱାରା ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ଅତୀତ ଉପରେ ବିଚାର କରିପାରିବାକୁ ସମର୍ଥ, ଯେପରି ଏହି ଶତ୍ରୁନାଶକ ଅଟୁଟ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି । ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ଦେଉଥିବା ଏବଂ ଶୁଭ ଦେହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସନ୍ଧାନଳତା ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଦୁର୍ଲଭ ତାହା ପରି । ଏହି ଉତ୍ତମ ମନୋଭାବରେ ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟିର ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ନିଜ ବିବେକର ଅଶ୍ଚର୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । ପୃଥିବୀରେ ଫଳ ଓ ଫୁଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଛ ତ ଅନେକ ମିଳେ, କିନ୍ତୁ ଚନ୍ଦନ ଗଛ ଦୁର୍ଲଭ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅରଣ୍ୟରେ ଯଦିଓ ଅନେକ ଫଳ ଓ ପତ୍ର ଥିବା ଗଛ ରହିଛି, ତଥାପି ଲବଙ୍ଗ ଗଛର ଅଶ୍ଚର୍ୟ ସର୍ବଦା ମିଳେ ନାହିଁ । ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର ଶୀତଳ କିରଣ, ବୃକ୍ଷରେ ଫୁଲର ଗୁଛ, କିମ୍ବା ଫୁଲରେ ଗନ୍ଧ ଯେପରି, ଏହିପରି ରାମଙ୍କ ଅଶ୍ଚର୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଯାହା ଭାଗ୍ୟର ଖେଳରେ ଗଢ଼ାଯାଇଛି, ଦୁଃଖରେ ତପ୍ତ ଜଗତରେ ଯେଉଁ ଏସେନ୍ସ ମିଳେ, ସେଉଁଠି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ । ଯେମାନେ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସେଉଁଠି ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟବାନ୍, ମହାନ୍ ଓ ସମାଜରେ ଗୌରବ ଆର୍ଜନ କରନ୍ତି । ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ରାମଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହାନ୍ତି—ସେ ଜ୍ଞାନୀ, ଉଦାର ଓ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା; ଏହି ଆମର ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ । ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଖୁସି ଦେଉଥିବା କିଛି ଯଦି ରାଘବଙ୍କ ମନରେ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ, ତେବେ ତାହା କିଛି ନୁହେଁ; ନିଶ୍ଚୟ ଆମେ ଋଷିମାନେ ଅବିବେକୀ ଅଟୁଟ ଚିନ୍ତାରେ ଅଛୁ । ଏହିପରି ସମ୍ବାଦ ଚାଲିଥିବା ବେଳେ, ମହାମୁନି ନାରଦ ମଣ୍ଡପରେ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ । ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧୁର ସ୍ନେହରେ ଆଗରେ ବସିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ—“ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ଜଣା ଦରକାର ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, କାରଣ ତୁମ ନିଜ ତିକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତକୁ ବୁଝିପାରିଛ । ତୁମର ମନ ସ୍ୱଭାବତଃ ଶୁଦ୍ଧ, କ୍ଷୁଦ୍ର ପରିମାର୍ଜନ ଦରକାର, ଯେପରି ଏକ ନିର୍ମଳ ଦର୍ପଣ ମଧ୍ୟ ଅଳ୍ପ ପରିସ୍କାର ଦରକାର ।” “ଯେପରି ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୁକଙ୍କ ମନ, ସେପରି ତୁମ ମନ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଜାଣି ଶାନ୍ତି କୁ ଚାହାଁଛି । ଏହି ଶୁକଙ୍କ ମନ ପ୍ରଥମେ ଅଶାନ୍ତ କିଏ ଥିଲା, ପରେ କିପରି ଶାନ୍ତ ହେଲା?” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଶୁଣ, ମୁଁ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ କଥା କହିବି, ଯାହା ମୋ ନିଜ ଅନ୍ତିମ ଦେଖାର ଏକ ଅନୁଭବ ଓ ଜନ୍ମ ମୋକ୍ଷର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ ।” “ତୁମ ଜନକଙ୍କ ପିତା ବ୍ୟାସ ଅତି ପବିତ୍ର ଏବଂ କଳିମ୍ବ ରଙ୍ଗର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନରେ ବସିଛନ୍ତି; ସେ ମହାମୁନି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ୱଳ । ସେଠି ତାଙ୍କର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ ଥିବା, ଜ୍ଞାନରେ ନିପୁଣ, ଶୁକ ନାମକ ଜଣେ ପୁତ୍ର ଥିଲେ, ଯିଏ ସଂଯମର ମୂର୍ତ୍ତି । ଶୁକ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏହି ସଂସାରର ଗତି ଉପରେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ କରିଥିଲେ, ତୁମ ପରି ସେଉଁଠି ଅତି ତୀବ୍ର ବିବେକ ଜାଗ୍ରୁତ ହେଲା ।” “ନିଜ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଖୋଜି ଶତ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ । ତାଙ୍କର ଅଶାନ୍ତ ମନ ନିଜେ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ କରି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଛୁଇଁଲା, କିନ୍ତୁ ‘ଏହା ଏହି ନୁହେଁ’ ବୋଲି ଭାବିଲେ ନାହିଁ, ନାହିଁ ସ୍ୱରୂପରେ ଶାନ୍ତି ଲାଗିଲା । ତାଙ୍କର ମନ ଅଶାନ୍ତି ଛାଡ଼ି ନିଜେ ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହେଲା, ଅନେକ ଚଞ୍ଚଳ ରୁଚିରୁ ଅଲଗା ହୋଇଗଲା, ଯେପରି କଟକ ପକ୍ଷୀ ପୃଥିବୀ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟଠାରେ ଯାଏ ।” “ଏକ ଦିନ, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଥିବା ଶୁକ ପୃଥକ ହୋଇ ମେରୁ ପର୍ବତରେ ବସି, ନିଜ ପିତା କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ନମ୍ରତା ସହିତ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—‘ହେ ମୁନି, ଏହି ସଂସାର ମାୟା କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? କିପରି ଏହା ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, କେଉଁଠି, କିଏ ପାଇଁ ଓ କେବେ?’” “ପୁତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ବ୍ୟାସ, ଯିଏ ଆତ୍ମାଜ୍ଞାନୀ, ସମସ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଉଚିତ କଥା କହିଦେଲେ । ମୁଁ ଏହି କଥା ପୂର୍ବରୁ ମୋ ବାପାଙ୍କୁ ଶିଖିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ଶୁକ ଏହି କଥାକୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟ ଦେଲେ ନାହିଁ । ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝି ପୁନଃ କହିଲେ—‘ମୁଁ ଏହା ସତ୍ୟରେ ଜାଣେ ନାହିଁ ।’” “ପୃଥିବୀରେ ଜନକ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଅଛନ୍ତି; ସେ ଏହି ବିଷୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନୀ । ତାଙ୍କଠାରୁ ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜାଣିପାରିବ ।” ତାହାପରେ, ଶୁକ ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖର ଛାଡ଼ି ଜନକଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଭିଦେହ ନଗରକୁ ଯାଇଲେ । ଗୋପାଳକମାନେ ରାଜା ଜନକଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ—“ହେ ରାଜନ୍, ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୁକ ଦ୍ୱାରରେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି ।