अनन्तापारपर्यन्तवपुर् आत्मविदां वरः । धराधरशिरोधीरो विज्वरो भव राघव
अंतहीन, अमर्याद, आणि अपार स्वरूप असलेला, आत्मज्ञानात श्रेष्ठ असलेला, पर्वतशिखरासारखा अढळ आणि चिंता-विकारांपासून मुक्त असा हो, हे राघव.
आत्मन्य् एवात्मनौदार्यं भज पूर्ण इवार्णवः । आत्मन्य् एवात्मनाह्लादं भज पूर्णेन्दुबिम्बवत्
स्वतःमध्येच विशालता स्वीकार, जसा भरलेल्या समुद्रासारखा; आणि स्वतःमध्येच, स्वतःच्या आनंदात न्हालेला रहा, जसा पूर्ण चंद्राच्या प्रकाशासारखा.
विश्वप्रपञ्चरचनेयम् असत्यरूपा नासत्यरूपम् अनुधावति नाम तज्ज्ञः । तज्ज्ञो ऽसि शान्तकलनो ऽसि निरामयो ऽसि नित्योदितो ऽसि भव सुन्दर शान्तशोकः
ही सृष्टी खरी नाही, तिचं स्वरूप असत्य आहे; असत्य असत्याचा पाठलाग करत नाही, म्हणून जो हे जाणतो त्याला तसं नाव मिळतं. तू तो जाणणारा आहेस, शांतचित्त आहेस, रोगरहित आहेस, नेहमी जागृत आहेस — म्हणून सुंदर, शांत आणि दुःखरहित असा हो.
एकातपत्रम् अवनौ गुरुणोपदिष्टः सम्यक् प्रपालय चिरं समयेह दृष्ट्या । राज्यं समस्तगुणरञ्जितराजलोकस् त्यागो न युक्त इह कर्मसु नापि रागः
गुरूंनी नीट समजावून दिल्यावर, या एकसत्ताक छत्राखालील राज्याचं योग्यरीत्या आणि दीर्घकाळ रक्षण कर. हे राज्य सर्व सद्गुणांनी आणि राजवटीतल्या लोकांनी सुशोभित आहे. इथे कर्मांमध्ये न अति आसक्ती ठेवावी, ना पूर्णपणे त्याग करावा — दोन्ही योग्य नाहीत.
इमम् एवं परिस्पन्दं करोमीत्य् अस्तवासनम् । प्रवर्तते यः कार्येषु स मुक्त इति मे मतिः
‘मी हे कृत्य असंच करतो’ अशी ठाम समजूत ठेवून जो जगात वागत असतो, तोच खरा मुक्त आहे — माझं मत असं आहे.
पौरुषीं तनुम् आश्रित्य केचिद् एते क्रियारताः । स्वर्गान् नरकम् आयान्ति स्वर्गं च नरकात् पुनः
काही जण प्रयत्नशील शरीर घेऊन, सतत कर्म करत असतात आणि ते कधी स्वर्गात, तर कधी नरकात जातात; पुन्हा नरकातून स्वर्गात येतात.
केचित् कुकर्मनिरता विरतास् स्वविवेकतः । नरकान् नरकं यान्ति दुःखाद् दुःखं भयाद् भयम्
काही जण वाईट कृत्यांत गुंतलेले असतात, पण स्वतःच्या विवेकामुळे ते त्यातून मागे हटतात. तरीही, ते नरकातून नरकात, दुःखातून दुःखात, आणि भीतीतून भीतीकडेच जातात.
केचित् स्ववासनातन्तुबद्धाः कर्मावलोडिताः । तिर्यक्त्वात् स्थावरतनुं यान्ति तिर्यक्तनुं ततः
काही जण आपल्या पूर्वसंचित वासनांच्या दोऱ्यांनी बांधले गेलेले आणि कर्माच्या उरलेल्या परिणामांनी हेलकावलेले, प्राण्याच्या देहातून स्थावर रूपात जातात आणि पुन्हा प्राण्याच्या देहात येतात.
केचिद् आत्मविदो धन्या विचारितमनोदृशः । विच्छिन्नतृष्णानिगडा यान्ति निष्केवलं पदम्
काही भाग्यवान आत्मज्ञान प्राप्त केलेले, ज्यांचे मन नीट तपासले गेले आहे आणि ज्यांची इच्छा-आसक्तीची साखळी तुटली आहे, असे लोक सर्व बंधनांपासून मुक्त अशा अवस्थेला पोहोचतात.
पुरा कतिपयान्य् एव भुक्त्वा जन्मानि राघव । अस्मिञ् जन्मनि यो मुक्तस् स स्याद् राजससात्त्विकः
हे राघव, ज्याला या जन्मातच मुक्ती मिळते, त्याने काहीच जन्म भोगलेले असतात आणि तो राजस किंवा सत्त्वगुणी स्वभावाचा असतो.
जातो ऽसौ वृद्धिम् अभ्येति पार्वणश् चन्द्रमा इव । कुटजं प्रावृषीवैनं सौभाग्यम् अनुगच्छति
तो जसा जन्म घेतो तसा वाढत जातो, जणू काही पौर्णिमेच्या दिशेने वाढणारा चंद्र; आणि जसा पावसाळ्यात कुडाच्या झाडाला भरभराट येते, तशीच त्याच्या मागे नेहमीच भाग्य येते.
यस्येदं जन्म पाश्चात्यं तम् आश्व् एव महामते । विशन्ति विद्या विमला मुक्ता वेणुम् इवोत्तमम्
हे महाबुद्धिमान, ज्याचं जन्म नंतर झालेलं आहे, त्याच्यात शुद्ध ज्ञान अगदी लवकर प्रवेश करतं, जसं एखादं मौल्यवान रत्न स्वच्छ वासर्यात सहज जातं.
आर्यता हृद्यता मैत्री सोम्यता मुक्तता ज्ञता । समाश्रयन्ति तं नित्यम् अन्तःपुरम् इवाङ्गनाः
माणुसकी, आपुलकी, मैत्री, गोडवा, मुक्तता आणि ज्ञान या गुणांनी तो नेहमी भरलेला असतो, जसं अंतःपुरात स्त्रिया वावरतात.
यः कुर्वन् सर्वकार्याणि पुष्टे नष्टे ऽथ तत्फले । समस् स सर्वकालेषु न तुष्यति न शोचति
जो माणूस सर्व कामं करत असतो, फळ मिळालं किंवा नाही मिळालं तरी, तो सगळ्या काळात सारखाच राहतो; ना आनंदी होतो, ना दुःखी.
तमांसीव दिवा यान्ति तत्र द्वन्द्वानि सङ्क्षयम् । शरदीव घनास् तत्र गुणा गच्छन्ति शुद्धताम्
जसं दिवसा अंधार नाहीसा होतो, तसं त्याच्यात द्वंद्वं संपून जातात; आणि जसं शरद ऋतूला ढग शुद्ध होतात, तसं त्याच्यात गुण शुद्ध होतात.
पेशलाचारमधुरं सर्वे वाञ्छन्ति तं जनाः । वेणुं मधुरनिस्स्वानं वने मृगगणा इव
ज्याचं वर्तन गोड आणि नम्र असतं, त्याला सगळे लोक आवडतात, जसं जंगलातल्या हरणांच्या कळपाला गोड आवाजात वाजणारा वेणू आवडतो.
नरं पाश्चात्यजन्मानम् एवम्प्राया गुणश्रियः । जातम् एवानुधावन्ति बलाका इव वारिदम्
त्याचप्रमाणे, पश्चिमेकडून जन्माला आलेल्या माणसामागे गुण आणि समृद्धी आपोआप येतात, जसं बगळ्यांचा थवा पावसाच्या ढगामागे जातो.
ततो ऽसौ गुणसम्पूर्णो गुरुम् एवानुगच्छति । स तम् एकं विवेकेन नियोजयति पावनम्
मग असा गुणांनी भरलेला माणूस गुरूच्या मागे जातो आणि तो गुरू त्याला विवेकाने पवित्र मार्गावर लावतो.
विचारवैराग्यवता चेतसा गुणशालिना । देवं पश्यत्य् अथात्मानम् एकरूपम् अनामयम्
विचार आणि वैराग्य असलेल्या, गुणांनी युक्त अशा मनाने, मग तो आपल्या एकरूप, दुःखरहित आत्मरूप देवाचं दर्शन करतो.
अतो राम विचारेण चारुणा शान्तचेतसा । प्रबोधनीयं प्रथमं मनो मननमन्थरम्
राम, म्हणून शांत आणि सुंदर विचारांनी, मनातल्या अस्थिर विचारांना आधी जागं करावं लागतं.
ये हि पाश्चात्यजन्मानस् ते हि सुप्तं मनोमृगम् । प्रबोधयन्ति प्रथमं गुणगीतैर् महागुणाः
जे पाश्चिमात्य जन्म घेतलेले लोक आहेत, ते मोठ्या गुणांनी युक्त असल्यामुळे, मनरूपी झोपलेल्या हरणाला गुणांची गाणी गाऊन प्रथम जागं करतात.
प्रथितगुणान् सुगुरून् निषेव्य यत्नाद् अमलधिया प्रविचार्य चित्तरत्नम् । गतिम् अमलाम् उपयाति मानवो ऽस्मिञ् जगति विलोक्य चिरं प्रकाशम् अन्तः
जे प्रसिद्ध आणि श्रेष्ठ गुरूंची मनापासून सेवा करतात, आणि निर्मळ बुद्धीने मनरूपी रत्नाचा खोल विचार करतात, ते या जगात अंतःकरणातील प्रकाश दीर्घकाळ पाहून निर्मळ अवस्था प्राप्त करतात.
एष तावत् क्रमः प्रोक्तस् सामान्यस् सर्वजन्तुषु । इमम् अन्यं विशेषं त्वं शृणु राजीवलोचन
हा सर्व जीवांसाठी सामान्य क्रम सांगितला आहे; आता, कमळासारख्या डोळ्यांच्या राम, मी तुला दुसरा विशेष भेद सांगतो, तो ऐक.
अस्मिन् संसारसंरम्भे जातानां देहधारिणाम् । अपवर्गगतौ राम द्वाव् इमाव् उत्तमौ क्रमौ
हे राम, या संसाराच्या गोंधळात, शरीर धारण केलेल्यांसाठी मुक्तीकडे जाण्याचे दोन उत्तम मार्ग आहेत.
एकस् तावद् गुरुप्रोक्ताद् अनुष्ठानाच् छनैश् शनैः । जन्मना जन्मभिर् वापि सिद्धिदस् समुदाहृतः
त्यापैकी एक मार्ग असा आहे की, गुरुने सांगितलेल्या साधनेने हळूहळू, एक किंवा अनेक जन्मांतून, साधकाला सिद्धी मिळते.
द्वितीयस् त्व् आत्मनैवाशु किञ्चिद्व्युत्पन्नचेतसः । भवति ज्ञानसम्प्राप्तिर् आकाशफलपातवत्
दुसरा मार्ग असा आहे की, स्वतःच्या मनाने थोडेसे ज्ञान मिळाल्यावर, लगेचच ज्ञानप्राप्ती होते, जशी आकाशातून फळ अचानक खाली पडते.
नभःफलनिपाताभज्ञानसम्प्रतिपत्तये । अत्रेमं शृणु वृत्तान्तं प्राक्तनं कथयामि ते
आकाशातून फळ पडल्यासारखी ही अचानक ज्ञानप्राप्ती कशी होते, हे समजावण्यासाठी मी तुला एक जुनी गोष्ट सांगतो, ती नीट ऐक.
शृणु सुभग कथं महानुभावा व्यपगतपूर्वशुभाशुभार्गडौघाः । खपतितफलवत् परं विवेकं चरमभवा विमलं समाप्नुवन्ति
ऐक भाग्यवान, ज्यांचे मागील पुण्य आणि पाप पूर्णपणे निघून गेले आहे, असे महान लोक कसे अंतिम आणि निर्मळ विवेक प्राप्त करतात, हे मी सांगतो. जणू काही आकाशातून पडलेले फळ मिळावे, तसा हा विवेक त्यांना सहज मिळतो.
अस्त्य् अस्तमितसर्वापद् उद्यत्सम्पद् उदारधीः । विदेहानां महीपालो जनको नाम वीर्यवान्
विदेह देशात जनक नावाचा एक राजा होता. त्याची बुद्धी मोठी उदार होती, त्याच्या सर्व संकटांचा अंत झाला होता, त्याचे भाग्य वाढत होते आणि तो मोठ्या सामर्थ्याने युक्त होता.
कल्पवृक्षो ऽर्थिसार्थानां मित्राब्जानां दिवाकरः । माधवो बन्धुपुष्पाणां स्त्रीणां मकरकेतनः
तो इच्छित गोष्टी मागणाऱ्यांसाठी कल्पवृक्षासारखा होता, मित्रांसाठी कमळातला सूर्य होता, नातेसंबंधांसाठी वसंत ऋतूसारखा होता आणि स्त्रियांसाठी प्रेमाचा ध्वज होता.