ଏକ ସୁନ୍ଦର ଦିନ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଶଭାଗୃହ ସମ୍ମୁଖରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ । ସେଠାରେ ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରସ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଭଳି ଅଗ୍ରଣୀ ଋଷିମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଏବଂ ଚ୍ୟବନ, ଉଦ୍ଦାଳକ, ଶୀର, ଶରଳୋମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ଋଷିମାନେ ସେଉଁଠି ସମ୍ମାନିତ ଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କର ମୃଗଚର୍ମ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ବିକୃତ ହୋଇଥିଲା, ନୟନ ଚଞ୍ଚଳ ଥିଲା, ମାଲା ଓ କଙ୍କଣ ଦୋଳିତ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ସହଜରେ ନିଜ ଯାଜ୍ଞିକ ମଣ୍ଡଳରେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ । ସେମାନେ ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ବିଭିନ୍ନ ତାରାମାଳା ଏକାପେକ୍ଷା ଅନ୍ୟଟି ଅଧିକ ସୁନ୍ଦରତାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କିମ୍ବା ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି, କିମ୍ବା ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂର୍ୟମଣ୍ଡଳ । ଆକାଶରେ ତାରାମାଳା ପରି ଭ୍ୟାସ ଏଠାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲେ; ତାରାମାଳା ପରି ନାରଦ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲେ । ଦେବମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର, ସେହିପରି ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଏଠାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅଙ୍ଗିରସ ଏଠାରେ ଚମକୁଥିଲେ । ଏପରେ ସେ ସିଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ ଆକାଶରୁ ଭୂମିକୁ ଅବତରଣ କଲେ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଶଭାଗୃହ ଋଷିମାନେ ଭରି ଉଠିଲା । ଯେଉଁମାନେ ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଚଳନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ଦଶ ଦିଗକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କଲେ । ସେମାନଙ୍କ ହାତରେ ବାଂଶୀ ଓ ଘଣ୍ଟା ଶୋଭିତ, ଖେଳୁଥିବା ପଦ୍ମ ଧରିଥିଲେ, କେଶରେ ଦର୍ବା ଓ ମୁକୁଟ ରତ୍ନ ଶୋଭିତ ଥିଲା । ମୁଣ୍ଡରେ ଜଟା, ଜଟାର ଗୁଞ୍ଜା ମଧ୍ୟରେ କପିଳଙ୍କ ଚୁଳି ଶୋଭିତ, ବାହୁରେ କଙ୍କଣ, କିଛି କଙ୍କଣ ରୂବୀ ଲାଗିଥିଲା । ସେମାନେ ବାର୍କ ଓ କୌପୀନ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ରେଶମ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ; କଟିବନ୍ଧ ଢିଲା ହୋଇ ଦୋଳିଥିଲା, ପାଦେ ମୁକ୍ତାମାଳା ଚଳିଥିଲା । ବସିଷ୍ଠ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ ଦେଇ ସ୍ୱାଗତ କଲେ । ରାଜା ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସିଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ; ସିଦ୍ଧମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ କୁଶଳ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଶୁଭାଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ । ଏହିପରି ଦୁହେଁ ପକ୍ଷ ଆନନ୍ଦ ଓ ପ୍ରେମରେ ଏକାଠି ହୋଇ ଅପେକ୍ଷିତ ଆଥିଥ୍ୟ ଦେଲେ; ଦିବ୍ୟ ଓ ପୃଥିବୀୟ ଋଷିମାନେ ଶୋଭାୟମାନ ଶାସନା ପିଛି ଉପବେଶ କଲେ । ସମସ୍ତଙ୍କ ଶବ୍ଦ, ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ଓ ସ୍ତୁତିରେ ସେମାନେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ବସିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ । ସେଠାରେ ରାଜସି ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ବସିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ଏକାଠି ହୋଇଥିଲେ । ନାରଦ, ଦେବପୁତ୍ର, ଭ୍ୟାସ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମରୀଚି, ଦୁର୍ବାସା, ଅଙ୍ଗିରସ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ । କ୍ରତୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, ଶରଳୋମା, ବତ୍ସ୍ୟାୟନ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ଓ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଲ୍ମୀକି ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି । ଉଦ୍ଦାଳକ, ରିଚିକ, ଶର୍ୟାତି, ଚ୍ୟବନ, ଉଷ୍ମପ, ଘୃତର୍ଚି, ଶାଲୁଦି, ବାଲୁଦି ଏବଂ ଅନେକ ବିଶିଷ୍ଟ ବେଦଗ୍ୟ ଓ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନୀ ମହାନ ଆତ୍ମାମାନେ ସେଠି ନେତୃତ୍ୱ ଦେଉଥିଲେ । ବସିଷ୍ଠ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ନାରଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ, ଶିକ୍ଷାପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ମୁଖଦ୍ୱାରା ତେଜସ୍ବୀ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଅହୋ! ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ମୁଖରୁ ଯେଉଁ ଶୁଭ ଗୁଣ ଯୁକ୍ତ ବାଣୀ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୋଇଛି, ତାହା ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଓ ବିରକ୍ତିର ସାର ଭରିଛି । ଉକ୍ତିର ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ, ନିଶ୍ଚିତ, ଉଚିତ ଓ ପ୍ରମାଣିତ; ଉତ୍ତମ, ପ୍ରେମରେ ଅନୁଷ୍ଠାନୀୟ, ଅଚଳ ଓ ଅନ୍ୟଥାବିମୂଢ଼ ନୁହେଁ । ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ମାନ୍ୟ ପଦରେ କହିଥିବା, ମନୋହର, ପୋଷକ ଓ ତୃପ୍ତିକର; ରଘୁନନ୍ଦନଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରିତ କଥାକୁ କିଏ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ନମାନିପାରିବେ? ଶତ ଲୋକ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ମାନ୍ୟ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିପାରିବେ; ସେଠି ଭାରତୀ ମଧ୍ୟ ଚାହିଁଥିବା ଅର୍ଥ ଦେବାରେ ପାରଙ୍ଗତ । ରାଜନ୍ୟ, ତୁମ୍ଭିନା, ବିବେକ ଫଳ ଦେଇଥିବା ଜ୍ଞାନ ଲତା କାହା ପାଖରେ ଏପରି ଫୁଲେ? ଯାହାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଜ୍ଞାନ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଅଛି, ଯେପରି ରାମଙ୍କ ମନରେ, ସେ ଆଲୋକରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି; ସେମାନେ ସ୍ମୃତିରେ ରହନ୍ତି । ମାଂସ, ରକ୍ତ, ଅସ୍ଥି ଓ ଅନେକ ପୂର୍ବ ଘଟଣା ନିଜ ପାଖକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ; କିନ୍ତୁ ଚେତନା ତାହାରେ ନାହିଁ । ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ ଓ ଦୁଃଖ ପୁନଃପୁନଃ ଆସେ; କିନ୍ତୁ ମୂଢ଼ ପଶୁମାନେ ଏ ସଂସାର ଚକ୍ର ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିନାହାନ୍ତି । କେବଳ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ବିରଳ ଭାବେ ଏପରି ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରିପାରନ୍ତି, ଯେପରି ଏହି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ରାମ । ଏପରି ଶୁଭ ଓ ଅଶ୍ଚର୍ୟ ଦେହ ଜଗତରେ ବିରଳ, ଯେପରି ଚନ୍ଦନ ଗଛ ଅନ୍ୟ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟରେ । ଯଗତ ଉତ୍ପତ୍ତିର ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି, ନିଜ ବିବେକର ଅଶ୍ଚର୍ୟ—ଏହି ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ଏକ ଅଲଗା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । ଫଳ ଓ ଫୁଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଛ ସହଜରେ ମିଳିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଚନ୍ଦନ ଗଛ ନୁହେଁ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଙ୍ଗଲରେ ଫଳ ଓ ପତ୍ର ଥିବା ଗଛ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଲବଙ୍ଗ ଗଛ ଏପରି ଅଶ୍ଚର୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ । ଯେପରି ଶିତଳ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ, କିମ୍ବା ଫୁଲମାଳା ଶୋଭାମୟ ବୃକ୍ଷକୁ, କିମ୍ବା ଗନ୍ଧ ଫୁଲକୁ ଶୋଭା ଦେଉଛି, ସେପରି ରାମଙ୍କ ଅଶ୍ଚର୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଦୁଃଖରେ ଜଳିଥିବା ସଂସାରରେ, ଏ ଦୁର୍ଲଭ ସାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ । ଯେଉଁମାନେ ବୁଦ୍ଧିରେ ଏହି ସାର ଲାଭ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳାଘ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାନ ପାଆନ୍ତି । ତିନି ଲୋକରେ ଏପରି ଜ୍ଞାନୀ, ଉଦାର, ମହାନ ରାମଙ୍କ ସମ କିଏ ଅଛି? ଏହି ଆମର ନିଶ୍ଚିତ ବିଶ୍ୱାସ । ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା କିଛି ଯଦି ରଘୁନନ୍ଦନଙ୍କ ମନରେ ଫଳ ଦେଉନଥାଏ, ତେବେ ତାହା କିଛି ନୁହେଁ; ଆମେ ଋଷିମାନେ ତ ମୂଢ଼ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ । ଏପରେ, ନାରଦ ଏହିପରି ଶଭାରେ କଥା କହିବା ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ସମ୍ମୁଖରେ ବସିଥିବା ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ: "ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ତୁମ ପାଇଁ ଆଉ କିଛି ଜାଣିବାକୁ ଅଛି ନାହିଁ; ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, କାରଣ ନିଜ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ବୁଝିଯାଇଛ ।