अस्थिखण्डार्गला मूर्धपिधानास् स्नायुशृङ्खलाः । जगद्देहा जगज्जीवरत्नमांससमुद्गकाः
जगातील देहे हाडांच्या अडथळ्यांनी बंद आहेत, त्यांच्या डोक्यांवर कवच आहे, स्नायूंनी बांधलेली आहेत; या जगातील जीवांचे खरे रत्न मांसाच्या आत दडलेले आहेत.
वनबालमृगीमुग्धाः परसञ्चारितास् स्थितौ । बालबुद्धिविनोदाय योषितश् चर्मपुत्रिकाः
जसे वनातील निरागस हरणी दुसऱ्यांच्या मागे जातात, तसेच स्त्रिया — या केवळ कातडीच्या बाहुल्या — बालिश बुद्धीच्या लोकांच्या करमणुकीसाठीच असतात.
एवंविधोदारमना मनाग् अपि महामतिः । न ज्ञश् चलति भोगौघैर् मुखवातैर् इवाचलः
अशा विशाल आणि उदार मनाचा माणूस, कितीही मोठ्या भोगांच्या लाटांमध्ये असला तरी, डोंगर जसा वाऱ्याने हलत नाही तसा किंचितही डळमळत नाही.
तस्मिन् किल पदे राम ज्ञस् तिष्ठति महोन्नतौ । यस्माच् चन्द्रार्कदेशो ऽपि नः पातालम् इव स्थितः
त्या अत्युच्च अवस्थेत, राम, जो जाणणारा आहे तो खंबीरपणे उभा राहतो. त्याच्यासाठी चंद्रसूर्यांचे प्रदेशसुद्धा आपल्याला जसे पाताळासारखे वाटतात, तसेच तुच्छ वाटतात.
इमांल् लोकान् अनालोकाञ् जातालोकास् सुवेदिनः । सरीसृपान् वयम् इव पश्यन्त्य् ऊढान् भवार्णवे
जे लोक या सर्व लोकांचा — दिसणाऱ्या आणि न दिसणाऱ्या जगाचा — अनुभव घेतलेले आहेत, ते जन्ममरणाच्या समुद्रात भरकटणाऱ्या जीवांना अगदी आपण सरपटणाऱ्या प्राण्यांकडे पाहतो तसे पाहतात.
न केचन जगद्भावास् तत्त्वज्ञं रञ्जयन्त्य् अमी । नागरं नागरीकान्तं कुग्रामलटभा इव
हे जगातील कोणतेही अवस्थेचे स्वरूप सत्य जाणणाऱ्याला आनंद देत नाही, जसे एखाद्या शहरातील माणसाला किंवा त्याच्या प्रियतमेच्या मनाला वाईट गावातील घाण अजिबात आवडत नाही.
न केचन जगद्भावास् तत्त्वज्ञं रञ्जयन्त्य् अमी । अप्य् अभ्याशगतास् स्फारहृदयं खम् इवाम्बुदाः
हे जगातील कोणतेही अवस्थेचे स्वरूप सत्य जाणणाऱ्याला आनंद देत नाही, अगदी जवळ असले तरीही, जसे आकाशाच्या विशाल मनाला ढग काही हलवू शकत नाहीत.
न केचन जगद्भावास् तत्त्वज्ञं रञ्जयन्त्य् अमी । मर्कट्य इव नृत्यन्त्यो गौरीलास्यार्थिनं हरम्
जगातील कोणतीही गोष्ट सत्य जाणणाऱ्याच्या मनाला आनंद देत नाही, जसे की नाचणाऱ्या माकडी शिवाच्या मनाला आनंद देत नाहीत, कारण त्याला गौरीच्या नृत्याचीच इच्छा असते.
न केचन जगद्भावास् तत्त्वज्ञं रञ्जयन्त्य् अमी । प्राक्तनप्रतिबिम्बश्री रत्नं कुम्भगतं यथा
जगातील कोणतीही गोष्ट सत्य जाणणाऱ्याला आनंद देत नाही, जसे की भांड्यात उमटलेला रत्नाचा प्रतिबिंब पाहून ज्याने खरे रत्न पहिले आहे त्याला काहीच समाधान मिळत नाही.
चक्रार्पितोपमम् असन्मयम् अम्बुभङ्गत्वङ्गत्तरङ्गकृतबिम्बम् इवावलोक्य । लोकं तदीहितसुखेषु रतिं न याति तज्ज्ञः कुशेवललवेष्व् इव राजहंसः
पाण्यावरच्या लाटेवर उमटणाऱ्या प्रतिबिंबासारखे हे जग अस्थिर आणि खोटे आहे हे ज्याला कळते, तो त्या जगातील सुखांमध्ये कधीच आसक्त होत नाही, जसे राजहंस गवताच्या काड्यांत रमणारा नसतो.
अत्रैव वस्तुन्य् उचिते शृणु राघव पूर्वजाः । कचेन गाथा या गीता बार्हस्पत्येन पावनीः
राघव, याच विषयावर पूर्वी बृहस्पतीपुत्राने गायलेल्या पवित्र गाथा मी तुला सांगतो, त्या नीट ऐक.
कस्मिंश्चिन् मेरुगहने तिष्ठन् सुरगुरोस् सुतः । कदाचिद् अभ्यासवशाद् विश्रान्तिं प्रापद् आत्मनि
कधीतरी मेरू पर्वताच्या गुहेत देवगुरूंचा मुलगा राहत असताना, सातत्याने साधना केल्यामुळे त्याला स्वतःमध्येच विश्रांती मिळाली.
सम्यग्ज्ञानामृतापूर्णा मतिर् नारमतास्य सा । पञ्चभूतमये म्लाने दृश्ये ऽस्मिन् पेलवात्मनि
त्याची बुद्धी खरी ज्ञानरूप अमृताने भरलेली होती, त्यामुळे या पाच घटकांनी बनलेल्या अशक्त शरीरात किंवा या शरीरातून दिसणाऱ्या क्षणभंगुर जगात त्याला आता काहीही आकर्षण राहिले नाही.
तेन निर्विण्ण इव स आत्मतत्त्वाद् ऋते परम् । अपश्यन् समुवाचेदम् एको गद्गदया गिरा
मग तो जणू आत्मतत्त्वाखेरीज सर्व गोष्टींमध्ये उदासीन झाला, दुसरे काहीच दिसेनासे झाले आणि तो एकटाच थरथरत्या आवाजात असे बोलू लागला.
किं करोमि क्व गच्छामि किं गृह्णामि त्यजामि किम् । आत्मना पूरितं विश्वं महाकल्पाम्बुना यथा
मी काय करू? कुठे जाऊ? काय घ्यावे आणि काय सोडावे? कारण हे संपूर्ण विश्व आत्म्याने भरलेले आहे, जसे महाप्रलयाच्या पाण्याने सगळीकडे पाणी भरते.
दुःखम् आत्मा सुखं चैव खम् आशास् त्वम् अहं तथा । सर्वम् आत्ममयं जातं कष्टं नष्टो ऽहम् आत्मना
दुःख म्हणजे आत्मा, सुख सुद्धा आत्माच आहे. आकाश हे आत्माच आहे, आणि मी सुद्धा आत्माच आहे. सर्व काही आत्म्यापासूनच निर्माण झालं आहे. मी स्वतः आत्म्यात विलीन झालो आहे, त्यामुळे सगळं दुःख नाहीसं झालं आहे.
सबाह्याभ्यन्तरं देहेष्व् अध ऊर्ध्वं च दिक्षु च । इत आत्मा तथेहात्मा नास्त्य् अनात्ममयं क्वचित्
शरीराच्या आत आणि बाहेर, खाली, वर, आणि सर्व दिशांना—आत्माच आहे. इथेही आत्मा, तिथेही आत्मा; आत्म्याशिवाय दुसरं काहीच कुठेही नाही.
सर्वत्रैव स्थितो ह्य् आत्मा सर्वम् आत्मनि संस्थितम् । सर्वम् एवेदम् आत्मैवम् आत्मन्य् एव नमाम्य् अहम्
आत्मा सर्वत्र आहे आणि सर्व काही आत्म्यातच आहे. हे सर्व काही फक्त आत्माच आहे—म्हणून मी माझ्यातील आत्म्याला वंदन करतो.
न तद् अस्ति न यत्राहं न तद् अस्ति न यन् मयि । किम् अन्यद् अभिवाञ्छामि केवलं प्रशमाम्य् अहम्
जिथे मी नाही असं काहीच नाही; आणि माझ्यात नाही असं काहीच नाही. मग मला अजून काय हवं आहे? मी फक्त शांत होतो.
आत्मनात्मनि येनाहं नमाम्य् आपूरितात्मना । उपशाम्यामि तेनान्तः क्वान्यत्राभिपताम्य् अहम्
स्वतः स्वतःमध्ये, पूर्ण मनाने मी स्वतःला वंदन करतो; त्याच्यामुळे माझ्या अंतर्यामी शांती मिळते—मग मी दुसरीकडे कुठे जाऊ?
अहम् अग्निर् अहं वायुर् अहं भूर् अहम् अम्बरम् । यन् नाहं नास्ति तत् किञ्चित् सर्वम् एवाहम् आततम्
मीच अग्नी आहे, मीच वारा आहे, मीच पृथ्वी आहे, मीच आकाश आहे; जे काही मी नाही, ते अस्तित्वातच नाही—सर्वत्र मीच पसरलेलो आहे.
आपूरितापारनभोमहाभैरवरूपवान् । सर्वसंविन्मयः पूर्णस् तिष्ठाम्य् एकार्णवोपमः
पाणी, पृथ्वी, आकाश आणि आकाशाच्या विशाल, भयंकर पूर्णतेच्या रूपाने, सर्वच चेतनेने भरलेला, मी एकाच महासागरासारखा पूर्ण उभा आहे.
इत्य् एवं भावयन् भावं कनकाचलकुञ्जके । उच्चारयन्न् अथोङ्कारं घण्टास्वनम् इव क्रमात्
अशा प्रकारे हा भाव मनात ठेवून, सोन्याच्या पर्वताच्या गुहेत तो क्रमाक्रमाने घंटेच्या निनादासारखा ओंकार उच्चारू लागला.
ओङ्कारस्य कलाम् अर्धां पाश्चात्यां वालकोमलाम् । नान्तरस्थेन बाह्ये न भावयन् परमे हृदि
ॐकाराच्या पश्चिमेकडील नाजूक, कोमल अर्धभागाचा, अंतःकरणात किंवा बाहेर, परम हृदयात कधीच विचार करू नये.
व्यपगतकलनाकलङ्कशुद्धो हृदयनिरन्तरलीनवातवृत्तिः । गतघनशरदम्बरोपमानः कच उपलाचलमूर्तिमान् अतिष्ठत्
ज्या मनातून सर्व सूक्ष्मतेचे कलंक निघून गेले आहेत, आणि ज्याचा श्वास हृदयात अखंड विलीन झाला आहे, असा काच, जसा निरभ्र शरद ऋतूतील आकाश, तसेच तो दगडाच्या पर्वतासारखा स्थिर राहिला.
अन्नपानाङ्गनासङ्गाद् ऋते नास्तीह किञ्चन । शुभं वस्त्व् अविसंवादि महान् किम् अभिवाञ्छतु
अन्न, पाणी आणि स्त्रियांचा संग याशिवाय इथे काहीच नाही; तर मग कोणती मोठी, शुभ, आणि कधीही न फसणारी गोष्ट इच्छावी?
तिर्यञ्चः पशवो मूढा येन तुष्यन्त्य् असाधवः । भोगादिना कथं तेन रतिम् आयान्ति साधवः
ज्या सुखांनी पशू, अज्ञानी आणि दुष्ट लोक तृप्त होतात, त्याच सुखांत सज्जनांना कसा आनंद मिळेल?
भोगैः कृपणसर्वस्वैर् आदिमध्यान्तपेलवैः । विश्वासं यान्ति ये लोके तैर् अलं नरगर्दभैः
जे लोक सुखांवर विश्वास ठेवतात — जी सुखं सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटी क्षणभंगुर आणि नाशवंत असतात — ते लोक नरकातल्या गाढवांसारखेच आहेत.
इतः केशा इतो रक्तम् इतीयं प्रमदातनुः । एतया तोषम् आयान्ति सारमेया न मानवाः
हे केस, हे रक्त — हीच स्त्रीची देहयष्टी; या गोष्टींत कुत्र्यांना समाधान मिळतं, माणसांना नाही.
मृन् मही दारु तरवो देहो मांसं दृषद् गिरिः । अधो भूर् अम्बरं पृष्ठे किम् अपूर्वं सुखाय यत्
माती म्हणजे पृथ्वी, लाकूड म्हणजे झाडं, शरीर म्हणजे मांस, दगड म्हणजे डोंगर; खाली जमीन, वर आकाश — यात खरं सुख देणारं नवीन असं काय आहे?