संसाररात्रिदुस्स्वप्ने शून्ये देहमये भ्रमे । आस्थां चेद् अनुबध्नामि तन् माम् अस्तु धिग् अस्थितिम्
या संसाराच्या रात्रीसारख्या वाईट स्वप्नात, या रिकाम्या देहधारणेच्या भ्रमात जर मी काही आधार धरतो, तर अशा स्थितीला खरंच धिक्कारच आहे.
अयं सो ऽहम् इति व्यर्थम् उत्थितासत्स्वरूपिणा । अहङ्कारपिशाचेन किम् अज्ञवद् अहं हतः
माझ्या मनात 'हेच मी आहे' असा खोटा विचार उगवला आणि त्या अहंकाररूपी भुताने मला व्यर्थपणे ग्रासले. मी मूर्खासारखा त्याच्यामुळे नष्ट झालो.
हृतं हृतम् इदं कस्माद् आयुर् आयतयानया । पश्यन्न् अपि न पश्यामि सूक्ष्मया काललेखया
ही आयुष्यरेषा, काळाच्या सूक्ष्म छायेमुळे, पुन्हा पुन्हा माझं आयुष्य काढून घेते. मी डोळ्यांनी पाहतो, पण खरंतर काहीच पाहत नाही.
पादपीठीकृतेशानाश् शार्ङ्गिक्रीडनकन्दुकाः । कालकापालिना ग्रस्ताः किम् आस्थे मयि वल्गसि
राजे-महाराजे ज्यांना पायरीसारखे वापरले, आणि धनुर्धारी विष्णूचे खेळाचे गोळे झाले, असे सगळेच काळाच्या तावडीत गेले. मग माझ्यात काय अभिमान बाळगतोस?
अजस्रम् उपयान्त्य् एते यान्ति चाद्यापि वासराः । अविनष्टैकसद्वस्तुर् दृष्टो नाद्यापि वासरः
हे दिवस सारखे येतात आणि जातात, अजूनही थांबत नाहीत. पण आजवरही मला ते एकच नाश न होणारे, खरं अस्तित्व दिसलेलं नाही.
सारसास् सरसीवैते सर्वस्मिञ् जनचेतसि । भोगा एव स्फुरन्त्य् अन्तर् नातुच्छपददृष्टयः
सरोवरात जसा सार असतो, तसंच सर्व लोकांच्या मनात फक्त सुखांचाच अनुभव चमकतो, क्षणिक आणि क्षुल्लक गोष्टींच्या भासांना तिथे स्थान नसतं.
कष्टात् कष्टतरं प्राप्तो दुःखाद् दुःखतरं गतः । अद्यापि न विरक्तो ऽस्मि हा धिङ् माम् अधमाशयम्
दुःखापेक्षा जास्त कठीण गोष्टी मला आल्या, आणि दुःखापेक्षा मोठ्या यातनाही मी भोगल्या; तरीही आजही मला वैराग्य आलेलं नाही—अरे, माझ्या नीच मनाला लाज वाटावी.
येषु येषु दृढाबद्धा भावना दृढवस्तुषु । तानि तानि विनष्टानि दृष्टानि किम् इहोत्तमम्
ज्या ज्या गोष्टींना मी मनापासून घट्ट धरलं, त्या त्या ठाम गोष्टीही शेवटी नष्ट झाल्या; मग इथे खरंच श्रेष्ठ असं काही आहे का?
यन् मध्ये यच् च पर्यन्ते यद् आपाते मनोरमम् । सर्वम् एवापवित्रं तद् विनाशामेध्यदूषितम्
मधल्या काळात, सुरुवातीला किंवा शेवटी जे काही मनाला आनंद देणारं वाटतं, ते सगळंच अपवित्र आहे, कारण नाशाच्या अशुद्धतेनं ते भरलेलं आहे.
येषु येषु पदार्थेषु धृतिं बध्नाति मानवः । तेषु तेष्व् एव तस्याशु दृष्टो दुःखोदयो भृशम्
ज्या ज्या गोष्टींमध्ये माणूस आपली आसक्ती लावतो, त्याच त्याच ठिकाणी त्याला लगेचच तीव्र दुःखाचा अनुभव येतो.
श्वश् श्वः पापीयसीम् एव श्वश् श्वः क्रूरतराम् अपि । श्वश् श्वः खेदकरीम् एति दशाम् इह जडो जनः
मूढ माणूस रोजच अधिक पापी, अधिक क्रूर आणि अधिक त्रासदायक अवस्थेत जातो.
अज्ञानोपहतो बाल्ये यौवने मदनाहतः । शेषे कलत्रचिन्तार्तः किं करोतु कदा जडः
लहानपणी अज्ञानाने ग्रासलेला, तारुण्यात वासनेने जखमी झालेला आणि नंतर बायकोच्या चिंता सतावत असताना, मूर्ख माणूस काय करणार आणि कधी करणार?
आगमापायविरसं दशावैषम्यदूषितम् । असारसारं संसारं किं न पश्यति मन्मतिः
मन भ्रमामुळे झाकले गेले असताना, या संसारात येणं-जाणं सतत चालू असतं, परिस्थिती सतत बदलत राहते आणि यात काहीच खरं सार नाही, हे का दिसत नाही?
राजसूयाश्वमेधाद्यैर् इष्ट्वा यज्ञशतैर् अपि । महाकल्पात् कम् अप्य् अंशं स्वर्गं आप्नोति नाधिकम्
राजसूय, अश्वमेध यासारख्या शेकडो यज्ञांनी देखील, माणसाला फार मोठ्या काळासाठी स्वर्गात फक्त थोडाच भाग मिळतो, त्याहून अधिक काहीच मिळत नाही.
को ऽसौ स्वर्गे ऽस्ति भूमौ वा पाताले वा प्रदेशकः । न यत्राभिद्रवन्त्य् एता दुर्भ्रमर्य इवापदः
स्वर्गात असो, पृथ्वीवर असो किंवा पाताळात असो, अशी कोणती जागा आहे जिथे या संकटे, जशा वाईट स्त्रिया त्रास देतात तशा, येऊन त्रास देत नाहीत?
निजचेतोबिलव्यालाश् शरीरस्थलपल्लवाः । आधयो व्याधयश् चैते निवार्यन्ते कथं किल
स्वतःच्या मनाच्या गुहेतून बाहेर आलेले हे दुःख आणि आजार, शरीरात अंकुरलेले जणू सर्पच, हे सगळे कसे थांबवता येतील?
सत्ये ऽसत्ता स्थिता मूर्ध्नि मूर्ध्नि रम्येष्व् अरम्यता । सुखेषु मूर्ध्नि दुःखानि किम् एकं संश्रयाम्य् अहम्
खऱ्या गोष्टींवर खोटेपणा, रम्य ठिकाणी अरम्यपणा, सुखाच्या शिरावर दुःखे उभी आहेत—मग मी एकमेव कोणत्या गोष्टीवर विश्वास ठेवू?
जायन्ते च म्रियन्ते च प्राकृताः क्षुद्रजन्तवः । धरा तैर् एव नीरन्ध्रा दुर्लभास् साधुसाधवः
सामान्य, क्षुद्र जीव जन्म घेतात आणि मरतात; त्यांच्यामुळेच ही पृथ्वी नेहमी भरलेली असते—खरेच, सज्जन आणि चांगले लोक फारच दुर्मिळ आहेत.
नीलोत्पलालिनयनाः परमप्रेमभूषणाः । हासायैव विलासिन्यः क्षणभङ्गितया स्थिताः
नील कमळासारखी डोळे असलेल्या आणि श्रेष्ठ प्रेमाने सजलेल्या स्त्रिया, फक्त हसण्याखातर आणि क्षणभरासाठीच या जगात असतात.
येषां निमेषणोन्मेषैर् जगतां प्रलयोदयौ । तादृशाः पुरुषा याता मादृशां गणनैव का
ज्यांच्या डोळ्यांच्या पापण्यांच्या उघडझापेमुळे जगांचा निर्माण आणि संहार होतो—असे लोक येऊन गेले; मग माझ्यासारख्या साध्या माणसांची मोजदाद काय अर्थाची?
सन्ति रम्यतराद् रम्यास् सुस्थिराद् अपि च स्थिराः । चिन्तापर्यवसानेयं पदार्थश्रीः किम् ईदृशी
आनंददायकापेक्षा अधिक आनंददायक गोष्टी आहेत, आणि स्थिरापेक्षा अधिक स्थिर गोष्टीही आहेत; पण या सगळ्या संपत्तीचा काय उपयोग, जी शेवटी काळजीतच संपते?
सम्पदश् च विचित्रा यास् ताश् चेच् चित्तेन सम्मताः । तत् ता अपि महारम्भा मन्ये नूनं महापदः
जगात वेगवेगळ्या संपत्ती जर मनाने स्वीकारल्या, तर त्या मोठ्या मोठ्या प्रयत्नांनाही मी खरी मोठी आपत्तीच समजतो.
आपदो ऽपि विचित्रा यास् ताश् चेन् मनसि सम्मताः । तत् ता अपि महारम्भा मन्ये सकलसम्पदः
जगात वेगवेगळ्या आपत्ती जर मनाने स्वीकारल्या, तर त्या मोठ्या मोठ्या प्रयत्नांनाही मी सर्व संपत्तीच मानतो.
मनोमात्रविवर्ते ऽस्मिञ् जगत्य् अब्बिन्दुभङ्गुरे । ममेदम् इत्य् अपूर्वैव कुतस् त्व् अक्षरमालिका
हे जग फक्त मनाचं रूप आहे आणि पाण्याच्या थेंबासारखं नाशिवंत आहे, मग 'हे माझं' अशी कल्पना कुठून आली आणि कायम राहणाऱ्या गोष्टींची माळ कुठून येईल?
काकतालीययोगेन सम्पन्नायां जगत्स्थितौ । धूर्तेन कल्पिता व्यर्थं हेयोपादेयभावनाः
जगाची स्थिती केवळ योगायोगाने घडते, तेव्हा हुशार मनाने स्वीकार आणि नकार यांची कल्पना व्यर्थच केली आहे.
इयत्ताच्छिन्नरूपासु सुखनाम्नीषु दृष्टिषु । कास्व् एतास्व् अनुषक्तो ऽस्मि पतङ्गो ऽग्निशिखास्व् इव
या मर्यादित, तुटक सुखांच्या अनुभवांमध्ये, ज्यांना 'सुख' म्हणतात, त्यात मी कोणत्या गोष्टीला एवढा आसक्त झालो आहे — जणू काही पतंग जसा ज्योतीच्या ज्वाळांमध्ये ओढला जातो, तसा.
वरम् एकान्तदाहेषु लुठितं रौरवाग्निषु । न त्व् आलूनविशीर्णासु स्थितिस् संसारवृत्तिषु
नरकाच्या प्रखर आगीत जळून पूर्णपणे भस्म होणे हेही बरे, पण या फाटलेल्या, विदीर्ण संसाराच्या फेर्यांमध्ये अडकून राहणे अजूनही वाईट आहे.
संसार एव दुःखानां सीमान्तः किल कथ्यते । तन्मध्यपतितेनेह सुखम् आसाद्यते कथम्
संपूर्ण दुःखांची मर्यादा म्हणजे हा संसारच आहे, असं म्हटलं जातं. मग या दुःखाच्या गर्तेत पडलेल्या माणसाला इथे खरंच सुख मिळू शकतं का?
अकृत्रिममहादुःखे संसारे ये व्यवस्थिताः । त एते ऽन्यानि दुःखानि जानते मधुराण्य् अलम्
या नैसर्गिक, मोठ्या दुःखांनी भरलेल्या संसारात जे राहतात, त्यांना बाकीची सगळी दुःखं अगदी गोड वाटतात.
अहम् अप्य् आधिमान् कष्टं काष्ठलोष्टसमस्थितैः । अज्ञैर् एवागतस् साम्यम् अपरामृष्टवस्तुभिः
मी सुद्धा दुःखाने त्रस्त होऊन, जणू काही लाकूड किंवा मातीच्या ढेकळासारखेच स्थिर राहणाऱ्या अज्ञान लोकांसारखा झालो आहे; खऱ्या अर्थाने काहीही न उमगलेल्या, काहीही न समजलेल्या लोकांसारखा.