बृहत्कुसुमदोलाभ्यः प्रसृताभ्यस् समन्ततः । वाति मांसलम् आमोदम् आदाय मधुरानिले
सर्व बाजूंनी पसरलेल्या मोठ्या फुलांच्या झाडांच्या फांद्या मधून, गोड वाऱ्याने एक सुंदर दरवळ आपल्या सोबत आणला.
वातायनेषु मृदुषु कुसुमाकीर्णभूमिषु । पर्यङ्केषूपविष्टासु पश्यन्तीषु पुरन्ध्रिषु
मऊ वाऱ्याच्या खिडक्यांजवळ, फुलांनी सजलेल्या जमिनीवर, मऊ आसनांवर बसलेल्या त्या कुलीन स्त्रिया आजूबाजूला पाहत आहेत.
जालागतार्ककरलोलविलोचनासु रत्नप्रभाप्रकरपिङ्गलचामरासु । सन्त्यक्तचापललवं चपलाबलासु मौनस्थितासु सितचामरधारिणीषु
त्यांचे डोळे जाळीतून येणाऱ्या सूर्यकिरणांकडे, रत्नांनी झळाळणाऱ्या पिवळसर पंख्यांकडे फिरतात; हलक्याच चंचलतेने, पण शांतपणे, त्या तरुण स्त्रिया पांढऱ्या चामर हातात घेऊन गप्प बसल्या आहेत.
मुक्ताफलप्रतिफलत्प्रतिमार्करश्मिशारोदरास्व् अजिरभूमिषु चण्पकौघम् । नास्वादयत्य् अभिनवातपबिन्दुबुद्ध्या भ्रान्त्या भ्रमिण्य् अलिबले नभसीव मेघे
मुक्त्यांच्या चमकदार प्रकाशात, जणू दुसऱ्या चंद्रासारख्या, अंगणातल्या जमिनीवर मधमाशांचा घोळका ताज्या उन्हाच्या थेंबांना चुकून दुसरे काहीतरी समजून चाखत नाही, जशी एखादी भुललेली मधमाशी आकाशातल्या ढगाभोवती फिरते.
पुण्यो वसिष्ठवचनप्रसरश् श्रुतो यस् तं शंसति प्रसृतविस्मयम् आर्यलोके । संसद्गते मृदुपदाक्षरमुग्धवाक्यम् अन्योऽन्यम् उत्स्मितम् अनल्पगुणाभिरामम्
जो वसिष्ठांचे पवित्र वचन ऐकतो, तो त्याची आश्चर्याने आणि आनंदाने प्रशंसा करतो; सज्जनांच्या सभाेत, एकमेकांकडे हसत, मऊ आणि गोड शब्दांत, त्या वचनातील असंख्य गुणांमध्ये रमतो.
दिग्भ्यः पुराच् च गगनाच् च नृपर्षिसिद्धविद्याधरार्यमुनिविप्रगणे विशिष्टे । मौनप्रणामम् अभितः प्रविशत्य् अशब्दं सोपांशु गौरववता सह जातवाक्ये
सर्व दिशांनी, नगरातून, आकाशातून आणि त्यापलीकडून, राजे, ऋषी, सिद्ध, विद्याधर, सज्जन मुनी आणि ब्राह्मण यांचा एक थोर समुदाय, सर्वांत श्रेष्ठ असे, शांतपणे, मौनाने नम्रता दर्शवत, जडपणाने बोलणारे जे आहेत त्यांच्यासह, कुठलाही आवाज न करता सभेत प्रवेश करतात.
उन्निद्रकोकनदकोमलकोशकृष्टमत्तालिजालमकरन्दसुवर्णरागैः । आपिङ्गले मरुति वाति विलोलघण्टाटाङ्कारगीतवति पीतनिशाम्बुशीते
अर्धवट उमललेल्या, कोमल कमळासारख्या कळ्यांभोवती मधुर सुवर्णरंगाच्या परागाने माखलेल्या, नशेत गुंतलेल्या मधमाशांचा झुंड वाऱ्याने हलतो; झुलत्या घंटांचे मंजुळ निनाद घुमतो, आणि थंड रात्रीचे दव जमिनीने प्यालेले असते.
अगुरुतगरधूमे चन्दनामोदमिश्रे सरसकुसुमदामोद्दामगन्धाङ्किताभ्रे । सरति सितवितानाम्भोरुहावर्तलेशैश् चलकुसुमरजोऽङ्कैश् शब्दविज्ञातभृङ्गम्
अगरू आणि तगर यांच्या धुरात, चंदनाच्या सुगंधासोबत मिसळलेल्या, ताज्या फुलांच्या दरवळाने भारलेल्या सुगंधी ढग वर पसरले आहेत; त्यांच्या दुलईत विखुरलेल्या फुलांची रज चिकटलेली आहे, आणि मधमाशांचा गूंज ऐकू येतो.
मेघगम्भीरया वाचा विस्रब्धपदसुन्दरम् । इदं दशरथो वाक्यम् उवाच मुनिनायकम्
मेघासारख्या गंभीर आवाजात, स्पष्ट आणि आत्मविश्वासाने, दशरथाने या प्रकारे ऋषींच्या प्रमुखाशी बोलायला सुरुवात केली.
भगवन् ह्यस्तनेन त्वं वाक्यसन्दर्भजन्मना । कच्चिन् मुक्तो ऽसि खेदेन तपःकार्श्यातिशायिना
हे भगवंत, काल तुझ्या सुज्ञ वचनांनी जे संवाद घडले, त्याने तुझ्या मनातील तपामुळे आलेल्या थकव्यापासून तू मुक्त झाला आहेस ना?
ह्यस् त्वयोक्तो य आनन्दी विविक्तो वचसां गणः । अमृतावर्षणेनेव तेनेहाश्वासिता वयम्
खरंच, तू काल जे आनंददायक आणि इतर सर्वसामान्य बोलांपेक्षा वेगळे असे शब्द बोललास, त्याने आम्हा सर्वांना जणू अमृताची शिडकाव झाली, तशी ताजेतवाने केले.
चन्द्रांशव इवोत्सार्य तमांस्य् अमृतनिर्मिताः । अन्तश् शीतलयन्त्य् एता महताम् अमला गिरः
जसे चंद्रकिरणे अमृतासारख्या असतात आणि अंधार दूर करतात, तसेच या महान लोकांच्या निर्मळ वचनांनी मनाच्या आतून गारवा मिळतो.
अपूर्वाह्लाददायिन्य उच्चैस्तरपदाश्रयाः । अतिमोहापहारिण्यस् सूक्तयो ऽमृतवृष्टयः
या सुंदर आणि अर्थपूर्ण उक्ती अनोखा आनंद देतात, उच्चतम अर्थाला स्पर्श करतात आणि गाढ भ्रमही दूर करणाऱ्या अमृतवर्षेसारख्या आहेत.
आत्मरत्नावलोकैकदीपिका पारमार्थिकी । यस्माद् उक्तिलतोदेति स वन्द्यस् सज्जनद्रुमः
ज्याच्या वाणीतून आत्मरत्न उजळवणारी आणि अंतिम सत्य दाखवणारी एकमेव दिवा उगवते, असा सज्जन वृक्ष वंदनीय आहे.
दुरीहितं दुर्विहितं सर्वं सज्जनसूक्तयः । प्रमार्जयन्ति शीतांशोस् तमस्काण्डम् इवांशवः
सज्जनांच्या शहाण्या वचनांनी सर्व वाईट कृत्ये आणि अपयश दूर होतात, जशी शीतल चंद्राची किरणे काळोखाचा मोठा ढग नाहीसा करतात.
तृष्णालोभादयो ऽस्माकं संसारनिगडा मुने । तवोक्त्या तनुतां याताश् शरदीवासिताम्बुदाः
मुनिवर, तुमच्या वचनांमुळे आमच्या इच्छा, लोभ यांसारख्या संसाराच्या साखळ्या आता पावसाळ्यानंतरच्या आकाशात ढग विरघळावेत तशा हलक्या झाल्या आहेत.
सम्प्रवृत्ता वयं द्रष्टुम् आत्मानम् अपकल्मषम् । रसाञ्जनानीतदृशो जात्यन्धा इव काञ्चनम्
आता आम्ही तुमच्या शिकवणुकीमुळे निर्मळ आत्मा पाहू लागलो आहोत, जणू जन्मतः आंधळ्यांना डोळ्यांत औषध घालून प्रथमच सोनं दिसावं तसं.
संसारवासनानाम्नी मिहिका हृदयाम्बरे । प्रवृत्ता तनुतां गन्तुं त्वदुक्तिशरदेह नः
आपल्या वचनांच्या शरद ऋतूमुळे, हृदयाच्या आकाशात पसरलेली संसारवासनांची धुके आता विरळ होत चालली आहे.
मुने मन्दारमञ्जर्यस् तरङ्गा वामृताम्भसः । न तथाह्लादयन्त्य् अन्तर् यथोदारधियां गिरः
मुनिवर, स्वर्गवृक्षाच्या फुलांच्या अमृतलहरींनाही जेवढा आनंद अंतःकरणात मिळतो, तेवढा उदार बुद्धीच्या लोकांच्या वचनांनी मिळतो.
यद् यद् राघव संयाति महाजनसपर्यया । दिनं तद् इह सालोकं शेषास् त्व् अन्धा दिनालयः
राघव, जे दिवस महान लोकांच्या संगतीत जातात, तेच खरे प्रकाशमान असतात; उरलेले दिवस अंधारात गेलेले, अंधळेच असतात.
राम राजीवपत्त्राक्ष प्रकृतार्थदिदृक्षया । मुनिम् आबोधय पुनः प्रसादे समवस्थितम्
राम, कमळासारख्या डोळ्यांनो, सत्याचा शोध घेण्याच्या इच्छेने, कृपापूर्वक शांततेत स्थिर असलेल्या त्या ऋषीला पुन्हा जागृत कर.
इत्य् उक्ते भूभृता तत्र रामाभिमुखम् आस्थितः । उवाचेदम् उदारात्मा वसिष्ठो भगवान् मुनिः
राजाने असे म्हटल्यावर, उदार मनाचे वसिष्ठ ऋषी श्रीरामाकडे पाहत म्हणाले.
राघव स्वकुलैकेन्दो तं मयोक्तं महामते । कच्चित् स्मरसि वाक्यार्थं पूर्वापरविचारितम्
राघव, आपल्या कुळाचा एकमेव चंद्र, बुद्धिमान राजा, मी आधी सांगितलेले आणि सर्व बाजूंनी विचारलेले अर्थ तुला आठवतात का?
उत्पत्तीनां विचित्राणां सत्त्वादिगुणभेदतः । कच्चित् स्मरसि सर्वासां विभागम् अरिमर्दन
शत्रूंचा संहार करणाऱ्या राम, सत्त्वादी गुणांच्या भेदामुळे निर्माण होणाऱ्या सर्व विविध सृष्टींचे भेद तुला आठवतात का?
कच्चित् सर्वम् असर्वं च सद् असच् च सदोदितम् । रूपं स्मरसि देवस्य विमलं परमात्मनः
राम, देवाच्या त्या शुद्ध आणि सर्वोच्च आत्म्याच्या, सर्व काही, सर्व नसलेले, असलेले आणि नसलेले — असे नेहमी शिकवलेले रूप तुला आठवते का?
यथेदम् उदितं विश्वं विश्वेशाद् ईश्वरेश्वरात् । कच्चित् स्मरसि तत् साधो साधुवादैकभाजन
जसं हे विश्व विश्वाचा स्वामी, सर्व स्वाम्यांचा अधिपती याच्याकडून निर्माण झालं, तसं तुला आठवतं का, हे सज्जन, जो चांगल्या शिकवणीचा एकमेव अधिकारी आहेस?
रूपं कच्चिद् अविद्यायाः फल्गुभङ्गुरम् आततम् । अनन्तम् अन्तवच् चैव सम्यक् स्मरसि सन्मते
अज्ञानाचं रूप फारच नाजूक, क्षणभंगुर आणि पसरलेलं असतं, ते अनंत असूनही मर्यादित वाटतं — हे तुला खरंच आठवतं का, शहाण्या?
चित्तम् एव नरो नान्यद् इति यत् प्रतिपादितम् । लवणादिविचारेण कच्चित् स्मरसि साधु तत्
माणूस म्हणजे फक्त मनच आहे, दुसरं काही नाही, हे मी मीठ वगैरे विचारातून सांगितलं होतं — ते तुला नीट आठवतं का, हे सद्गुणी?
वाक्यार्थश् चाखिलः कच्चित् त्वया राम विचारितः । ह्यस्तनस्य विचारस्य रात्रौ हृदि निवेशितः
राम, तू सगळ्या वचनांचा अर्थ नीट विचार केला आहेस का? काल रात्रीच्या विचाराचं तुझ्या मनात नीट स्थान झालं आहे का?
भूयो भूयः परामृष्टं हृदये सुनियोजितम् । प्रयोजनं फलत्य् उच्चैर् न हेलाहतसंस्थिति
जे मनात वारंवार ठामपणे ठेवलं जातं, त्याचं फळ भरपूर मिळतं; पण जे दुर्लक्ष केलं जातं, त्याचा काही उपयोग होत नाही.