सहस्राङ्कुरशाखात्मफलपल्लवशालिनः । अस्य संसारवृक्षस्य मनोमूलमयो ऽङ्कुरः
या संसाराच्या झाडाला हजारो फांद्या, डहाळ्या, फळं आणि पानं आहेत; पण या झाडाचा मूळ अंकुर म्हणजे मनच आहे.
सङ्कल्पम् एव तं मन्ये सङ्कल्पोपशमेन तत् । शोषयामि यथा शोषम् एति संसारपादपः
तो अंकुर म्हणजे केवळ मनाचे विचार आहेत, असं मी मानतो; आणि विचार शांत केले की, मी तो अंकुर सुकवतो, त्यामुळे संसाररूपी झाडही सुकून जातं.
आकारमात्ररम्यासु मनोमर्कटवृत्तिषु । परिज्ञातास्व् इहाद्यैव न रमे नीरसास्व् अहम्
मनाच्या माकडासारख्या चंचल हालचाली फक्त दिसायला आकर्षक आहेत, हे आज मला उमगलं; म्हणून आता या नीरस गोष्टींमध्ये मला काहीही गोडी वाटत नाही.
आशापाशशतप्रोताः पातोत्पातोपतापदाः । संसारवृत्तयो भुक्ता इदानीं विरमाम्य् अहम्
इच्छांच्या शंभर दोऱ्यांनी गुंडाळलेले, पुन्हा पुन्हा पडणारे आणि दुःखांनी भरलेले हे संसाराचे फेरे मी अनुभवले आहेत; आता मी त्यातून थांबतो.
हा हतो ऽस्मि विनष्टो ऽस्मि मृतो ऽस्मीति पुनः पुनः । शोचिते गत एवाहम् इदानीं नानुरोदिमि
वारंवार मी 'हाय, मी संपलो, मी हरपलो, मी मेलो' असे दुःख केले; पण आता हे सर्व शोक करून झाले, आता मी अजिबात हळहळत नाही.
प्रबुद्धो ऽस्मि प्रहृष्टो ऽस्मि दृष्टश् चौरो मयात्मनः । मनोनामा निहन्म्य् एनं मनसास्मि चिरं हतः
आता मी जागा झालो आहे, आनंदी आहे, आणि माझ्या मनरूपी चोराला मी ओळखले आहे. या 'मन' नावाच्या चोराचा मी नाश करणार, कारण इतक्या काळ मीच या मनाने त्रस्त झालो होतो.
एतावन्तम् इमं कालं मनोमुक्ताफलं मम । अविद्धम् आसीद् अधुना विद्धं तु गुणम् अर्हति
एवढ्या काळापर्यंत मनमुक्तीचे फळ मला मिळाले नव्हते; आता ते फळ मी मिळवले आहे, म्हणून ते खरोखरच उपभोगण्यास योग्य आहे.
मनस्तुषारकणको विवेकार्कातपेन मे । चिरनिर्वृतये नूनम् अचिराल् लयम् एष्यति
माझं मन जणू हिमकणासारखं आहे; विवेकाच्या सूर्यप्रकाशात ते लवकरच विरघळून जाईल आणि मला कायमचा आनंद मिळेल.
विबुधैस् साधुभिस् सिद्धैर् अहं साधु प्रबोधितः । आत्मानम् अनुगच्छामि परमानन्दसाधनम्
ज्ञानी, सज्जन आणि सिद्ध लोकांनी मला उत्तम प्रकारे जागृत केलं; आता मी स्वतःच्याच आत्म्याचा मागोवा घेतो, जो परमआनंदाचा मार्ग आहे.
आत्मानं मणिम् एकान्ते लब्ध्वैवालोकयन् सुखम् । तिष्ठाम्य् अस्तमितान्येहश् शरदीवामलो ऽम्बुदः
एकांतात स्वतःचा हा मौल्यवान रत्नरूप आत्मा सापडल्यावर आणि पाहिल्यावर, मी आनंदात स्थिर राहतो, जणू शरद ऋतूतील निर्मळ मेघ वीज संपल्यावर शांतपणे असतो.
अयम् अहम् इदम् एव तन् ममेति स्फुरितम् अपास्य बलाद् असत्यम् अन्तः । रिपुम् अतिमलिनं मनो निहन्मि प्रशमम् उपैमि नमो ऽस्तु ते विवेक
'मी हेच आहे', 'हे माझं आहे' अशा खोट्या कल्पना मी जोराने दूर सारतो, आणि मन या अत्यंत अशुद्ध शत्रूचा नाश करून शांतता मिळवतो. विवेकाला नमस्कार.
इति चिन्तयतस् तस्य पुरस् सम्प्रविवेश ह । प्रतीहारः प्रगे भानोस् स्यन्दनाग्रम् इवारुणः
अशा प्रकारे विचार करत असताना, पहाटे सूर्याच्या रथाच्या पुढे असणाऱ्या अरुणासारखा दरवाज्याजवळील सेवक त्याच्यासमोर आला.
देव दोस्स्तम्भविश्रान्तसमस्तवसुधाभर । सम्पादयोत्तिष्ठ दिनव्यापारं नृपतोचितम्
देवा, देवतांचा आधार, संपूर्ण पृथ्वीचा भार शांतपणे पेलणारा राजा, उठ आणि आजच्या दिवसाचे राजकीय कर्तव्ये पार पाड.
एताः कुसुमकर्पूरकुङ्कुमाम्बुघटास् स्त्रियः । स्नानभूमौ स्थितास् सज्जा नद्यो मूर्तियुता इव
या स्त्रिया, फुलं, कर्पूर आणि केशर मिसळलेल्या पाण्याचे कलश घेऊन, स्नानासाठी तयार उभ्या आहेत, जणू काही साकार रूप धारण केलेल्या नद्या आहेत.
एषा कमलकल्हारकाननभ्रान्तषट्पदा । कृता कमलिनी स्त्र्यर्थं रचितांशुकमण्डपा
ही कमळ आणि निळ्या कमळांच्या बागेत भटकणाऱ्या मधमाशांनी सजलेली वस्त्रांची मांडविका त्या स्त्रीसाठी तयार केली आहे, जणू काही ती कमळांची बागच आहे.
एताः कमलिनीतीरभुवश् छत्त्रैः प्रपूरिताः । सचामररथेभाश्वैस् स्नानावसरसेविनाम्
या कमळाच्या तीरावर छत्रांनी, आणि पंखे धरलेल्या रथ, घोडे, हत्ती यांनी, स्नानासाठी आलेल्या लोकांची सेवा केली जाते.
समग्रसुमनःपूर्णै रत्नौषधिपरिप्लुतैः । सज्जीकृताः पटलकैर् देवार्चनभुवस् तव
हे प्रभो, तुझ्या पूजेच्या जागा ताज्या फुलांनी भरलेल्या छपरांनी, रत्नांनी आणि औषधींनी शिंपडून सजवल्या आहेत.
स्नातः पवित्रहस्तश् च परिजप्ताघमर्षणम् । त्वाम् एव प्रेक्षते देव दक्षिणार्हो द्विजव्रजः
स्नान करून, पवित्र हातांनी आणि अघमर्षण मंत्र जपून, हे ब्राह्मण फक्त तुलाच दक्षिणा अर्पण करण्यास पात्र मानतात.
चलच्चामरहस्ताभिः पाल्यन्ते परमेश्वर । सज्जीकृतास् तु कान्ताभिश् शीता भोजनभूमयः
परमेश्वरा, तुझ्या प्रिय स्त्रिया हलणाऱ्या पंख्यांनी सेवा करतात आणि थंड, सजवलेल्या भोजनाच्या जागा तुझी वाट पाहत आहेत.
शीघ्रम् उत्तिष्ठ भद्रं ते नियतं कार्यम् आचर । न कालम् अतिवर्तन्ते महान्तस् स्वेषु कर्मसु
लवकर उठ, तुला शुभेच्छा असो. आपलं कर्तव्य नीटपणे पार पाड. मोठ्या लोकांना आपल्या कामात कधीही उशीर होत नाही.
प्रतीहारपताव् इत्थम् उक्तवत्य् अथ पार्थिवः । तथैव चिन्तयाम् आस चित्रां संसारसंस्थितिम्
मुख्य दरवानाने असं म्हटल्यावर, राजानेही तसंच विचार करायला सुरुवात केली — या जगाच्या विचित्र स्वरूपाबद्दल.
कियन्मात्रम् इदं नाम राज्यं सुखम् इति स्थितम् । न प्रयोजनम् एतेन ममेह क्षणभङ्गिना
हे राज्य आणि त्याचं सुख किती क्षणिक आणि क्षुल्लक आहे! मला या क्षणभर टिकणाऱ्या गोष्टींचं काहीच आकर्षण नाही.
सर्वम् एव परित्यज्य मिथ्याडम्बरसम्भ्रमम् । एकान्त एव तिष्ठामि संशान्त इव वारिधिः
संपूर्ण खोट्या थाटमाट आणि गोंधळ सोडून, मी एकटाच शांतपणे राहीन — जसा शांत समुद्र असतो तसा.
अलम् एभिर् असत्प्रायैर् मम भोगविजृम्भितैः । त्यक्त्वा सर्वाणि कर्माणि सुखं तिष्ठामि केवलः
माझ्यासाठी या खोट्या सुखांचा आता कंटाळा आला आहे; सर्व कर्मे सोडून मी निव्वळ आनंदात राहीन.
चित्त चातुर्यम् एतस्माद् भोगाभ्यासकुसम्भ्रमात् । त्यज जन्मजराजाड्यजालजम्बालशान्तये
अरे मन, पुन्हा पुन्हा मिळणाऱ्या सुखांच्या धडपडीमुळे आलेली ही चातुर्याची सवय सोड, जन्म, वृद्धत्व आणि अज्ञानामुळे निर्माण होणाऱ्या मोहाचा नाश करण्यासाठी.
दशासु यासु यास्व् एव सम्भ्रमं चित्त पश्यसि । ताभ्य एवातिविरतं परमं सुखम् एष्यसि
अरे मन, ज्या ज्या अवस्थांमध्ये तुला अस्वस्थता वाटते, त्यापासून पूर्णपणे मागे हटलास तरच तुला खरा आनंद मिळेल.
प्रवृत्तं सन् निवृत्तं सद् भूयो भूयश् चिरं चिरम् । भोगभूमिषु सर्वासु चित्त तृप्तिं न गच्छसि
अरे मन, तू कितीही वेळा वेगवेगळ्या सुखांमध्ये गुंतलास आणि पुन्हा मागे हटलास, तरी तुला समाधान मिळत नाही.
तस्मात् तवालम् अनया तुच्छया भोगचिन्तया । भवत्य् अकृत्रिमा तृप्तिर् येनाभिपत तत् ततम्
म्हणून या क्षुद्र सुखांच्या विचारांना पुरे करा; खरी समाधानाची भावना आपोआप निर्माण होते—ती सर्वत्र भरलेली आहे, तिचाच शोध घ्या.
इति सञ्चिन्त्य जनकस् तूष्णीम् एव बभूव ह । शान्तचापलचेतस्त्वाल् लिपिकर्मार्पितोपमः
अशा विचारांनी जनक शांतपणे गप्प बसला; त्याचे मन चंचलतेपासून निवळले होते, जणू काही एखादा लेखनिक आपले काम मन लावून करत असतो.
प्रतीहारो ऽपि नोवाच गौरवेण भयेन च । पुनर्वाक्यं महीपानां चित्तवृत्तिष्व् अशीलितम्
दरवाजावर उभा असलेलाही आदर आणि भीतीमुळे काहीच बोलला नाही; कारण राजांच्या मनात अस्थिरता असताना पुन्हा बोलणे योग्य मानले जात नाही.