अयम् अहम् इदम् एव तन् ममेति स्फुरितम् अपास्य बलाद् असत्यम् अन्तः । रिपुम् अतिमलिनं मनो निहन्मि प्रशमम् उपैमि नमो ऽस्तु ते विवेक
'मी हेच आहे', 'हे माझं आहे' अशा खोट्या कल्पना मी जोराने दूर सारतो, आणि मन या अत्यंत अशुद्ध शत्रूचा नाश करून शांतता मिळवतो. विवेकाला नमस्कार.
इति चिन्तयतस् तस्य पुरस् सम्प्रविवेश ह । प्रतीहारः प्रगे भानोस् स्यन्दनाग्रम् इवारुणः
अशा प्रकारे विचार करत असताना, पहाटे सूर्याच्या रथाच्या पुढे असणाऱ्या अरुणासारखा दरवाज्याजवळील सेवक त्याच्यासमोर आला.
देव दोस्स्तम्भविश्रान्तसमस्तवसुधाभर । सम्पादयोत्तिष्ठ दिनव्यापारं नृपतोचितम्
देवा, देवतांचा आधार, संपूर्ण पृथ्वीचा भार शांतपणे पेलणारा राजा, उठ आणि आजच्या दिवसाचे राजकीय कर्तव्ये पार पाड.
एताः कुसुमकर्पूरकुङ्कुमाम्बुघटास् स्त्रियः । स्नानभूमौ स्थितास् सज्जा नद्यो मूर्तियुता इव
या स्त्रिया, फुलं, कर्पूर आणि केशर मिसळलेल्या पाण्याचे कलश घेऊन, स्नानासाठी तयार उभ्या आहेत, जणू काही साकार रूप धारण केलेल्या नद्या आहेत.
एषा कमलकल्हारकाननभ्रान्तषट्पदा । कृता कमलिनी स्त्र्यर्थं रचितांशुकमण्डपा
ही कमळ आणि निळ्या कमळांच्या बागेत भटकणाऱ्या मधमाशांनी सजलेली वस्त्रांची मांडविका त्या स्त्रीसाठी तयार केली आहे, जणू काही ती कमळांची बागच आहे.
एताः कमलिनीतीरभुवश् छत्त्रैः प्रपूरिताः । सचामररथेभाश्वैस् स्नानावसरसेविनाम्
या कमळाच्या तीरावर छत्रांनी, आणि पंखे धरलेल्या रथ, घोडे, हत्ती यांनी, स्नानासाठी आलेल्या लोकांची सेवा केली जाते.
समग्रसुमनःपूर्णै रत्नौषधिपरिप्लुतैः । सज्जीकृताः पटलकैर् देवार्चनभुवस् तव
हे प्रभो, तुझ्या पूजेच्या जागा ताज्या फुलांनी भरलेल्या छपरांनी, रत्नांनी आणि औषधींनी शिंपडून सजवल्या आहेत.
स्नातः पवित्रहस्तश् च परिजप्ताघमर्षणम् । त्वाम् एव प्रेक्षते देव दक्षिणार्हो द्विजव्रजः
स्नान करून, पवित्र हातांनी आणि अघमर्षण मंत्र जपून, हे ब्राह्मण फक्त तुलाच दक्षिणा अर्पण करण्यास पात्र मानतात.
चलच्चामरहस्ताभिः पाल्यन्ते परमेश्वर । सज्जीकृतास् तु कान्ताभिश् शीता भोजनभूमयः
परमेश्वरा, तुझ्या प्रिय स्त्रिया हलणाऱ्या पंख्यांनी सेवा करतात आणि थंड, सजवलेल्या भोजनाच्या जागा तुझी वाट पाहत आहेत.
शीघ्रम् उत्तिष्ठ भद्रं ते नियतं कार्यम् आचर । न कालम् अतिवर्तन्ते महान्तस् स्वेषु कर्मसु
लवकर उठ, तुला शुभेच्छा असो. आपलं कर्तव्य नीटपणे पार पाड. मोठ्या लोकांना आपल्या कामात कधीही उशीर होत नाही.
प्रतीहारपताव् इत्थम् उक्तवत्य् अथ पार्थिवः । तथैव चिन्तयाम् आस चित्रां संसारसंस्थितिम्
मुख्य दरवानाने असं म्हटल्यावर, राजानेही तसंच विचार करायला सुरुवात केली — या जगाच्या विचित्र स्वरूपाबद्दल.
कियन्मात्रम् इदं नाम राज्यं सुखम् इति स्थितम् । न प्रयोजनम् एतेन ममेह क्षणभङ्गिना
हे राज्य आणि त्याचं सुख किती क्षणिक आणि क्षुल्लक आहे! मला या क्षणभर टिकणाऱ्या गोष्टींचं काहीच आकर्षण नाही.
सर्वम् एव परित्यज्य मिथ्याडम्बरसम्भ्रमम् । एकान्त एव तिष्ठामि संशान्त इव वारिधिः
संपूर्ण खोट्या थाटमाट आणि गोंधळ सोडून, मी एकटाच शांतपणे राहीन — जसा शांत समुद्र असतो तसा.
अलम् एभिर् असत्प्रायैर् मम भोगविजृम्भितैः । त्यक्त्वा सर्वाणि कर्माणि सुखं तिष्ठामि केवलः
माझ्यासाठी या खोट्या सुखांचा आता कंटाळा आला आहे; सर्व कर्मे सोडून मी निव्वळ आनंदात राहीन.
चित्त चातुर्यम् एतस्माद् भोगाभ्यासकुसम्भ्रमात् । त्यज जन्मजराजाड्यजालजम्बालशान्तये
अरे मन, पुन्हा पुन्हा मिळणाऱ्या सुखांच्या धडपडीमुळे आलेली ही चातुर्याची सवय सोड, जन्म, वृद्धत्व आणि अज्ञानामुळे निर्माण होणाऱ्या मोहाचा नाश करण्यासाठी.
दशासु यासु यास्व् एव सम्भ्रमं चित्त पश्यसि । ताभ्य एवातिविरतं परमं सुखम् एष्यसि
अरे मन, ज्या ज्या अवस्थांमध्ये तुला अस्वस्थता वाटते, त्यापासून पूर्णपणे मागे हटलास तरच तुला खरा आनंद मिळेल.
प्रवृत्तं सन् निवृत्तं सद् भूयो भूयश् चिरं चिरम् । भोगभूमिषु सर्वासु चित्त तृप्तिं न गच्छसि
अरे मन, तू कितीही वेळा वेगवेगळ्या सुखांमध्ये गुंतलास आणि पुन्हा मागे हटलास, तरी तुला समाधान मिळत नाही.
तस्मात् तवालम् अनया तुच्छया भोगचिन्तया । भवत्य् अकृत्रिमा तृप्तिर् येनाभिपत तत् ततम्
म्हणून या क्षुद्र सुखांच्या विचारांना पुरे करा; खरी समाधानाची भावना आपोआप निर्माण होते—ती सर्वत्र भरलेली आहे, तिचाच शोध घ्या.
इति सञ्चिन्त्य जनकस् तूष्णीम् एव बभूव ह । शान्तचापलचेतस्त्वाल् लिपिकर्मार्पितोपमः
अशा विचारांनी जनक शांतपणे गप्प बसला; त्याचे मन चंचलतेपासून निवळले होते, जणू काही एखादा लेखनिक आपले काम मन लावून करत असतो.
प्रतीहारो ऽपि नोवाच गौरवेण भयेन च । पुनर्वाक्यं महीपानां चित्तवृत्तिष्व् अशीलितम्
दरवाजावर उभा असलेलाही आदर आणि भीतीमुळे काहीच बोलला नाही; कारण राजांच्या मनात अस्थिरता असताना पुन्हा बोलणे योग्य मानले जात नाही.
तूष्णीम् अथ क्षणं स्थित्वा जनको जनजीवितम् । पुनस् सञ्चिन्तयाम् आस मनसा शमशालिना
थोडा वेळ शांतपणे उभा राहून, जनकाने पुन्हा एकदा लोकांचे जीवन शांत मनाने मनात विचारले.
किम् उपादेयम् अस्तीह यत्नात् संसाधयामि यत् । कस्मिन् वस्तुनि बध्नामि धृतिं नाशविवर्जिते
इथे मिळवण्यासारखं असं काय आहे, जे मी मेहनत करून मिळवावं? जेव्हा काहीच कायम राहत नाही, तेव्हा कोणत्या गोष्टीत मी मन लावावं?
किं मे क्रियापरतया किं निष्क्रियतयापि वा । न तद् अस्ति विनाशेन वर्जितं यत् किलोदितम्
मी काही केलं किंवा काहीच केलं नाही, यात मला काय मिळणार आहे? कारण नाशापासून मुक्त असं काहीच नाही.
क्रियावान् अक्रियो वास्तु कायो ऽयम् असदुत्थितः । सतस् स्थिरस्य शुद्धस्य चितः का नाम मे क्षतिः
मी काही करतो किंवा काहीच करत नाही, हा देह तर खोट्या गोष्टीतूनच निर्माण झालाय; मी जे खरं, शाश्वत आणि शुद्ध चैतन्य आहे, त्याला काहीच कमी होणार नाही.
नाभिवाञ्छाम्य् असम्प्राप्तं सम्प्राप्तं न त्यजाम्य् अहम् । स्वस्थ आत्मनि तिष्ठामि यन् ममास्ति तद् अस्तु मे
जे मिळालेलं नाही त्याची मला इच्छा नाही, आणि जे मिळालंय ते मी सोडत नाही; मी स्वतःमध्ये शांत आहे—माझं जे आहे, ते माझ्याकडे राहू दे.
न ममेह कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन । क्रिययाक्रियया वापि यत् प्राप्यं सद् असत् सतः
माझ्यासाठी इथे केलेल्या किंवा न केलेल्या कृतीत काहीच मिळकत नाही; जे काही मिळवायचं आहे, खरं असो वा खोटं, ते असलेल्या गोष्टींना कृतीने किंवा अकृतीनेच मिळतं.
अकुर्वतः कुर्वतो वा युक्तायुक्ताः क्रिया मम । नाभिवाञ्छितम् अस्तीह यद् उपादेयतां गतम्
मी काही केलं किंवा नाही केलं, योग्य किंवा अयोग्य कृती केली, तरी इथे असं काहीच नाही की जे मिळाल्यावर मला खरंच हवंसं वाटेल.
तद् उत्थाय क्रमप्राप्तां कायो ऽयं प्रकृतां क्रियाम् । करोत्व् अस्पन्दिताङ्गस् तु किम् अयं साधयिष्यति
म्हणून, या देहाने जेव्हा वेळ आली तेव्हा नैसर्गिक कृती करावी; पण जर त्याचे अवयव हलतच नाहीत, तर असं असताना तो काय साध्य करणार?
स्थिते मनसि निष्कामे समे विगतरञ्जने । कायावयवजौ कार्यस्पन्दास्पन्दौ फले समौ
जेव्हा मन स्थिर, इच्छा नसलेलं, सम आणि आकर्षणरहित असतं, तेव्हा देह किंवा त्याच्या अवयवांची कृती किंवा अकृती दोन्हींचा परिणाम सारखाच असतो.
कर्मजासु फलश्रीषु मनसः कर्तृभोक्तृते । तस्मिन् प्रशमम् आयाते कृतम् अप्य् अकृतं नृणाम्
कर्मातून मिळणाऱ्या फळांमध्ये मन जेव्हा कर्तेपणा आणि भोक्तेपणा सोडून शांत होतं, तेव्हा माणसांनी केलेलंही जणू काही केलं नाही असंच होतं.