शरत्तारकिताकाशस्तिमितायां सुसंसदि । कथयत्य् एवम् आह्लादि वसिष्ठे पावनं वचः
शरद ऋतूतील तारांनी सजलेल्या शांत आकाशासारख्या सभेत, वसिष्ठ आनंददायी आणि पावन असे हे वचन सांगू लागले.
श्रवणार्थं च मौनस्थपार्थिवे संसदन्तरे । निवात इव निस्स्पन्दकमले कमलाकरे
ऐकण्यासाठी त्या शांत सभेत सर्वजण पृथ्वीप्रमाणे स्थिर बसले होते, जणू वाऱ्याचा स्पर्शही न झालेल्या कमळांप्रमाणे एकदम हलत नव्हते.
विलासिनीषु संशान्तमदमोहबलासु च । शमम् अन्तः प्रयान्तीषु चिरप्रव्राजितास्व् इव
त्या स्त्रियांमध्ये गर्व, मोह आणि बळ निवळून गेले होते, जणू त्या दीर्घकाळ वैराग्य पाळणाऱ्यांसारख्या अंतःकरणाने शांत झाल्या होत्या.
कराम्भोरुहहंसेषु लीनेषु श्रवणाद् इव । मूकघुर्घुरघण्टेषु चामरेषु लिपाव् इव
हात कमळासारखे निवांत ठेवले होते, जणू ते ऐकण्यात मग्न झाले होते; आणि पंखे जणू मूक घंटांसारखे शांत होते, जणू तेही पूर्णपणे शांततेत गुंतले होते.
नासाग्रपरिविश्रान्ततर्जन्यङ्गुलिकोटिषु । विचारयत्सु विज्ञानकलां तज्ज्ञेषु राजसु
नाकाच्या टोकाजवळ ठेवलेल्या तर्जनीच्या टोकांवर त्या राजे विचारमग्न बसले होते, जणू सूक्ष्म ज्ञानाचा विचार करत एकाग्रतेने स्थिर झाले होते.
रामे विकासम् आयाते प्रभात इव पङ्कजे । परित्यक्ततमःपीठे सूर्योदय इवाम्बरे
रामाचा मन प्रसन्न फुलावं, जसं पहाटेचं कमळ उमलतं; अंधार मागे पडला, जसं आकाशात सूर्य उगवतो.
आकर्णयति वासिष्ठीर् गिरो दशरथे रसात् । कलापिनीव जीमूतनिर्ह्रादम् उरुवर्षणम्
दशरथपुत्र राम वसिष्ठांच्या वचनांकडे अगदी लक्ष देऊन ऐकत होता, जसं मोर मोठ्या पावसाळी ढगांच्या गडगडाटाकडे कान देऊन ऐकतो.
आहृत्य सर्वभोगेभ्यो मनो मर्कटचञ्चलम् । श्रवणं प्रति यत्नेन भरते मन्त्रिणि स्थिते
भरताने आपलं वानरासारखं चंचल मन सर्व सुखांपासून मागे घेतलं आणि मंत्र्यांच्या उपस्थितीत, तो एकाग्रतेने ऐकू लागला.
वसिष्ठोक्त्या परिज्ञाते स्वात्मनीन्दुकलामले । लक्ष्मणे विलसल्लक्ष्ये शिक्षाबलविलक्षणे
वसिष्ठांच्या शिकवणीतून लक्ष्मणाला आपल्या निर्मळ, चंद्रासारख्या आत्म्याची जाणीव झाली होती; तो असा तेजस्वी दिसत होता की, त्याच्याकडे पाहिलं की खरी समजूत आणि शहाणपण काय असतं हे उमगतं.
शत्रुघ्ने शत्रुदलने चेतसा पूर्णतां गते । अलम् आनन्दम् आयाते राकाचन्द्रोपमे स्थिते
शत्रूघ्न, जो शत्रूंचा नाश करणारा आहे, त्याचे मन पूर्ण आनंदाने भरले होते. तो तिथे अगदी पौर्णिमेच्या चंद्रासारखा उजळून उभा राहिला.
सुमन्त्रे मित्रतां याते मनसीन्द्वंशुशीतले । विकासिहृदये जाते तत्काल इव पङ्कजे
सुमित्रेचा मुलगा, ज्याचे मन चंद्रकिरणांसारखे थंड झाले होते आणि ज्याचे हृदय उमलले होते, तो त्या क्षणी कमळासारखा तिथे उभा होता.
तत्रस्थेषु तथान्येषु तदा मुनिषु राजसु । आधौतचित्तरत्नेषु प्रोच्छ्वसत्स्व् इव चेतसा
त्या वेळी तिथे उभे असलेले ऋषी आणि राजे, ज्यांची मने स्वच्छ रत्नांसारखी निर्मळ झाली होती, त्यांची हृदये जणू काही मोठ्या श्वासाने हलकी झाली होती.
उदभूत् पूरयन्न् आशाः कल्पाभ्ररवमांसलः । अथ मध्याह्नशङ्खानाम् अब्धिघोषसमस् स्वनः
मग एक गडगडणारा आवाज सर्व दिशांना भरून गेला, तो कल्पांताच्या मेघांसारखा दाट आणि मध्यान्हीच्या शंखनादासारखा प्रचंड होता, जणू समुद्राच्या गाजेसारखा.
महता तेन शब्देन तिरोधानं मुनेर् गिरः । ययुर् जलदनादेन कोकिलध्वनयो यथा
त्या मोठ्या आवाजामुळे ऋषींच्या शब्दांचा गडद गडगडाटात हरवून गेला, जशी ढगांचा गडगडाट झाल्यावर कोकिळांचे स्वर ऐकू येत नाहीत.
मुनिर् अन्तरयां चक्रे स्वां वाचम् अथ संसदि । जितसारो गुणः केन महता समुदीर्यते
मग त्या ऋषींनी सभेत आपली वाणी थांबवली; कारण मोठ्या गोंधळात जिथे बोलण्याचा अर्थच हरवतो, तिथे कोण खोल विचार मांडू शकतो?
मुहूर्तमात्रम् अथ तं श्रुत्वा मध्याह्ननिस्स्वनम् । घने कोलाहले शान्ते रामं मुनिर् उवाच ह
त्या दुपारच्या गोंगाटाचा आवाज थोडा वेळ ऐकून, जेव्हा तो शांत झाला, तेव्हा ऋषींनी रामाला संबोधून बोलायला सुरुवात केली.
रामाद्यतनम् एतावद् आह्निकं कथितं मया । प्रातर् अन्यत् प्रवक्ष्यामि वक्तव्यम् अरिमर्दन
राम, आजच्या दिवसात जे घडलं ते मी तुला सांगितलं; उरलेलं जे आहे ते मी उद्या सकाळी सांगीन, हे शत्रूंचा नाश करणारा.
इदं नियतितः प्राप्तं कर्तव्यं यद् द्विजन्मनाम् । मध्याह्नसवनं तन् नः कार्यम् आर्यावसीदति
आता मध्यान्हाचा संधीकाळ आला आहे, जो द्विजांचा ठरलेला कर्तव्यधर्म आहे. चला, आपण तो विधी करूया, कारण सज्जन आपली वाट पाहत आहेत.
त्वम् अप्य् उत्तिष्ठ सुभग समस्तां सवनक्रियाम् । आचराचारचतुर स्नानदानार्चनादिकाम्
तूही, भाग्यवान, उठ आणि सर्व संधिविधी नीटपणे कर. स्नान, दान, पूजा आणि इतर सर्व कृत्ये योग्य रीतीने पार पाड.
इत्य् उक्त्वा मुनिर् उत्तस्थौ समं दशरथेन सः । संसदस् सेन्दुर् आदित्य उदयाद्रितटाद् इव
असं म्हणून तो ऋषी दशरथासोबत उठला आणि जशी चंद्रसूर्य पूर्वेकडील पर्वतामागून उगवतात, तशी सारी सभा उठली.
तयोर् उत्थितयोस् सर्वा सभोत्थातुम् अकम्पत । मन्दवातपरामृष्टा नलिनीवालिलोचना
त्यांनी उठताच सगळ्या सभेनेही हलकेच उठायला सुरुवात केली, त्यांच्या डोळ्यांना जणू मंद वाऱ्याने हलवलेल्या कमळाच्या दांड्याचा स्पर्श झाला.
उत्तस्थौ सावतंसोत्थभृङ्गमण्डलमण्डिता । करिसेनेव विन्ध्याद्राव् आलोलकरपुष्करा
ती उठली, तिच्या कानातील अलंकाराभोवती भुंगे गुंजारव करत होते, तिचा कमळासारखा हात हलत होता, जणू काही विंध्य पर्वतावर हत्तींचा कळप चालला आहे.
परस्परांससङ्घट्टचूर्णिताङ्गदमण्डला । रत्नचूर्णारुणाम्भोदसन्ध्यासमयसूचिनी
तिच्या हातातील कडे एकमेकांना घासल्यामुळे त्यावर रत्नांची पावडर लागली होती, आणि ती संध्याकाळच्या आकाशासारखी लालसर दिसत होती.
पतदुत्तंसविभ्रान्तभृङ्गोपाहितघुङ्घुमा । मुकुटोद्दामविद्योतशक्रचापीकृताम्बरा
तिच्या खांद्यावरचं वस्त्र खाली घसरलं, भोवती भुंगे गुंजारव करत होते, आणि तिच्या मुकुटाचा तेजस्वी प्रकाश आकाशात इंद्रधनुष्यासारखा चमकत होता.
कान्तालताहस्तदलचलच्चामरमञ्जरी । वनलेखेव विक्षुब्धवरवारणमण्डला
प्रियकराच्या वेलीसारख्या हाताने ती चामर हलवत होती, जणू काही जंगलातील वाटेवर श्रेष्ठ हत्तींचा कळप धावल्याने ती हलली आहे.
कचत्कटकरत्नाश्रिकृष्टान्योऽन्यातताम्बरा । वातव्याधूतपुष्पेव मन्दारवनमालिका
तिच्या हातातील कड्या आणि दागिन्यांनी एकमेकांना वाजवत तिच्या वस्त्राचा एक भाग बाजूला सरकवला, जणू मंदाराच्या फुलांची माळ वाऱ्याने झुलते तशी.
कस्तूरीकणनीहाररचितामलवारिदा । शरद्दिक्तटमालेव प्रसृताशेषभूमिपा
ती कस्तुरीच्या धुक्यापासून तयार झालेल्या शुद्ध पावसाच्या ढगासारखी दिसत होती, जशी शरद ऋतूतील आकाशाची पांघरूण साऱ्या भूमीवर पसरते.
लोलमौलिमणिव्रातपाटलाम्बरकोटरा । सन्ध्येवाकुललोलाब्जकार्यसंहारकारिणी
तिच्या केसांत लालसर रत्नांच्या गाठी माळल्या होत्या, तिच्या वस्त्राच्या घड्या संध्याकाळच्या अस्वस्थ कमळासारख्या वाटत होत्या, ज्या दिवसाच्या कामांचा शेवट घडवत होत्या.
रत्नांशुसलिलापूरा मुखपद्मनिरन्तरा । पद्मिनीवालिवलिता नूपुरारावसारसा
तिच्या कमळासारख्या मुखातून रत्नांच्या प्रकाशाच्या धारांप्रमाणे तेज वाहत होते, ती कमळाच्या तळ्याच्या लाटांप्रमाणे हलत चालत होती आणि तिच्या पैंजणांचा नाद मधुर लहरींप्रमाणे घुमत होता.
सन्तता सा सभोत्तस्थौ भूभृच्छतसमाकुला । भूतसन्ततिसम्पूर्णा सृष्टिर् नवम् इवोदिता
ती सृष्टी अखंडपणे प्रकट झाली, शेकडो डोंगरांनी गजबजलेली, असंख्य जीवांनी भरलेली, जणू काही नव्यानेच निर्माण झाली आहे असे वाटत होते.