ह्यस् त्वयोक्तो य आनन्दी विविक्तो वचसां गणः । अमृतावर्षणेनेव तेनेहाश्वासिता वयम्
खरंच, तू काल जे आनंददायक आणि इतर सर्वसामान्य बोलांपेक्षा वेगळे असे शब्द बोललास, त्याने आम्हा सर्वांना जणू अमृताची शिडकाव झाली, तशी ताजेतवाने केले.
चन्द्रांशव इवोत्सार्य तमांस्य् अमृतनिर्मिताः । अन्तश् शीतलयन्त्य् एता महताम् अमला गिरः
जसे चंद्रकिरणे अमृतासारख्या असतात आणि अंधार दूर करतात, तसेच या महान लोकांच्या निर्मळ वचनांनी मनाच्या आतून गारवा मिळतो.
अपूर्वाह्लाददायिन्य उच्चैस्तरपदाश्रयाः । अतिमोहापहारिण्यस् सूक्तयो ऽमृतवृष्टयः
या सुंदर आणि अर्थपूर्ण उक्ती अनोखा आनंद देतात, उच्चतम अर्थाला स्पर्श करतात आणि गाढ भ्रमही दूर करणाऱ्या अमृतवर्षेसारख्या आहेत.
आत्मरत्नावलोकैकदीपिका पारमार्थिकी । यस्माद् उक्तिलतोदेति स वन्द्यस् सज्जनद्रुमः
ज्याच्या वाणीतून आत्मरत्न उजळवणारी आणि अंतिम सत्य दाखवणारी एकमेव दिवा उगवते, असा सज्जन वृक्ष वंदनीय आहे.
दुरीहितं दुर्विहितं सर्वं सज्जनसूक्तयः । प्रमार्जयन्ति शीतांशोस् तमस्काण्डम् इवांशवः
सज्जनांच्या शहाण्या वचनांनी सर्व वाईट कृत्ये आणि अपयश दूर होतात, जशी शीतल चंद्राची किरणे काळोखाचा मोठा ढग नाहीसा करतात.
तृष्णालोभादयो ऽस्माकं संसारनिगडा मुने । तवोक्त्या तनुतां याताश् शरदीवासिताम्बुदाः
मुनिवर, तुमच्या वचनांमुळे आमच्या इच्छा, लोभ यांसारख्या संसाराच्या साखळ्या आता पावसाळ्यानंतरच्या आकाशात ढग विरघळावेत तशा हलक्या झाल्या आहेत.
सम्प्रवृत्ता वयं द्रष्टुम् आत्मानम् अपकल्मषम् । रसाञ्जनानीतदृशो जात्यन्धा इव काञ्चनम्
आता आम्ही तुमच्या शिकवणुकीमुळे निर्मळ आत्मा पाहू लागलो आहोत, जणू जन्मतः आंधळ्यांना डोळ्यांत औषध घालून प्रथमच सोनं दिसावं तसं.
संसारवासनानाम्नी मिहिका हृदयाम्बरे । प्रवृत्ता तनुतां गन्तुं त्वदुक्तिशरदेह नः
आपल्या वचनांच्या शरद ऋतूमुळे, हृदयाच्या आकाशात पसरलेली संसारवासनांची धुके आता विरळ होत चालली आहे.
मुने मन्दारमञ्जर्यस् तरङ्गा वामृताम्भसः । न तथाह्लादयन्त्य् अन्तर् यथोदारधियां गिरः
मुनिवर, स्वर्गवृक्षाच्या फुलांच्या अमृतलहरींनाही जेवढा आनंद अंतःकरणात मिळतो, तेवढा उदार बुद्धीच्या लोकांच्या वचनांनी मिळतो.
यद् यद् राघव संयाति महाजनसपर्यया । दिनं तद् इह सालोकं शेषास् त्व् अन्धा दिनालयः
राघव, जे दिवस महान लोकांच्या संगतीत जातात, तेच खरे प्रकाशमान असतात; उरलेले दिवस अंधारात गेलेले, अंधळेच असतात.
राम राजीवपत्त्राक्ष प्रकृतार्थदिदृक्षया । मुनिम् आबोधय पुनः प्रसादे समवस्थितम्
राम, कमळासारख्या डोळ्यांनो, सत्याचा शोध घेण्याच्या इच्छेने, कृपापूर्वक शांततेत स्थिर असलेल्या त्या ऋषीला पुन्हा जागृत कर.
इत्य् उक्ते भूभृता तत्र रामाभिमुखम् आस्थितः । उवाचेदम् उदारात्मा वसिष्ठो भगवान् मुनिः
राजाने असे म्हटल्यावर, उदार मनाचे वसिष्ठ ऋषी श्रीरामाकडे पाहत म्हणाले.
राघव स्वकुलैकेन्दो तं मयोक्तं महामते । कच्चित् स्मरसि वाक्यार्थं पूर्वापरविचारितम्
राघव, आपल्या कुळाचा एकमेव चंद्र, बुद्धिमान राजा, मी आधी सांगितलेले आणि सर्व बाजूंनी विचारलेले अर्थ तुला आठवतात का?
उत्पत्तीनां विचित्राणां सत्त्वादिगुणभेदतः । कच्चित् स्मरसि सर्वासां विभागम् अरिमर्दन
शत्रूंचा संहार करणाऱ्या राम, सत्त्वादी गुणांच्या भेदामुळे निर्माण होणाऱ्या सर्व विविध सृष्टींचे भेद तुला आठवतात का?
कच्चित् सर्वम् असर्वं च सद् असच् च सदोदितम् । रूपं स्मरसि देवस्य विमलं परमात्मनः
राम, देवाच्या त्या शुद्ध आणि सर्वोच्च आत्म्याच्या, सर्व काही, सर्व नसलेले, असलेले आणि नसलेले — असे नेहमी शिकवलेले रूप तुला आठवते का?
यथेदम् उदितं विश्वं विश्वेशाद् ईश्वरेश्वरात् । कच्चित् स्मरसि तत् साधो साधुवादैकभाजन
जसं हे विश्व विश्वाचा स्वामी, सर्व स्वाम्यांचा अधिपती याच्याकडून निर्माण झालं, तसं तुला आठवतं का, हे सज्जन, जो चांगल्या शिकवणीचा एकमेव अधिकारी आहेस?
रूपं कच्चिद् अविद्यायाः फल्गुभङ्गुरम् आततम् । अनन्तम् अन्तवच् चैव सम्यक् स्मरसि सन्मते
अज्ञानाचं रूप फारच नाजूक, क्षणभंगुर आणि पसरलेलं असतं, ते अनंत असूनही मर्यादित वाटतं — हे तुला खरंच आठवतं का, शहाण्या?
चित्तम् एव नरो नान्यद् इति यत् प्रतिपादितम् । लवणादिविचारेण कच्चित् स्मरसि साधु तत्
माणूस म्हणजे फक्त मनच आहे, दुसरं काही नाही, हे मी मीठ वगैरे विचारातून सांगितलं होतं — ते तुला नीट आठवतं का, हे सद्गुणी?
वाक्यार्थश् चाखिलः कच्चित् त्वया राम विचारितः । ह्यस्तनस्य विचारस्य रात्रौ हृदि निवेशितः
राम, तू सगळ्या वचनांचा अर्थ नीट विचार केला आहेस का? काल रात्रीच्या विचाराचं तुझ्या मनात नीट स्थान झालं आहे का?
भूयो भूयः परामृष्टं हृदये सुनियोजितम् । प्रयोजनं फलत्य् उच्चैर् न हेलाहतसंस्थिति
जे मनात वारंवार ठामपणे ठेवलं जातं, त्याचं फळ भरपूर मिळतं; पण जे दुर्लक्ष केलं जातं, त्याचा काही उपयोग होत नाही.
भाजनं त्वं विविक्तानां वचसां शुद्धिशालिनाम् । विविक्तहृदयो वेणुर् मुक्तानाम् इव मानद
तू शुद्ध आणि निवडक शब्दांसाठी पात्र आहेस, मान देणारा आहेस; तुझं हृदय एकटं आणि निर्मळ आहे, जणू मुक्तांसाठीचं वंशलं.
कमलासनपुत्रेण मुनिना सुमहौजसा । एवंवितीर्णावसरो रामो वाक्यम् उवाच ह
कमलासनाच्या पुत्र असलेल्या त्या तेजस्वी ऋषींच्या उपस्थितीत योग्य वेळ गेल्यावर रामाने असे शब्द सांगितले.
भगवन् सर्वधर्मज्ञ तवैवैतद् विजृम्भितम् । यद् अहं परमोदारं बुद्धवान् वचनं तव
भगवंत, सर्व धर्म जाणणाऱ्या तुझ्यामुळेच हे सर्व उघड झालं; मी तुझं अत्यंत उदात्त शिक्षण समजून घेतलं.
यद् आदिशसि तत् सर्वं तथैव न तद् अन्यथा । अपास्तनिद्रेण मया वाक्यार्थो निशि चिन्तितः
तुम्ही जे काही सांगता, ते सर्व अगदी तसंच होतं, त्यात काहीही वेगळं नसतं. मी झोप न लावता, रात्रीभर तुमच्या शब्दांचा अर्थ मनात खोल विचार केला.
भवान्धकारक्षतये भवतोर्वीविवस्वता । ह्यः प्रसारितम् आह्लादि वाग्रश्मिपटलं प्रभो
हे प्रभो, या जन्ममरणाच्या अंधाराला दूर करण्यासाठी काल तुम्ही पृथ्वीवर सूर्याच्या किरणांसारखी आनंददायक आणि तेजस्वी वाणी पसरवली.
तद् अदीनम् अदीनात्मन् सर्वम् अन्तःकृतं मया । रम्यं पुण्यं विचित्रं च रत्नवृन्दम् इवाब्धिना
हे खचून न जाणाऱ्या मनाच्या, मी तुमचं ते सर्व मनापासून स्वीकारलं आहे—ते रम्य आहे, पुण्यकारक आहे आणि विविधरंगी रत्नांच्या गाठीसारखं अद्भुत आहे.
हितानुबन्धि हृद्यं च पुण्यम् आनन्दसाधनम् । शिरसा ध्रियते कैर् नो सिद्ध्यै त्वदनुशासनम्
तुमचं उपदेश हे हितकारक, मनाला भावणारं, पुण्यदायक आणि आनंद देणारं आहे—म्हणून यशासाठी कोण त्याला डोक्यावर घेणार नाही?
प्रक्षीयमाणसंसारनीहारावरणा वयम् । प्रसन्नास् त्वत्प्रसादेन वर्षान्त इव वासराः
तुमच्या कृपेने आमच्यावरचा संसाराच्या भ्रमाचा धुके हळूहळू दूर होत आहे, म्हणून आम्ही अगदी शांत झालो आहोत, जसं पावसाळ्यानंतरचे दिवस प्रसन्न असतात.
आपातमधुरारम्भं मध्ये सौभाग्यवर्धनम् । अनुत्तमफलोदर्कं पुण्यं त्वदनुशासनम्
तुमचं शिकवणं हे खरंच पुण्यदायक आहे—सुरुवातीला गोड, मध्ये भाग्य वाढवणारं आणि शेवटी श्रेष्ठ फळ देणारं.
विकासि सितम् अम्लानम् आह्लादि मुदिताशयम् । त्वद्वचःकुसुमं नित्यं श्रीमत्फलदम् अस्तु नः
तुमचं वचन नेहमीच फुललेलं, शुभ्र, कधीही न कोमेजणारं, आनंद देणारं आणि मनाला प्रसन्न करणारे असो, आणि ते आम्हाला नेहमीच उत्तम फळ देऊ दे.