राम राजीवपत्त्राक्ष प्रकृतार्थदिदृक्षया । मुनिम् आबोधय पुनः प्रसादे समवस्थितम्
राम, कमळासारख्या डोळ्यांनो, सत्याचा शोध घेण्याच्या इच्छेने, कृपापूर्वक शांततेत स्थिर असलेल्या त्या ऋषीला पुन्हा जागृत कर.
इत्य् उक्ते भूभृता तत्र रामाभिमुखम् आस्थितः । उवाचेदम् उदारात्मा वसिष्ठो भगवान् मुनिः
राजाने असे म्हटल्यावर, उदार मनाचे वसिष्ठ ऋषी श्रीरामाकडे पाहत म्हणाले.
राघव स्वकुलैकेन्दो तं मयोक्तं महामते । कच्चित् स्मरसि वाक्यार्थं पूर्वापरविचारितम्
राघव, आपल्या कुळाचा एकमेव चंद्र, बुद्धिमान राजा, मी आधी सांगितलेले आणि सर्व बाजूंनी विचारलेले अर्थ तुला आठवतात का?
उत्पत्तीनां विचित्राणां सत्त्वादिगुणभेदतः । कच्चित् स्मरसि सर्वासां विभागम् अरिमर्दन
शत्रूंचा संहार करणाऱ्या राम, सत्त्वादी गुणांच्या भेदामुळे निर्माण होणाऱ्या सर्व विविध सृष्टींचे भेद तुला आठवतात का?
कच्चित् सर्वम् असर्वं च सद् असच् च सदोदितम् । रूपं स्मरसि देवस्य विमलं परमात्मनः
राम, देवाच्या त्या शुद्ध आणि सर्वोच्च आत्म्याच्या, सर्व काही, सर्व नसलेले, असलेले आणि नसलेले — असे नेहमी शिकवलेले रूप तुला आठवते का?
यथेदम् उदितं विश्वं विश्वेशाद् ईश्वरेश्वरात् । कच्चित् स्मरसि तत् साधो साधुवादैकभाजन
जसं हे विश्व विश्वाचा स्वामी, सर्व स्वाम्यांचा अधिपती याच्याकडून निर्माण झालं, तसं तुला आठवतं का, हे सज्जन, जो चांगल्या शिकवणीचा एकमेव अधिकारी आहेस?
रूपं कच्चिद् अविद्यायाः फल्गुभङ्गुरम् आततम् । अनन्तम् अन्तवच् चैव सम्यक् स्मरसि सन्मते
अज्ञानाचं रूप फारच नाजूक, क्षणभंगुर आणि पसरलेलं असतं, ते अनंत असूनही मर्यादित वाटतं — हे तुला खरंच आठवतं का, शहाण्या?
चित्तम् एव नरो नान्यद् इति यत् प्रतिपादितम् । लवणादिविचारेण कच्चित् स्मरसि साधु तत्
माणूस म्हणजे फक्त मनच आहे, दुसरं काही नाही, हे मी मीठ वगैरे विचारातून सांगितलं होतं — ते तुला नीट आठवतं का, हे सद्गुणी?
वाक्यार्थश् चाखिलः कच्चित् त्वया राम विचारितः । ह्यस्तनस्य विचारस्य रात्रौ हृदि निवेशितः
राम, तू सगळ्या वचनांचा अर्थ नीट विचार केला आहेस का? काल रात्रीच्या विचाराचं तुझ्या मनात नीट स्थान झालं आहे का?
भूयो भूयः परामृष्टं हृदये सुनियोजितम् । प्रयोजनं फलत्य् उच्चैर् न हेलाहतसंस्थिति
जे मनात वारंवार ठामपणे ठेवलं जातं, त्याचं फळ भरपूर मिळतं; पण जे दुर्लक्ष केलं जातं, त्याचा काही उपयोग होत नाही.
भाजनं त्वं विविक्तानां वचसां शुद्धिशालिनाम् । विविक्तहृदयो वेणुर् मुक्तानाम् इव मानद
तू शुद्ध आणि निवडक शब्दांसाठी पात्र आहेस, मान देणारा आहेस; तुझं हृदय एकटं आणि निर्मळ आहे, जणू मुक्तांसाठीचं वंशलं.
कमलासनपुत्रेण मुनिना सुमहौजसा । एवंवितीर्णावसरो रामो वाक्यम् उवाच ह
कमलासनाच्या पुत्र असलेल्या त्या तेजस्वी ऋषींच्या उपस्थितीत योग्य वेळ गेल्यावर रामाने असे शब्द सांगितले.
भगवन् सर्वधर्मज्ञ तवैवैतद् विजृम्भितम् । यद् अहं परमोदारं बुद्धवान् वचनं तव
भगवंत, सर्व धर्म जाणणाऱ्या तुझ्यामुळेच हे सर्व उघड झालं; मी तुझं अत्यंत उदात्त शिक्षण समजून घेतलं.
यद् आदिशसि तत् सर्वं तथैव न तद् अन्यथा । अपास्तनिद्रेण मया वाक्यार्थो निशि चिन्तितः
तुम्ही जे काही सांगता, ते सर्व अगदी तसंच होतं, त्यात काहीही वेगळं नसतं. मी झोप न लावता, रात्रीभर तुमच्या शब्दांचा अर्थ मनात खोल विचार केला.
भवान्धकारक्षतये भवतोर्वीविवस्वता । ह्यः प्रसारितम् आह्लादि वाग्रश्मिपटलं प्रभो
हे प्रभो, या जन्ममरणाच्या अंधाराला दूर करण्यासाठी काल तुम्ही पृथ्वीवर सूर्याच्या किरणांसारखी आनंददायक आणि तेजस्वी वाणी पसरवली.
तद् अदीनम् अदीनात्मन् सर्वम् अन्तःकृतं मया । रम्यं पुण्यं विचित्रं च रत्नवृन्दम् इवाब्धिना
हे खचून न जाणाऱ्या मनाच्या, मी तुमचं ते सर्व मनापासून स्वीकारलं आहे—ते रम्य आहे, पुण्यकारक आहे आणि विविधरंगी रत्नांच्या गाठीसारखं अद्भुत आहे.
हितानुबन्धि हृद्यं च पुण्यम् आनन्दसाधनम् । शिरसा ध्रियते कैर् नो सिद्ध्यै त्वदनुशासनम्
तुमचं उपदेश हे हितकारक, मनाला भावणारं, पुण्यदायक आणि आनंद देणारं आहे—म्हणून यशासाठी कोण त्याला डोक्यावर घेणार नाही?
प्रक्षीयमाणसंसारनीहारावरणा वयम् । प्रसन्नास् त्वत्प्रसादेन वर्षान्त इव वासराः
तुमच्या कृपेने आमच्यावरचा संसाराच्या भ्रमाचा धुके हळूहळू दूर होत आहे, म्हणून आम्ही अगदी शांत झालो आहोत, जसं पावसाळ्यानंतरचे दिवस प्रसन्न असतात.
आपातमधुरारम्भं मध्ये सौभाग्यवर्धनम् । अनुत्तमफलोदर्कं पुण्यं त्वदनुशासनम्
तुमचं शिकवणं हे खरंच पुण्यदायक आहे—सुरुवातीला गोड, मध्ये भाग्य वाढवणारं आणि शेवटी श्रेष्ठ फळ देणारं.
विकासि सितम् अम्लानम् आह्लादि मुदिताशयम् । त्वद्वचःकुसुमं नित्यं श्रीमत्फलदम् अस्तु नः
तुमचं वचन नेहमीच फुललेलं, शुभ्र, कधीही न कोमेजणारं, आनंद देणारं आणि मनाला प्रसन्न करणारे असो, आणि ते आम्हाला नेहमीच उत्तम फळ देऊ दे.
सकलशाश्वतशास्त्रविशारद प्रसृतपुण्यजलैकमहाह्रद । भज भृशं विततव्रत सम्प्रति प्रसृततां हतकिल्बिष मां प्रति
सर्व शाश्वत शास्त्रांचे जाणकार, पुण्याच्या प्रवाहाने भरलेलं मोठं सरोवर, विविध व्रतांनी दृढ असलेले तुम्ही—कृपया आता तुमची पापरहित कृपा माझ्यावर पूर्णपणे होऊ द्या.
इदम् उत्तमसिद्धान्तसुन्दरं सुन्दराकृते । उपशान्तिप्रकरणं शृणुष्वावहितो हितम्
हे सुंदर रूप असलेल्या, उत्तम आणि आनंददायक अशा या शांतीच्या विभागाचे, जो श्रेष्ठ तत्त्वज्ञानात स्थिर आहे आणि हितकारक आहे, लक्षपूर्वक ऐक.
दीर्घसंसारमायेयं राम राजसतामसैः । धार्यते पुरुषैर् नित्यं सुस्तम्भैर् इव मण्डपः
हे राम, हा दीर्घकाळ टिकणारा संसाराचा भ्रम, राजस आणि तामस प्रवृत्तीच्या लोकांनी नेहमीच टिकवला जातो, जसा मजबूत खांबांनी मंडप उभा राहतो.
सत्त्वस्थजातिभिर् वीरैस् त्वादृशैर् गुणबृंहितैः । हेलया त्यज्यते पक्वा मायेयं त्वग् इवोरगैः
पण तुझ्यासारख्या, सत्त्वगुणात स्थिर आणि गुणांनी भरलेल्या धैर्यवान लोकांनी, ही पक्की झालेली माया सहजतेने टाकून दिली जाते, जशी सापाने आपली जुनी कात टाकून देतो.
ये सत्त्वजातयः प्राज्ञास् तथा राजससात्त्विकाः । विचारयन्ति ते साधो जगत् पूर्वापरं परम्
जे सत्त्वगुणी किंवा राजस-सत्त्वगुणी आणि बुद्धिमान आहेत, हे सज्जना, ते लोक या जगाचा भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि त्यातील सर्वोच्च सत्य बारकाईने तपासतात.
शास्त्रसज्जनसत्कारसङ्गेनापगतैनसाम् । सारावलोकिनी बुद्धिर् जायते दीपिकोपमा
शास्त्रांचा, सज्जनांचा आणि सत्पुरुषांच्या संगामुळे, तसेच पापांपासून दूर राहिल्यामुळे, विवेकबुद्धी प्रकट होते आणि ती दीपासारखी प्रकाशते.
स्वयम् एव विचारेण विचार्यात्मानम् आत्मना । यावन् नाधिगतं ज्ञेयं न तावद् अधिगम्यते
फक्त स्वतःच्या विचाराने, मनाने स्वतःला तपासले पाहिजे; जेव्हा पर्यंत खरे ज्ञान मिळत नाही, तोपर्यंत ते खरेपणाने समजत नाही.
प्रज्ञावतां नयवतां धीराणां कुलशालिनाम् । जात्या राजससत्त्वानां मुख्यस् त्वं कुलनन्दन
ज्ञानी, सुज्ञ, धीर आणि कुलीन लोकांमध्ये, रज आणि सत्त्वगुणातून जन्मलेल्यांमध्ये, हे कुलानंदना, तूच श्रेष्ठ आहेस.
स्वयम् आलोकय प्राज्ञ संसारारम्भदृष्टिषु । किं सत्यं किम् असत्यं वा भव सत्यपरायणः
हे बुद्धिमान, संसाराच्या आरंभातील दृश्यांमध्ये स्वतः पाहा—काय खरे आहे आणि काय खोटे आहे हे ओळखा आणि नेहमी सत्यावर निष्ठा ठेवा.
आदाव् अन्ते च यन् नास्ति कीदृशी तस्य सत्यता । आदाव् अन्ते च यन् नित्यं तत् सत्यं राम नेतरत्
राम, जे गोष्टी सुरुवातीला आणि शेवटी नसतात, त्यांना खरे कसे म्हणता येईल? जे सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत कायम आहे, तेच खरे आहे, बाकी काहीही नाही.