नित्यम् उत्तमबोधाय भोगशय्यागतं मनः । बोधयेद् भवभेदाय भवो ह्य् अत्यन्तदुःखदः
नेहमी मनाला, जे सुखाच्या पलंगावर पडलेलं असतं, श्रेष्ठ ज्ञानासाठी जागं करा; कारण हे जागरण संसाराचा नाश करतं, आणि संसार फार मोठं दुःख देतो.
यथा रजोभिर् गगनं यथा कमलम् अम्बुभिः । न लिप्यते ऽपि संश्लिष्टैर् देहैर् आत्मा तथैव वः
जसं आकाश धुळीनं किंवा कमळ पाण्यानं जरी एकत्र आलं तरी लागलं जात नाही, तसंच आत्मा शरीराशी जोडला असला तरी त्याला काही लागत नाही.
कर्दमादि यथा हेम्नश् श्लिष्टम् एव पृथक् स्थितम् । नान्तः परिणतिं याति जडो देहस् तथात्मनः
जसं चिखल किंवा दुसऱ्या वस्तू सोन्याला चिकटल्या तरी ते वेगळंच राहतात आणि सोन्याच्या आत काही बदल करत नाहीत, तसंच जड शरीर आत्म्याला काहीही बदलू शकत नाही.
सुखदुःखानुभावित्वम् आत्मनीत्य् अवबुध्यते । असत्यम् एव गगने द्वीन्दुताम्लानते यथा
आनंद आणि दुःख यांचा अनुभव आपल्याला आत्म्यातच होतो असं वाटतं, पण खरं पाहिलं तर हे तितकंच असत्य आहे जितकं आकाशात चंद्र वाढतो किंवा कमी होतो असं वाटणं.
सुखदुःखे हि देहस्य सर्वातीतस्य नात्मनः । एते ह्य् अज्ञानकस्यैव तस्मिन् नष्टे न कस्यचित्
आनंद आणि दुःख हे शरीरालाच असतात, सर्वांपासून वेगळ्या असलेल्या आत्म्याला नाहीत. हे फक्त अज्ञान असलेल्या माणसालाच वाटतात; अज्ञान नाहीसं झालं की हे कुणालाच राहत नाहीत.
न कस्यचित् सुखं किञ्चिद् दुःखं च न च कस्यचित् । सर्वम् आत्ममयं शान्तम् अनन्तं पश्य राघव
खरं तर कुणाकडेही खरं आनंद नाही, आणि कुणाकडेही खरं दुःख नाही; हे सर्व शांत, अनंत आत्म्याने व्यापलेलं आहे असं पाहा, हे राघव.
इमा याः परिदृश्यन्ते विततास् सृष्टिदृष्टयः । पयसीव तरङ्गास् ताः पिञ्छा व्योम्नीव वात्मनि
ही जी वेगवेगळी सृष्टीची दृश्यं दिसतात, ती पाण्यातील लाटा जशा असतात किंवा आकाशातल्या पिसांसारख्या असतात, तशाच आत्म्यात उमटतात.
यथा मणिर् ददात्य् आत्मच्छायास् स्वयम् अकारणम् । तेजोमयीस् तथैवायम् आत्मा सृष्टीः प्रयच्छति
जसा एखादा मणी कोणत्याही कारणाशिवाय आपलीच छाया दाखवतो, तसाच हा तेजस्वी आत्मा स्वतःहून ही सृष्टी प्रकट करतो.
आत्मा जगच् च सुमते नैकं न द्वे न चाप्य् असत् । आभासमात्रम् एवेदम् इत्थं सम्प्रति जृम्भते
हे सुज्ञा, आत्मा आणि जग हे एक नाहीत, दोनही नाहीत, आणि खोटेही नाहीत; हे सर्व केवळ भास आहे, असंच हे आता प्रकट होतं.
समस्तं खल्व् इदं ब्रह्म सर्वम् आत्मेदम् आततम् । अहम् अन्यद् इदं चान्यद् इति भ्रान्तिं त्यजानघ
हे सर्व खरंच ब्रह्मच आहे; सर्वत्र आत्माच पसरलेला आहे; 'मी वेगळा आणि हे वेगळं' अशी भ्रमाची भावना सोडून दे.
तते ब्रह्मघने नित्ये सम्भवन्ति न कल्पनाः । विच्छित्तयः पयोराशौ यथा राम जलेतराः
त्या शाश्वत ब्रह्माच्या अखंड स्वरूपात कोणत्याही कल्पना निर्माण होत नाहीत, जसं समुद्रात वेगवेगळ्या पाण्याच्या लाटा वेगळ्या राहत नाहीत, तसंच, हे राम.
एकस्मिन्न् एव सर्वस्मिन् परमात्मनि विस्तृते । द्वितीया कल्पना नास्ति वह्नौ हिमकणो यथा
सर्वत्र पसरलेल्या परमात्म्यात दुसरे काहीच नसते, जसं अग्नीत बर्फाचा तुकडा राहू शकत नाही.
भावयन्न् आत्मनात्मानं चिद्रूपेणैव चिन्मयम् । जगज्जालम् अयं ह्य् आत्मा स्वयम् आत्मनि जृम्भते
स्वतःच्या आत्म्याने, शुद्ध चैतन्यरूपाने, स्वतःच्याच आत्म्याचा विचार करताना, हे जगाचं जाळं देखील आत्माच आहे, जो स्वतःमध्येच प्रकट होतो.
न शोको ऽस्ति न मोहो ऽस्ति न जन्मास्ति न जन्मवान् । यद् अस्तीह तद् एवास्ति विज्वरो भव राघव
इथे ना दुःख आहे, ना भ्रम आहे, ना जन्म आहे, ना जन्माला आलेला कोणी आहे; जे काही आहे ते तसंच आहे. हे राघव, तू सर्व चिंता सोड.
समस् स्वस्थस् स्थिरमतिश् शान्तश् शान्तमना मुनिः । मौनी वरमणिस्वच्छो विज्वरो भव राघव
समदृष्टि ठेव, मन शांत ठेव, स्थिर बुद्धीने रहा, पूर्ण शांतता मिळव, मन प्रसन्न ठेव, ऋषीसारखा रहा, मौन राख, रत्नासारखा निर्मळ रहा आणि सर्व चिंता सोड, हे राघव.
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् । अद्वितीयो विशोकात्मा विज्वरो भव राघव
द्वंद्वांपासून मुक्त राहा, कायम सत्यात स्थिर व्हा, लाभ-हानीची चिंता सोडा, स्वतःवर नियंत्रण ठेवा, एकत्व अनुभवा, दुःखरहित आणि चिंता-विरहित असा रहा, हे राघव.
विविक्तश् शान्तसङ्कल्पो धीरधीर् ऊर्जिताशयः । यथाप्राप्तानुवर्ती च विज्वरो भव राघव
एकांतात रहा, मन शांत ठेवा, धीराने आणि धाडसाने वागा, उच्च हेतू ठेवा, जे मिळेल ते सहजतेने स्वीकारा, आणि चिंता-विरहित असा रहा, हे राघव.
वीतरागो निरायासो विमना वीतकल्मषः । नादाता न परित्यागी विज्वरो भव राघव
आसक्ती सोडा, प्रयत्न न करता शांत रहा, मन निर्मळ ठेवा, दोषांपासून मुक्त व्हा, न काही स्वीकारा न काही सोडा, आणि चिंता-विरहित असा रहा, हे राघव.
विश्वातीतं पदं प्राप्तः प्राप्तप्राप्तव्यपूरितः । पूर्णार्णववद् अक्षुब्धो विज्वरो भव राघव
विश्वाच्या पलीकडील अवस्था मिळवून, जे मिळाले आणि जे मिळायचे आहे ते पूर्णपणे भरून, पूर्ण समुद्रासारखा स्थिर आणि अस्थिर न होता, चिंता-विरहित असा रहा, हे राघव.
विकल्पजालनिर्मुक्तो मायाञ्जनविवर्जितः । आत्मनात्मनि तृप्तात्मा विज्वरो भव राघव
कल्पनांच्या जाळ्यातून मुक्त हो, मायेच्या रंगाने न लिपलेला, स्वतःमध्येच समाधानी, चिंता-विकारांपासून दूर असा हो, हे राघव.
अनन्तापारपर्यन्तवपुर् आत्मविदां वरः । धराधरशिरोधीरो विज्वरो भव राघव
अंतहीन, अमर्याद, आणि अपार स्वरूप असलेला, आत्मज्ञानात श्रेष्ठ असलेला, पर्वतशिखरासारखा अढळ आणि चिंता-विकारांपासून मुक्त असा हो, हे राघव.
आत्मन्य् एवात्मनौदार्यं भज पूर्ण इवार्णवः । आत्मन्य् एवात्मनाह्लादं भज पूर्णेन्दुबिम्बवत्
स्वतःमध्येच विशालता स्वीकार, जसा भरलेल्या समुद्रासारखा; आणि स्वतःमध्येच, स्वतःच्या आनंदात न्हालेला रहा, जसा पूर्ण चंद्राच्या प्रकाशासारखा.
विश्वप्रपञ्चरचनेयम् असत्यरूपा नासत्यरूपम् अनुधावति नाम तज्ज्ञः । तज्ज्ञो ऽसि शान्तकलनो ऽसि निरामयो ऽसि नित्योदितो ऽसि भव सुन्दर शान्तशोकः
ही सृष्टी खरी नाही, तिचं स्वरूप असत्य आहे; असत्य असत्याचा पाठलाग करत नाही, म्हणून जो हे जाणतो त्याला तसं नाव मिळतं. तू तो जाणणारा आहेस, शांतचित्त आहेस, रोगरहित आहेस, नेहमी जागृत आहेस — म्हणून सुंदर, शांत आणि दुःखरहित असा हो.
एकातपत्रम् अवनौ गुरुणोपदिष्टः सम्यक् प्रपालय चिरं समयेह दृष्ट्या । राज्यं समस्तगुणरञ्जितराजलोकस् त्यागो न युक्त इह कर्मसु नापि रागः
गुरूंनी नीट समजावून दिल्यावर, या एकसत्ताक छत्राखालील राज्याचं योग्यरीत्या आणि दीर्घकाळ रक्षण कर. हे राज्य सर्व सद्गुणांनी आणि राजवटीतल्या लोकांनी सुशोभित आहे. इथे कर्मांमध्ये न अति आसक्ती ठेवावी, ना पूर्णपणे त्याग करावा — दोन्ही योग्य नाहीत.
इमम् एवं परिस्पन्दं करोमीत्य् अस्तवासनम् । प्रवर्तते यः कार्येषु स मुक्त इति मे मतिः
‘मी हे कृत्य असंच करतो’ अशी ठाम समजूत ठेवून जो जगात वागत असतो, तोच खरा मुक्त आहे — माझं मत असं आहे.
पौरुषीं तनुम् आश्रित्य केचिद् एते क्रियारताः । स्वर्गान् नरकम् आयान्ति स्वर्गं च नरकात् पुनः
काही जण प्रयत्नशील शरीर घेऊन, सतत कर्म करत असतात आणि ते कधी स्वर्गात, तर कधी नरकात जातात; पुन्हा नरकातून स्वर्गात येतात.
केचित् कुकर्मनिरता विरतास् स्वविवेकतः । नरकान् नरकं यान्ति दुःखाद् दुःखं भयाद् भयम्
काही जण वाईट कृत्यांत गुंतलेले असतात, पण स्वतःच्या विवेकामुळे ते त्यातून मागे हटतात. तरीही, ते नरकातून नरकात, दुःखातून दुःखात, आणि भीतीतून भीतीकडेच जातात.
केचित् स्ववासनातन्तुबद्धाः कर्मावलोडिताः । तिर्यक्त्वात् स्थावरतनुं यान्ति तिर्यक्तनुं ततः
काही जण आपल्या पूर्वसंचित वासनांच्या दोऱ्यांनी बांधले गेलेले आणि कर्माच्या उरलेल्या परिणामांनी हेलकावलेले, प्राण्याच्या देहातून स्थावर रूपात जातात आणि पुन्हा प्राण्याच्या देहात येतात.
केचिद् आत्मविदो धन्या विचारितमनोदृशः । विच्छिन्नतृष्णानिगडा यान्ति निष्केवलं पदम्
काही भाग्यवान आत्मज्ञान प्राप्त केलेले, ज्यांचे मन नीट तपासले गेले आहे आणि ज्यांची इच्छा-आसक्तीची साखळी तुटली आहे, असे लोक सर्व बंधनांपासून मुक्त अशा अवस्थेला पोहोचतात.
पुरा कतिपयान्य् एव भुक्त्वा जन्मानि राघव । अस्मिञ् जन्मनि यो मुक्तस् स स्याद् राजससात्त्विकः
हे राघव, ज्याला या जन्मातच मुक्ती मिळते, त्याने काहीच जन्म भोगलेले असतात आणि तो राजस किंवा सत्त्वगुणी स्वभावाचा असतो.