सन्ति रम्यतराद् रम्यास् सुस्थिराद् अपि च स्थिराः । चिन्तापर्यवसानेयं पदार्थश्रीः किम् ईदृशी
आनंददायकापेक्षा अधिक आनंददायक गोष्टी आहेत, आणि स्थिरापेक्षा अधिक स्थिर गोष्टीही आहेत; पण या सगळ्या संपत्तीचा काय उपयोग, जी शेवटी काळजीतच संपते?
सम्पदश् च विचित्रा यास् ताश् चेच् चित्तेन सम्मताः । तत् ता अपि महारम्भा मन्ये नूनं महापदः
जगात वेगवेगळ्या संपत्ती जर मनाने स्वीकारल्या, तर त्या मोठ्या मोठ्या प्रयत्नांनाही मी खरी मोठी आपत्तीच समजतो.
आपदो ऽपि विचित्रा यास् ताश् चेन् मनसि सम्मताः । तत् ता अपि महारम्भा मन्ये सकलसम्पदः
जगात वेगवेगळ्या आपत्ती जर मनाने स्वीकारल्या, तर त्या मोठ्या मोठ्या प्रयत्नांनाही मी सर्व संपत्तीच मानतो.
मनोमात्रविवर्ते ऽस्मिञ् जगत्य् अब्बिन्दुभङ्गुरे । ममेदम् इत्य् अपूर्वैव कुतस् त्व् अक्षरमालिका
हे जग फक्त मनाचं रूप आहे आणि पाण्याच्या थेंबासारखं नाशिवंत आहे, मग 'हे माझं' अशी कल्पना कुठून आली आणि कायम राहणाऱ्या गोष्टींची माळ कुठून येईल?
काकतालीययोगेन सम्पन्नायां जगत्स्थितौ । धूर्तेन कल्पिता व्यर्थं हेयोपादेयभावनाः
जगाची स्थिती केवळ योगायोगाने घडते, तेव्हा हुशार मनाने स्वीकार आणि नकार यांची कल्पना व्यर्थच केली आहे.
इयत्ताच्छिन्नरूपासु सुखनाम्नीषु दृष्टिषु । कास्व् एतास्व् अनुषक्तो ऽस्मि पतङ्गो ऽग्निशिखास्व् इव
या मर्यादित, तुटक सुखांच्या अनुभवांमध्ये, ज्यांना 'सुख' म्हणतात, त्यात मी कोणत्या गोष्टीला एवढा आसक्त झालो आहे — जणू काही पतंग जसा ज्योतीच्या ज्वाळांमध्ये ओढला जातो, तसा.
वरम् एकान्तदाहेषु लुठितं रौरवाग्निषु । न त्व् आलूनविशीर्णासु स्थितिस् संसारवृत्तिषु
नरकाच्या प्रखर आगीत जळून पूर्णपणे भस्म होणे हेही बरे, पण या फाटलेल्या, विदीर्ण संसाराच्या फेर्यांमध्ये अडकून राहणे अजूनही वाईट आहे.
संसार एव दुःखानां सीमान्तः किल कथ्यते । तन्मध्यपतितेनेह सुखम् आसाद्यते कथम्
संपूर्ण दुःखांची मर्यादा म्हणजे हा संसारच आहे, असं म्हटलं जातं. मग या दुःखाच्या गर्तेत पडलेल्या माणसाला इथे खरंच सुख मिळू शकतं का?
अकृत्रिममहादुःखे संसारे ये व्यवस्थिताः । त एते ऽन्यानि दुःखानि जानते मधुराण्य् अलम्
या नैसर्गिक, मोठ्या दुःखांनी भरलेल्या संसारात जे राहतात, त्यांना बाकीची सगळी दुःखं अगदी गोड वाटतात.
अहम् अप्य् आधिमान् कष्टं काष्ठलोष्टसमस्थितैः । अज्ञैर् एवागतस् साम्यम् अपरामृष्टवस्तुभिः
मी सुद्धा दुःखाने त्रस्त होऊन, जणू काही लाकूड किंवा मातीच्या ढेकळासारखेच स्थिर राहणाऱ्या अज्ञान लोकांसारखा झालो आहे; खऱ्या अर्थाने काहीही न उमगलेल्या, काहीही न समजलेल्या लोकांसारखा.
सहस्राङ्कुरशाखात्मफलपल्लवशालिनः । अस्य संसारवृक्षस्य मनोमूलमयो ऽङ्कुरः
या संसाराच्या झाडाला हजारो फांद्या, डहाळ्या, फळं आणि पानं आहेत; पण या झाडाचा मूळ अंकुर म्हणजे मनच आहे.
सङ्कल्पम् एव तं मन्ये सङ्कल्पोपशमेन तत् । शोषयामि यथा शोषम् एति संसारपादपः
तो अंकुर म्हणजे केवळ मनाचे विचार आहेत, असं मी मानतो; आणि विचार शांत केले की, मी तो अंकुर सुकवतो, त्यामुळे संसाररूपी झाडही सुकून जातं.
आकारमात्ररम्यासु मनोमर्कटवृत्तिषु । परिज्ञातास्व् इहाद्यैव न रमे नीरसास्व् अहम्
मनाच्या माकडासारख्या चंचल हालचाली फक्त दिसायला आकर्षक आहेत, हे आज मला उमगलं; म्हणून आता या नीरस गोष्टींमध्ये मला काहीही गोडी वाटत नाही.
आशापाशशतप्रोताः पातोत्पातोपतापदाः । संसारवृत्तयो भुक्ता इदानीं विरमाम्य् अहम्
इच्छांच्या शंभर दोऱ्यांनी गुंडाळलेले, पुन्हा पुन्हा पडणारे आणि दुःखांनी भरलेले हे संसाराचे फेरे मी अनुभवले आहेत; आता मी त्यातून थांबतो.
हा हतो ऽस्मि विनष्टो ऽस्मि मृतो ऽस्मीति पुनः पुनः । शोचिते गत एवाहम् इदानीं नानुरोदिमि
वारंवार मी 'हाय, मी संपलो, मी हरपलो, मी मेलो' असे दुःख केले; पण आता हे सर्व शोक करून झाले, आता मी अजिबात हळहळत नाही.
प्रबुद्धो ऽस्मि प्रहृष्टो ऽस्मि दृष्टश् चौरो मयात्मनः । मनोनामा निहन्म्य् एनं मनसास्मि चिरं हतः
आता मी जागा झालो आहे, आनंदी आहे, आणि माझ्या मनरूपी चोराला मी ओळखले आहे. या 'मन' नावाच्या चोराचा मी नाश करणार, कारण इतक्या काळ मीच या मनाने त्रस्त झालो होतो.
एतावन्तम् इमं कालं मनोमुक्ताफलं मम । अविद्धम् आसीद् अधुना विद्धं तु गुणम् अर्हति
एवढ्या काळापर्यंत मनमुक्तीचे फळ मला मिळाले नव्हते; आता ते फळ मी मिळवले आहे, म्हणून ते खरोखरच उपभोगण्यास योग्य आहे.
मनस्तुषारकणको विवेकार्कातपेन मे । चिरनिर्वृतये नूनम् अचिराल् लयम् एष्यति
माझं मन जणू हिमकणासारखं आहे; विवेकाच्या सूर्यप्रकाशात ते लवकरच विरघळून जाईल आणि मला कायमचा आनंद मिळेल.
विबुधैस् साधुभिस् सिद्धैर् अहं साधु प्रबोधितः । आत्मानम् अनुगच्छामि परमानन्दसाधनम्
ज्ञानी, सज्जन आणि सिद्ध लोकांनी मला उत्तम प्रकारे जागृत केलं; आता मी स्वतःच्याच आत्म्याचा मागोवा घेतो, जो परमआनंदाचा मार्ग आहे.
आत्मानं मणिम् एकान्ते लब्ध्वैवालोकयन् सुखम् । तिष्ठाम्य् अस्तमितान्येहश् शरदीवामलो ऽम्बुदः
एकांतात स्वतःचा हा मौल्यवान रत्नरूप आत्मा सापडल्यावर आणि पाहिल्यावर, मी आनंदात स्थिर राहतो, जणू शरद ऋतूतील निर्मळ मेघ वीज संपल्यावर शांतपणे असतो.
अयम् अहम् इदम् एव तन् ममेति स्फुरितम् अपास्य बलाद् असत्यम् अन्तः । रिपुम् अतिमलिनं मनो निहन्मि प्रशमम् उपैमि नमो ऽस्तु ते विवेक
'मी हेच आहे', 'हे माझं आहे' अशा खोट्या कल्पना मी जोराने दूर सारतो, आणि मन या अत्यंत अशुद्ध शत्रूचा नाश करून शांतता मिळवतो. विवेकाला नमस्कार.
इति चिन्तयतस् तस्य पुरस् सम्प्रविवेश ह । प्रतीहारः प्रगे भानोस् स्यन्दनाग्रम् इवारुणः
अशा प्रकारे विचार करत असताना, पहाटे सूर्याच्या रथाच्या पुढे असणाऱ्या अरुणासारखा दरवाज्याजवळील सेवक त्याच्यासमोर आला.
देव दोस्स्तम्भविश्रान्तसमस्तवसुधाभर । सम्पादयोत्तिष्ठ दिनव्यापारं नृपतोचितम्
देवा, देवतांचा आधार, संपूर्ण पृथ्वीचा भार शांतपणे पेलणारा राजा, उठ आणि आजच्या दिवसाचे राजकीय कर्तव्ये पार पाड.
एताः कुसुमकर्पूरकुङ्कुमाम्बुघटास् स्त्रियः । स्नानभूमौ स्थितास् सज्जा नद्यो मूर्तियुता इव
या स्त्रिया, फुलं, कर्पूर आणि केशर मिसळलेल्या पाण्याचे कलश घेऊन, स्नानासाठी तयार उभ्या आहेत, जणू काही साकार रूप धारण केलेल्या नद्या आहेत.
एषा कमलकल्हारकाननभ्रान्तषट्पदा । कृता कमलिनी स्त्र्यर्थं रचितांशुकमण्डपा
ही कमळ आणि निळ्या कमळांच्या बागेत भटकणाऱ्या मधमाशांनी सजलेली वस्त्रांची मांडविका त्या स्त्रीसाठी तयार केली आहे, जणू काही ती कमळांची बागच आहे.
एताः कमलिनीतीरभुवश् छत्त्रैः प्रपूरिताः । सचामररथेभाश्वैस् स्नानावसरसेविनाम्
या कमळाच्या तीरावर छत्रांनी, आणि पंखे धरलेल्या रथ, घोडे, हत्ती यांनी, स्नानासाठी आलेल्या लोकांची सेवा केली जाते.
समग्रसुमनःपूर्णै रत्नौषधिपरिप्लुतैः । सज्जीकृताः पटलकैर् देवार्चनभुवस् तव
हे प्रभो, तुझ्या पूजेच्या जागा ताज्या फुलांनी भरलेल्या छपरांनी, रत्नांनी आणि औषधींनी शिंपडून सजवल्या आहेत.
स्नातः पवित्रहस्तश् च परिजप्ताघमर्षणम् । त्वाम् एव प्रेक्षते देव दक्षिणार्हो द्विजव्रजः
स्नान करून, पवित्र हातांनी आणि अघमर्षण मंत्र जपून, हे ब्राह्मण फक्त तुलाच दक्षिणा अर्पण करण्यास पात्र मानतात.
चलच्चामरहस्ताभिः पाल्यन्ते परमेश्वर । सज्जीकृतास् तु कान्ताभिश् शीता भोजनभूमयः
परमेश्वरा, तुझ्या प्रिय स्त्रिया हलणाऱ्या पंख्यांनी सेवा करतात आणि थंड, सजवलेल्या भोजनाच्या जागा तुझी वाट पाहत आहेत.
शीघ्रम् उत्तिष्ठ भद्रं ते नियतं कार्यम् आचर । न कालम् अतिवर्तन्ते महान्तस् स्वेषु कर्मसु
लवकर उठ, तुला शुभेच्छा असो. आपलं कर्तव्य नीटपणे पार पाड. मोठ्या लोकांना आपल्या कामात कधीही उशीर होत नाही.