एषा ब्राह्मी स्थितिः पुण्या या मयोक्ता महामते । जातिं विद्धि सुरानीके ताम् एतां सात्त्विकीम् इति
हे ब्रह्मस्वरूप शुद्ध स्थिती, हे बुद्धिमान, मी सांगितलेली, तीच देवांमध्ये सत्त्वगुणी जन्माची स्थिती आहे, हे जाण.
विसर्गे परमाकाशे ब्रह्मणो या मनःकला । उदेति प्रथमं सैषा ब्रह्मत्वं समुपाश्नुते
परम आकाशात, ब्रह्मातून मनाची पहिली लहर जेव्हा उमटते, तेव्हा ती ब्रह्मत्व प्राप्त करते.
सर्गे स्थितिं गते त्व् अन्या योदेति कलना परा । सा व्योमानिलम् आश्रित्य प्रविष्यौषधिपल्लवान्
सृष्टी स्थिर झाल्यावर, दुसरी एक श्रेष्ठ लहर उमटते, जी आकाश आणि वायू यांचा आधार घेऊन, औषधी आणि पानांत प्रवेश करते.
काचित् सुरत्वम् आयाति पुरुषत्वम् अथापरा । काचित् तिर्यक्त्वम् आयाति काचिद् आयाति यक्षताम्
कोणी देवत्व प्राप्त करतात, काही माणूस म्हणून जन्म घेतात; काही प्राणी होतात, तर काही यक्ष म्हणून जन्म घेतात.
चन्द्ररश्मिप्रणालेन गृहीतौषधिपल्लवा । या यत् सत्त्वं समभ्येति सा तद् एवाशु जायते
चंद्राच्या किरणांतून औषधी आणि पानांमध्ये जे जे सत्त्व प्रवेश करते, ते लगेच तशाच रूपात जन्माला येते.
जाता संसर्गवशतस् तस्मिन्न् एव हि जन्मनि । बध्यते मुच्यते वासौ स्वचमत्कारभेदतः
त्या जन्मात संगतीच्या प्रभावाने जन्म घेतलेला जीव, आपल्या स्वतःच्या जाणिवेनुसार बांधला जातो किंवा मुक्त होतो.
इत्थं गता स्थितिम् इयं किल रामभद्र सृष्टिस् स्फुटं प्रकटसङ्कटकर्मबन्धा । आविर्भवद्विविधवेषविहारभारसंरम्भगर्भविधुरा कलनापदेन
रामभद्र, ही सृष्टी अशा प्रकारे निर्माण झाली आहे—स्पष्टपणे दिसणाऱ्या आणि अदृश्य कर्मांच्या बंधनांनी बांधलेली, कल्पनेच्या गर्भातून निर्माण होणाऱ्या विविध रूपे आणि कृत्यांच्या ओझ्याने भरलेली.
अस्मिन् भगवति ब्रह्मण्य् अमलं पदम् आस्थिते । पितामहे महाबाहो कृतसर्गव्यवस्थितौ
हे महाबाहु, जेव्हा भगवंत ब्रह्मरूपात निर्मळ अवस्था प्राप्त होते, तेव्हा सृष्टीची निर्मिती करून पितामह तिथेच स्थिर राहतो.
जगज्जीर्णारघट्टे ऽस्मिन् वहति स्वव्यवस्थया । विप्रोतभूतघटया रज्ज्वा जीविततृष्णया
ही सृष्टी, जी वय आणि दुःखांनी थकलेली आहे, ती आपल्या नियमाने चालते, जणू एखाद्या दोरीने बांधलेला मडक्याप्रमाणे — आणि ही दोरी म्हणजे जगण्याची तृष्णा.
ब्रह्मोत्थेषु च जीवेषु विशत्सु भवपञ्जरम् । वासनालूनशीर्णेषु पयोराशिं पयस्स्व् इव
ब्रह्मातून निर्माण झालेली ही जीवसृष्टी जेव्हा संसाराच्या पिंजऱ्यात शिरते आणि त्यांच्या वासनांचा क्षय होतो, तेव्हा ते समुद्रातील पाण्यासारखे एकरूप होतात.
आगतेष्व् ईश्वराद् व्योमवातमध्यविवर्तिषु । मनस्स्व् अन्येषु वातान्ताल् लोलालातात् कणेष्व् इव
जेव्हा हे जीव ईश्वराकडून येतात आणि आकाश-वायूमध्ये फिरतात, तेव्हा त्यांचे मन वाऱ्याच्या झोताने हलणाऱ्या कणांसारखे अस्थिर होते.
अनारतं विनिर्यान्ति विशन्त्य् अन्ये तथाभितः । राम ब्रह्मणि जीवौघास् तरङ्गा इव वारिधौ
सततपणे काही जीव बाहेर पडतात आणि काही सर्व बाजूंनी येऊन प्रवेश करतात. हे राम, ब्रह्मध्ये जीवांची लाट जशी समुद्रातील लाटांसारखी आहे.
अनाद्यन्तपदोत्पन्नाः कलनापदम् आगताः । भूताकाशं विशन्त्य् अन्ये धूमश्रिय इवाम्बुदम्
जे प्रारंभ आणि अंत नसलेल्या अवस्थेतून जन्मतात, आणि विचारांच्या पातळीवर येतात, ते काही जण भूताकाशात असे मिसळतात जसे धुराच्या किरणांचा मेघात प्रवेश होतो.
एकतां तत्र गच्छन्ति भूततन्मात्रमण्डलैः । मन्दारकुसुमामोदा यथा मधुरमारुतैः
तेथे ते भूततन्मात्रांच्या वर्तुळांमध्ये एकरूप होतात, जसे मंदारफुलांच्या सुवासाचा मधुर वाऱ्यांमध्ये संगम होतो.
ते तु तन्मात्रवातेन तत्प्राणत्वम् उपेयुषा । आक्रम्यन्ते प्रचण्डेन दैत्यौघेनामरा इव
पण जे त्या तन्मात्रांच्या वाऱ्याने प्राणस्वरूप झालेले असतात, त्यांना प्रचंड असुरांच्या सैन्याने जसे देवांना जिंकले जाते तसे जिंकले जाते.
भूतप्राणानिलोत्थेन तेन गन्धवहेन ते । निवेश्यन्ते शरीरेषु गन्धा घ्राणव्रणेष्व् इव
भूत, प्राण आणि वाऱ्यामुळे सुगंध वाहून नेला जातो आणि तो शरीरात तसेच बसतो, जसा नाकाच्या जखमेत वास भरतो.
तेषु भूतशरीरेषु जीवा गच्छन्ति वीर्यताम् । ततो जगति जायन्ते भवन्ति प्राणिनस् स्फुटाः
त्या भौतिक शरीरांत जीवांना जीवशक्ती मिळते; त्यातूनच ते जगात जन्म घेतात आणि प्राणी म्हणून प्रकट होतात.
अन्ये धूमादिमार्गेण गर्भताम् एत्य देहिनाम् । प्राणिताम् उपगच्छन्ति चिरं स्थावरतां च वा
काही जण धूर वगैरे मार्गाने देहधारींच्या गर्भात प्रवेश करतात, त्यामुळे त्यांना जीवन मिळते किंवा ते बराच काळ स्थिर अवस्थेत राहतात.
केचित् पवनमार्गेण शालिकोटरशायिनः । वीर्यताम् एत्य जायन्ते विविधाः प्राणधर्मिणः
काही जण वाऱ्याच्या मार्गाने, तांदळाच्या दाण्यात झोपलेले, जीवशक्ती मिळवून विविध प्रकारचे सजीव म्हणून जन्म घेतात.
काचिद् उत्पन्नमात्रैव राम जीवपरम्परा । तन्मात्रवलिता तावत् तिष्ठत्य् अम्बरकोटरे
राम, कधी कधी जीवांची एक नवीन पिढी फक्त सूक्ष्म तत्त्वांनी वेढलेली, आकाशाच्या पोकळीत थोडा वेळ तशीच राहते.
उदेति यावद् भगवान् इन्दुर् उद्दाममण्डलः । क्षीराम्बुभिर् इवालोलैः प्लावयन् रश्मिभिर् जगत्
ज्यापर्यंत तेजस्वी चंद्र आपल्या उजळ वलयासह उगवत नाही आणि आपल्या चंचल किरणांनी, जणू दूधासारख्या लाटांनी, जग व्यापून टाकत नाही, तोवर ती तशीच असते.
ततस् तेष्व् अतिरम्येषु चन्द्ररश्मिषु सा पदम् । करोति विहगी लोला वृक्षाद् वृक्षान्तरेष्व् इव
नंतर त्या अतिशय रम्य चंद्रकिरणांत ती सत्ता आपले स्थान घेते, आणि झाडावरून झाडावर उडणाऱ्या पक्ष्यासारखी चंचलपणे फिरते.
तेभ्यो ऽपि चन्द्ररश्मिभ्यो विशत्य् ओषधिपल्लवान् । नवं कुमुदिनीषण्डं पद्मिनीभ्य इवालिनी
मग त्या चंद्रकिरणांतून ती औषधींच्या कोवळ्या पालव्यांत प्रवेश करते, जशी मधमाशी ताज्या कमळांच्या झुंडीत शिरते.
तयौषधिफलान्य् अन्तस् स्वादवन्ति भवन्त्य् अलम् । इक्षुनाल्यो रसेनेव यान्ति पीवरताम् अपि
त्या दोनांमध्ये औषधींची फळं आतून अगदी गोड होतात, जसं ऊसाच्या कांड्यांमध्ये त्यांच्या रसामुळे भरजरीपणा येतो.
फलेषु तेषु बध्नाति पदम् इन्दुकरच्युता । जीवाली क्षीरपूर्णेषु मातृस्तनभरेष्व् इव
त्या फळांमध्ये, चंद्रकिरणांसारखी जीवनधारा स्थिरावते, जशी आईच्या स्तनांमध्ये दूध भरून येतं.
ताः फलावलयः पक्वा भक्ष्यन्ते यैश् शरीरिभिः । तेष्व् एव वीर्यम् आगत्य तिष्ठन्त्य् अप्रविबोधिताः
ती फळांची वलयं पिकल्यावर, शरीरधारी जीव ती खातात; त्यातच जीवनशक्ती येऊन राहते, पण ती कुणालाच जाणवत नाही.
प्रसुप्तवासनाजाला जीवश्रीर् गर्भपञ्जरम् । अधितिष्ठति बीजश्रीस् सुप्तपत्त्रा यथा घटम्
झोपलेल्या वासनांच्या जाळ्यात गुंतलेली जीवनसंपत्ती गर्भाच्या पिंजऱ्यात वास करते, जशी बीजाची शोभा मिटलेल्या पानांच्या भांड्यात असते.
यथा काष्ठे स्थितो वह्निर् यथा मृदि घटस् स्थितः । यथा क्षीरे स्थितं सर्पिर् वीर्ये जीवस् तथा स्थितः
जसा लाकडात अग्नी असतो, जसा मातीमध्ये मडके असतं, जसं दूधात तूप असतं, तसंच जीवनशक्तीत जीव असतो.
अनेन क्रमयोगेन परागत्य महेश्वरात् । अदृष्टान्यशरीरश्रीर् जायते यो नरो भुवि
या क्रमाने जो कोणी परमेश्वराकडून प्राप्त होतो, तो दिसत नसला किंवा देह नसला तरी, पृथ्वीवर मानव म्हणून जन्म घेतो.
स हि सात्त्विकजातिस् स्याद् उदारव्यवहारवान् । तेनैव मोक्षभागी चेज् जन्मना तत् स सात्त्विकः
असा मनुष्य सात्त्विक जन्म घेतो, त्याच्यात उदार वागणूक असते; आणि जर त्या जन्मानेच त्याला मुक्ती मिळाली, तर तो खरा सात्त्विक समजावा.