अनुत्तमानन्दपदप्रधानविश्रान्तिरिक्तं हि मनो महात्मन् । कदर्थयन्तीह भृशं विकल्पाश् श्वानो वने देहम् इवाल्पजीवम्
महात्म्याच्या मनाला, त्या सर्वोच्च आनंदाच्या अवस्थेपासून आणि त्यातल्या विश्रांतीपासून वेगळं केलं, तर इथे असंख्य अस्वस्थ विचार सतावतात. जसं जंगलात कुत्री एखाद्या दुर्बल प्राण्याच्या शरीराचा त्रास करतात, तसं हे मनही त्रस्त होतं.
प्रोच्चवृक्षचलत्पत्त्रलम्बाम्बुकणभङ्गुरे । आयुषीशानशीतांशुकलामृदुनि देहके
उंच झाडाच्या हलणाऱ्या पानावरून लोंबकळणाऱ्या पाण्याच्या थेंबासारखं, हे शरीर फारच नाजूक आहे. जीवनाचा स्वामी जसा ठरवतो तसं ते असतं, आणि शीतल चंद्रकिरणांनी ते मऊ होतं.
केदारविरटद्भेककण्ठत्वक्कोणभङ्गुरे । वागुरावलये जन्तोस् सुहृत्स्वजनसङ्गमे
मित्र-नातेवाईकांच्या संगतीत, एखाद्या वाळलेल्या शेतात बेडकाच्या गळ्याच्या कातडीच्या कडेसारखं हे प्राणीही फारच नाजूक असतं, आणि जाळ्यात अडकलेलं असतं.
वासनावातवलितकदाशातडिति स्फुटे । मोहौघमिहिकामेघे घनं स्फूर्जति गर्जति
वासनांच्या वाऱ्याने हललेलं मन, अचानक संकटाचा वीजेसारखा प्रहार सहन करतं; मोहाच्या गडद ढगात अंधार गर्जतो आणि चमकतो.
नृत्यत्य् उत्ताण्डवं चण्डे लोले लोभकलापिनि । सुविकासिनि सस्फोटम् अनर्थकुटजद्रुमे
ही चंचल, लालची आणि रागीण स्त्री अनर्थाच्या विषारी जंगलात पूर्ण उमलून, मोठ्या आवाजात भयंकर तांडव नाचते.
क्रूरे कृतान्तमार्जारे सर्वभूताखुहारिणि । अश्रुतस्पन्दसञ्चारे कुतो ऽप्य् उपरिपातिनि
ती निर्दयी आहे, जणू मृत्यूची मांजर सर्व जीवांना उंदरांसारखी पकडते, तिचे पावले कुणालाही ऐकू येत नाहीत, आणि ती कुठूनतरी वरून खाली येते.
क उपायो गतिः का वा का चिन्ता कस् समाश्रयः । केनेयम् अशुभोदर्का न भवेज् जीविताटवी
काय उपाय आहे, कोणता मार्ग आहे, कोणती चिंता करावी, किंवा कोणाचा आधार घ्यावा? कोणत्या उपायाने हे जिवनाचे जंगल, जे नेहमी अनिष्टाकडे नेते, टाळता येईल?
न तद् अस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा क्वचित् । सुधियस् तुच्छम् अप्य् एतद् यन् न याति नरम्यताम्
या पृथ्वीवर किंवा स्वर्गातील देवांमध्ये असे काहीही नाही, कितीही क्षुल्लक असो, जे शहाण्या माणसाला आनंददायक वाटत नाही.
अयं हि दग्धसंसारो नीरन्ध्रकलनाकुलः । कथं सुस्वादुताम् एति नीरसो मूर्खतां विना
हा संसार दुःखांनी भरलेला, जळून खाक झालेला आणि सर्व बाजूंनी छिद्रांनी भरलेला आहे. तो मूर्खपणाशिवाय, आपोआप गोड कसा वाटू शकतो? त्याची मूळच चव नाही.
आशाप्रतिविषा केन क्षीरस्नानेन रम्यताम् । उपैति पुष्पशुभ्रेण मधुनेव सुवल्लरी
मूळापासून विषारी झालेल्या आशेच्या वेलीला कोणत्या अमृतस्नानाने ताजेपणा येईल? ती मध आणि शुभ्र फुलांनी मढवलेल्या वेलीप्रमाणे कधी आनंददायक होईल?
अपमृष्टमलोदेति क्षालनेनामृतद्युतिः । मनश्चन्द्रमसः केन तेन कामकलङ्किनः
इच्छांनी डागाळलेल्या मनाच्या चंद्राला कोणत्या धुतल्याने अमृतासारखी तेजस्विता येईल?
दृष्टसंसारगतिना दृष्टादृष्टविनाशिना । केन वा व्यवहर्तव्यं संसारवनवीथिषु
संसाराची गती आणि दिसणाऱ्या-अदृश्य गोष्टींचा नाश पाहून, या संसाररूपी वनातील वाटांवर माणसाने कसे वागावे?
रागद्वेषमहारोगा भोगपूर्वातिपूतयः । कथं जन्तोर् न बाधन्ते संसारारण्यचारिणः
राग आणि द्वेष हे मोठे आजार, जे भोगांच्या मागे लागून निर्माण होतात, संसाराच्या जंगलात भटकणाऱ्या जीवाला कसे त्रास देत नाहीत?
कथं च वीरवैराग्नौ पततापि न दह्यते । पावके पारतेनेव रसेन रसशालिना
आणि जेव्हा एखादा माणूस तीव्र वैराच्या आगीत पडतो, तेव्हा तो सोन्यासारखा आपल्या गुणामुळे त्या आगीत जळत नाही, हे कसे शक्य आहे?
यस्मात् किल जगत्य् अस्मिन् व्यवहारक्रियां विना । न स्थितिस् सम्भवत्य् अब्धौ पतितस्याजला यथा
कारण या जगात व्यवहार आणि कृतीशिवाय कुणाचीही स्थिरता होत नाही, जशी समुद्रात पडलेले पाणी तिथे टिकत नाही.
रागद्वेषविनिर्मुक्ता सुखदुःखविवर्जिता । कृशानोर् दाहहीनेव शिखा नास्तीह सत्क्रिया
ज्यांना राग-द्वेष नाहीत, सुख-दुःखाचा स्पर्श होत नाही, ते अग्नीला इंधन नसल्यासारखे होतात; अशा ठिकाणी चांगली कृती उरत नाही.
मनोमननमानिन्यास् सतापाभुवनत्रये । क्षयो युक्तिं विना नास्ति ब्रूत ताम् अलम् उत्तमाः
माझ्या अभिमानी मनाला, जे नेहमी विचार करतं आणि या तिन्ही लोकांत दुःख भोगतं, त्याचं दुःख केवळ योग्य उपायांशिवाय कधीच संपत नाही; हे श्रेष्ठ लोकांनो, तो उपाय मला सांगा.
व्यवहारवतो युक्त्या दुःखं नायाति मे यया । अथ वाव्यवहारस्य ब्रूत तां गतिम् उत्तमाम्
ज्याचं मन व्यवहारात गुंतलेलं आहे, त्याच्याकडे कोणत्या युक्तीमुळे दुःख येत नाही? किंवा ज्याने सर्व व्यवहार सोडले आहेत, त्याच्यासाठी सर्वश्रेष्ठ मार्ग कोणता आहे, तो सांगा.
तत् कथं केन वा किं वा कृतम् उत्तमचेतसा । पूर्वं येनैति विश्रामं परमं पावनं मनः
ते कसं, कोणाच्या किंवा कोणत्या उपायाने, उत्तम मनाच्या माणसाचं मन पूर्वी कधी शुद्ध आणि सर्वोच्च विश्रांतीला पोहोचलं आहे?
यथा जानासि भगवंस् तथा मोहनिवृत्तये । ब्रूहि मे साधवो येन यूयं निर्दुःखतां गताः
भगवंत, तुम्हाला जसं माहीत आहे, तसं मला मोह दूर करण्यासाठी सांगा—सज्जनहो, तुम्ही सर्वांनी कोणत्या उपायाने दुःखमुक्ती मिळवली?
अथ वा तादृशी ब्रह्मन् युक्तिर् यदि न विद्यते । न वक्ति मम वा कश्चिद् विद्यमानाम् अपि स्फुटम्
हे ब्रह्मन्, जर अशी काही उपाययोजना अस्तित्वातच नसेल, किंवा ती असली तरी कोणी मला स्पष्टपणे सांगत नसेल,
स्वयं चैव न चाप्नोमि तां विश्रान्तिम् अनुत्तमाम् । तद् अहं त्यक्तसर्वेहो निरहङ्कारतां गतः
आणि मी स्वतःही ती श्रेष्ठ विश्रांती मिळवू शकत नसेन, तर मी सर्व इच्छा सोडून, अहंकारही बाजूला ठेवतो.
न भोक्ष्ये न पिबाम्य् अम्बु नाहं परिदधे ऽम्बरम् । करोमि नाहं व्यापारं स्नानदानाशनादिकम्
मी काही खाणार नाही, पाणीही पिणार नाही, कपडेही घालणार नाही; स्नान, दान, जेवण यांसारख्या कोणत्याही कामात मी भाग घेणार नाही.
न च तिष्ठामि कार्येषु सम्पत्स्व् आपद्दशासु च । न किञ्चिद् अभिवाञ्छामि देहत्यागाद् ऋते मुने
समृद्धी असो वा संकट असो, मी कोणत्याही कर्तव्यात राहणार नाही; हे मुनी, शरीराचा त्याग सोडून मला दुसरे काहीच हवे नाही.
केवलं विगताशङ्को निर्ममो गतमत्सरः । मौनम् एवेह तिष्ठामि लिपिकर्मस्व् इवार्पितः
मी कुठलाही भीती, आपलेपणा किंवा हेवा न ठेवता, अगदी शांतपणे इथे गप्प बसतो, जणू काही मला लिहिण्याचं काम दिलं आहे.
अथ क्रमेण सन्त्यज्य सश्वासोच्छ्वाससंविदम् । सन्निवेशं त्यजामीमम् अनर्थं देहनामकम्
मग हळूहळू श्वासोच्छ्वासाची जाणीव सोडून, या देह नावाच्या निरुपयोगी रचनेलाही मी सोडून देईन.
नाहम् अस्य न मे देहश् शाम्याम्य् अस्नेहदीपवत् । सर्वम् एव परित्यज्य त्यजामीदं कलेवरम्
हा देह माझा नाही आणि मी या देहाचा नाही; मी तेल नसलेल्या दिव्यासारखा शांत होतो. सर्व काही सोडून, हा देहही मी सोडून देईन.
इत्य् उक्तवान् अमलशीतकराभिरामो रामो महत्तरविवेकविकासिचेताः । तूष्णीं बभूव पुरतो महतां घनानां केकारवश्रमवशाद् इव नीलकण्ठः
अशा प्रकारे निर्मळ, शीतल हातांनी शोभणारा, मोठ्या विवेकाने मन उजळलेला राम बोलला आणि मग तो मोठ्या लोकांसमोर, ढगांमध्ये आवाज करून थांबलेल्या नीलकंठासारखा, शांत बसला.
वदत्य् एवं मनोमोहविनिवृत्तिकरं वचः । रामे राजीवपत्त्राक्षे तस्मिन् राजकुमारके
तो राजकुमार, ज्याचे डोळे कमळाच्या पाकळ्यांसारखे सुंदर आहेत, त्याला मनाचा भ्रम दूर करणारे हे शब्द सांगताना—
सर्वे बभूवुस् तत्रस्था विस्मयोत्फुल्ललोचनाः । धृताम्बरा देहरुहैर् गिरश् श्रोतुम् इवोद्गतैः
तेथे उपस्थित असलेले सर्वजण आश्चर्याने डोळे मोठे करून पाहू लागले; त्यांचे वस्त्र नीट धरलेले होते आणि त्यांचे शरीर जणू काही त्या शब्दांना ऐकण्यासाठी उचलले गेले होते.