सङ्कल्पजालरूपस्य मनसः कल्पिताकृतेः । अकरोत् तस्य सङ्कल्पलक्ष्मीः पदम् अथान्तरे
कल्पनांच्या जाळ्यासारख्या मनासाठी, ज्याची आकृती मनातच घडलेली आहे, त्याने कल्पनेच्या लक्ष्मीचे एक वेगळे स्थान निर्माण केले.
ततस् सङ्कल्पयाम् आस पूर्वं तेजो महाप्रभम् । लसदग्निलताचक्रवक्रीकृतदिगन्तरम्
यानंतर त्याने प्रथम तेजस्वी, प्रखर प्रकाशाची कल्पना केली, जो जणू काही जळत्या अग्नीच्या वर्तुळासारखा उजळत होता आणि सर्व दिशांना सोनेरी रंग देत होता.
ऋक्षप्रतिमनिष्ठ्यूतकर्कशाग्निकणोत्करम् । मुञ्जपिञ्जरपर्यन्तहेमकाननिताम्बरम्
त्या प्रकाशात नक्षत्रांसारख्या विखुरलेल्या, कडक अग्नीच्या ठिणग्यांचे समूह होते, त्याच्या कडेला मुंज गवतासारखा फिकट रंग होता आणि सोनेरी जंगलांनी तो आकाशभाग सुशोभित झाला होता.
ज्वालाहेमलताजालजटालनिजमण्डलम् । कचत्प्रसरदुद्दामकरकुण्डलमण्डितम्
त्याचा तेजाचा समूह म्हणजे सोन्यासारख्या ज्वाळ्यांची गुंतागुंत होती आणि त्या प्रखर अग्नीने तो झळाळणाऱ्या, उधळणाऱ्या सोन्याच्या कुंडलांनी सजलेला होता.
तच्छरीरि मनस् तस्मिंस् ततस् तेजसि भास्वरे । आत्माकारसमाकारं भास्करं समकल्पयत्
त्या तेजस्वी प्रकाशात, मनाने त्या स्वरूपात स्वतःला कल्पना करून, आत्म्यासारखा सूर्य निर्माण केला.
स ततस् तेजसस् तस्माद् अभ्युदेति दिवाकरः । ज्वालामण्डलमध्यस्थो ज्वलत्कनककुण्डलः
त्या तेजातून सूर्य प्रकटतो, तो ज्वाळांच्या वलयाच्या मध्ये असतो आणि त्याने प्रज्वलित सोन्याची कुंडले घातलेली असतात.
ज्वालाजटाभारधरो वान्तविस्फारपावकः । ज्वालाविलासावयवः पूरिताकाशमण्डलः
तो ज्वाळांच्या जटांचा भार धारण करतो, त्याच्या श्वासातून विस्तृत अग्नी बाहेर पडतो, त्याचे अवयव ज्वाळांमध्ये रममाण असतात आणि तो संपूर्ण आकाश व्यापून टाकतो.
अथ ब्रह्मा महाबुद्धिर् अन्यांस् तांस् तेजसः कणान् । अकस्मात् प्रतिभातेन विमानत्वेन चारुणा
मग ब्रह्मदेव, ज्यांना मोठं बुद्धिमत्तेचं वरदान होतं, त्यांनी अचानक एका तेजस्वी कल्पनेनं त्या इतर प्रकाशकणांना सुंदर आकाशरथांमध्ये रूपांतरित केलं.
क्षणात् सङ्कल्पयाम् आस ददर्श च तथैव तान् । सङ्कल्पान् अन्तरं जातान् विद्वाञ् शब्दगणान् इव
क्षणातच त्यांनी हे सर्व मनाशी ठरवलं आणि तसंच पाहिलं; जसा ज्ञानी माणूस शब्दांचे समूह ऐकतो, तशीच ही सर्व कल्पना त्यांच्या मनात उमटली.
स्थितिर् एषा महाबाहो प्रतिसर्गं स्वयम्भुवः । प्रत्यहं च प्रतिजगत् सङ्कल्पितसुरासुरा
हेच ब्रह्मदेवांच्या नव्याने सृष्टी घडवण्याचं स्वरूप आहे, हे महाबाहो. प्रत्येक दिवशी आणि प्रत्येक जगासाठी, देव आणि दैत्य हे त्यांच्या संकल्पातून निर्माण होतात.
कालं कालविभक्तीश् च नक्षत्राणि ग्रहांस् तथा । सरितस् सागरान् द्वीपान् दिशश् शैलांस् तथावनिम्
त्यांनी काळ, त्याच्या विभागा, तारे, ग्रह, नद्या, समुद्र, बेटं, दिशा, पर्वत आणि पृथ्वी यांचाही संकल्प केला.
देवान् दैत्यान् नरान् नागान् गन्धर्वान् यक्षराक्षसान् । अकल्पयद् अयं ब्रह्मा तरङ्गान् इव सागरः
या ब्रह्मदेवाने देव, दैत्य, मानव, नाग, गंधर्व, यक्ष आणि राक्षस असे सर्व जण कल्पले, जसे सागरातून लाटा निर्माण होतात.
तेषां देशान् गिरींश् चैव विमानान्य् उत्तमानि च । कर्माणि प्रविभक्तानि पद्मजस् समकल्पयत्
त्यांच्या प्रदेशांसाठी, डोंगरांसाठी, सुंदर विमानांसाठी आणि त्यांच्या विविध कर्मांसाठीही कमलजन्म्याने व्यवस्था केली.
ते ऽपि सङ्कल्पसम्प्राप्तसिद्धयस् सर्वशक्तयः । यथासङ्कल्पितं वस्तु क्षणाद् ददृशुर् अग्रतः
तेही संकल्पाने सिद्धी मिळवून सर्वशक्तिमान झाले आणि त्यांनी जसे काही मनात आणले, ते क्षणात त्यांच्या समोर प्रकट झाले.
सङ्कल्पयन्त्य् अथान्यांस् ते नानाभूतगणान् बहून् । ते ऽप्य् अन्यांस् तत्र ते ऽप्य् अन्यांस् ते ऽप्य् अन्यान् विविधान् अपि
मग त्यांनी अनेक विविध जीवसमूहांची कल्पना केली; त्या जीवांनी पुन्हा दुसऱ्यांची, आणि त्यांनीही आणखी वेगवेगळ्या जीवांची कल्पना केली.
संस्मृत्य वेदांस् तदनु यज्ञक्रमगुणान्वितान् । जगद्गृहवधूं ब्रह्मा मर्यादां समकल्पयत्
ब्रह्मदेवांनी वेदांची आणि यज्ञविधींच्या गुणांची आठवण काढून, जगाच्या व्यवहाराला जणू घराच्या स्त्रीला नियम घालावेत तसे नियम ठरवले.
ब्राह्मं रूपम् उपादाय मनो मायि महद्वपुः । तनोतीत्थम् इमां सृष्टिं भूतसन्ततिसङ्कुलाम्
ब्रह्मदेवांनी ब्रह्मरूप धारण करून, मनाने निर्माण केलेल्या विशाल देहातून, जीवांच्या अखंड प्रवाहाने भरलेली ही सृष्टी निर्माण केली.
समुद्राचलवृक्षाढ्यां कृतलोकान्तरक्रमाम् । मेरुभूपीठदिक्कुञ्जजटालोदरमण्डलाम्
समुद्र, पर्वत आणि झाडांनी सुशोभित, विविध लोकांच्या मध्ये विस्तारलेली, मेरू पर्वत, पृथ्वीचे आसन, दिशा, वनराई आणि गुंतागुंतीच्या प्रदेशांनी भरलेली ही जगाची रचना केली.
सुखदुःखजराजन्ममरणव्याधिवेधिताम् । रागद्वेषभयाविद्धां गुणत्रयमयात्मिकाम्
ही सृष्टी सुख-दुःख, वार्धक्य, जन्म, मृत्यू आणि आजारांनी व्यापलेली आहे; राग, द्वेष आणि भीती यांनी छिन्नभिन्न झाली आहे; आणि तिचे मूळ तीन गुणांत आहे.
मनोभिस् तैर् विरिञ्चोत्थैर् यद् यथा कल्पितं पुरा । तत् तथैवाखिलं दृष्टं दृश्यते ऽद्यापि मायया
ब्रह्मदेवाच्या मनांनी पूर्वी जे काही कल्पिलं होतं, ते सर्व तसंच पाहिलं गेलं आणि आजही मायेच्या प्रभावामुळे तसंच दिसतं.
इत्थं सर्वेषु सर्गेषु केषुचित् त्व् अथ वाप्य् अजः । सङ्कल्पयति संसारं परिपश्यति च स्थिरम्
सर्व सृष्टींमध्ये, काही ठिकाणी किंवा कदाचित सर्वत्र, अजन्मा परमात्मा हा संसाराची कल्पना करतो आणि तोच संसार कायम असल्यासारखा पाहतो.
मोह एवम् अयं मिथ्या जागतस् स्थिरतां गतः । सङ्कल्पनेन मनसा कल्पितो ऽविरतं स्वयम्
ही भ्रांती खरी नसली तरी जागृत अवस्थेत खरी वाटते; ती मनाच्या कल्पनेने सतत निर्माण होत असते.
सङ्कल्पवशतस् सर्वाः प्रसरन्ति जगत्क्रियाः । सङ्कल्पवशतो देवी नियतिर् नियता स्थिता
संपूर्ण जगातील सर्व कृती मनाच्या कल्पनेमुळे घडतात; आणि त्या कल्पनेच्या जोरावर नियती देवीही ठामपणे स्थिर राहते.
रोपितायां प्रजानाथैस् सृष्टौ स कमलोद्भवः । ब्रह्मा सञ्चिन्तयत्य् एष पद्मासनगतः प्रभुः
सर्व सृष्टी जीवांच्या अधिपतीने निर्माण केल्यावर, त्या कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाने, कमळावर बसून, मनात विचार केला.
मनस्स्पन्दनमात्रेण चित्रं चित्रेयम् उत्थिता । सृष्टिर् आभोगिनी स्फारव्यवहारविकारिणी
फक्त मनाच्या लहरींमुळेच हा अद्भुत सृष्टीचा पसारा उभा राहतो—ज्यात सर्व प्रकारच्या सुखांचा अनुभव मिळतो आणि अनेक व्यवहारांनी ती सृष्टी नेहमी बदलत राहते.
इन्द्रोपेन्द्रनरेन्द्राढ्या शैलसागरसङ्कुला । पातालरोदोदिग्वर्गमार्गसङ्कटकोटरा
या सृष्टीत इंद्र, उपेंद्र आणि मोठमोठ्या राजांची गर्दी आहे; डोंगर, समुद्र यांनी ती भरलेली आहे; आणि पाताळ, स्वर्ग, दिशा यांच्या अरुंद वाटांनी ती छिद्रित आहे.
सङ्कल्पजालम् अखिलं मयेदम् अहितं ततम् । अधुना विरमाम्य् अस्मात् सङ्कल्पोल्लासनक्रमात्
हे सर्व संकल्पांचे जाळे मीच विणले आहे; आता मी या संकल्पांच्या खेळातून थांबतो.
इति निश्चित्य विरतस् कल्पनानर्थसङ्कटात् । अनादिमत् परं ब्रह्म स्मरत्य् आत्मानम् आत्मना
असं ठरवून, तो कल्पनेच्या त्रासातून स्वतःला मागे घेतो आणि आपल्या स्वतःच्या आत्म्याने, आदि नसलेल्या, सर्वश्रेष्ठ ब्रह्मरूप स्वतःचं स्मरण करतो.
तम् आसाद्य तदाभासे पदे गलितमानसः । सुखं तिष्ठति शान्तात्मा तल्पे ऽध्वश्रमवान् इव
त्या अवस्थेला पोहोचून, त्या तेजात मन विरघळल्यावर, तो शांत मनाने सुखात राहतो, जणू काही प्रवासाने थकलेला माणूस पलंगावर विसावतो तसा.
निर्ममो निरहङ्कारः परां शान्तिम् उपागतः । अविक्षुब्ध इवाम्भोधिर् आत्मनात्मनि तिष्ठति
ज्याच्याकडे 'माझं'पणा किंवा अहंकार नाही, जो अत्युच्च शांततेला पोहोचला आहे, तो स्वतःच्या आत्म्यातच स्थिर राहतो, जणू काही अजिबात अस्वस्थ न झालेला समुद्र.