कल्पमात्रेण कालेन सहसा पेलवोदरे । अस्मिन्न् अपि च यो नाशस् स वीरुधि महाशनिः
फक्त काळाच्या एका क्षणाने, या नाजूक काळाच्या पोटात, जसा नाश होतो, तो अंकुरासाठी मोठ्या वीजेप्रमाणे असतो.
आत्मनो ऽंशस्य सर्वादेर् यत् तृणाद् अपि नोत्तमम् । तस्मिञ् जगत्त्रये प्राप्तं किं तद् आत्मवतो भवेत्
स्वतःच्या अगदी लहान अंशालाही या तिन्ही जगात काहीच सरू शकत नाही, अगदी गवताच्या पातीनेही नाही. मग जो आत्म्याला ओळखतो, त्याला या तिन्ही जगात मिळवण्यासारखं अजून काय उरलंय?
इतश् शैलशतैर् व्याप्तस् तथेतो जलराशिभिः । कियान् अस्या भुवो देहो येनोदारं प्रपूरयेत्
इथे शेकडो डोंगरांनी आणि तिथे समुद्रांनी ही पृथ्वी भरली असली, तरी या पृथ्वीच्या देहाचं खरं आकार किती मोठं आहे, की ते या अफाट पोकळीला भरून काढू शकेल?
न तद् अस्ति जगत्य् अस्मिन् सपातालहरालये । यन् नामात्मवतो ज्ञस्य किञ्चित् कार्यकरं भवेत्
या पर्वतांनी आणि पाताळांनी भरलेल्या जगात, आत्म्याला ओळखणाऱ्या ज्ञानी माणसासाठी काहीही उपयोगाचं असं काहीच नाही.
एकताम् अनुयातस्य व्योमवद् विततस्य च । स्वस्थस्यात्मवतो ज्ञस्य स्थितस्यात्मन्य् अचेतसि
जो सर्वांमध्ये एकरूप झाला आहे, आकाशासारखा विस्तारलेला आहे, स्वतःच्या स्वरूपात आणि शुद्ध चित्तात स्थिर आहे—
शरीरजालनीहारधूसरा शून्यकोटरा । शान्तसञ्चारसुभगा त्रिलोकी विपुलाटवी
ही तीनही लोकं, जणू काही मोठ्या अरण्यासारखी, फक्त शरीराच्या भ्रमाच्या धुक्याने झाकलेली पोकळी आहेत; शांतपणे वाहणाऱ्या वाऱ्यासारखी सुखद वाटतात.
स्फारब्रह्मामलाम्भोधिफेनास् सर्वे कुलाचलाः । चिदादित्यमहातेजोमृगतृष्णा जगच्छ्रियः
सर्व मोठे पर्वत हे अनंत ब्रह्माच्या निर्मळ सागरावरच्या फेसासारखे आहेत; या जगातील सर्व शोभा म्हणजे चैतन्याच्या तेजात उमटणाऱ्या मृगजळासारख्या आहेत.
आत्मतत्त्वमहाम्भोधिवीचयस् सर्गराजयः । अनुत्तमपदाम्भोदवृष्टयश् शास्त्रदृष्टयः
स्वरूपाच्या महान सागरातील लाटा म्हणजे सृष्टीचे राजे आहेत; सर्वोच्च अवस्थेच्या मेघातून पडणारा पाऊस म्हणजे शास्त्रांतील दृष्टी आहे.
चन्द्रार्कतपनालोका घटकाष्ठादिसन्निभाः । प्रकाशनीयाश् चिद्दीपत्विषो भूतगणास् तथा
चंद्र, सूर्य आणि अग्नी यांचे प्रकाश, मडक्या-काठ्यांसारखे, तसेच चैतन्यदीपाच्या किरणांसह सर्व भूतांचे समुदाय, हे सर्व उजळवायचेच आहेत.
चिरम् अन्तर्हितात्मानस् संसारवनचारिणः । कामभोगोलपग्रासा मृगा नरसुरासुराः
खूप काळ या आत्मा संसाराच्या अरण्यात हरवलेले आहेत; माणसे, देव आणि राक्षस हे जणू काही हरणांसारखे, इच्छा आणि भोग यांच्या मोहात अडकून गिळले जातात.
अस्थिखण्डार्गला मूर्धपिधानास् स्नायुशृङ्खलाः । जगद्देहा जगज्जीवरत्नमांससमुद्गकाः
जगातील देहे हाडांच्या अडथळ्यांनी बंद आहेत, त्यांच्या डोक्यांवर कवच आहे, स्नायूंनी बांधलेली आहेत; या जगातील जीवांचे खरे रत्न मांसाच्या आत दडलेले आहेत.
वनबालमृगीमुग्धाः परसञ्चारितास् स्थितौ । बालबुद्धिविनोदाय योषितश् चर्मपुत्रिकाः
जसे वनातील निरागस हरणी दुसऱ्यांच्या मागे जातात, तसेच स्त्रिया — या केवळ कातडीच्या बाहुल्या — बालिश बुद्धीच्या लोकांच्या करमणुकीसाठीच असतात.
एवंविधोदारमना मनाग् अपि महामतिः । न ज्ञश् चलति भोगौघैर् मुखवातैर् इवाचलः
अशा विशाल आणि उदार मनाचा माणूस, कितीही मोठ्या भोगांच्या लाटांमध्ये असला तरी, डोंगर जसा वाऱ्याने हलत नाही तसा किंचितही डळमळत नाही.
तस्मिन् किल पदे राम ज्ञस् तिष्ठति महोन्नतौ । यस्माच् चन्द्रार्कदेशो ऽपि नः पातालम् इव स्थितः
त्या अत्युच्च अवस्थेत, राम, जो जाणणारा आहे तो खंबीरपणे उभा राहतो. त्याच्यासाठी चंद्रसूर्यांचे प्रदेशसुद्धा आपल्याला जसे पाताळासारखे वाटतात, तसेच तुच्छ वाटतात.
इमांल् लोकान् अनालोकाञ् जातालोकास् सुवेदिनः । सरीसृपान् वयम् इव पश्यन्त्य् ऊढान् भवार्णवे
जे लोक या सर्व लोकांचा — दिसणाऱ्या आणि न दिसणाऱ्या जगाचा — अनुभव घेतलेले आहेत, ते जन्ममरणाच्या समुद्रात भरकटणाऱ्या जीवांना अगदी आपण सरपटणाऱ्या प्राण्यांकडे पाहतो तसे पाहतात.
न केचन जगद्भावास् तत्त्वज्ञं रञ्जयन्त्य् अमी । नागरं नागरीकान्तं कुग्रामलटभा इव
हे जगातील कोणतेही अवस्थेचे स्वरूप सत्य जाणणाऱ्याला आनंद देत नाही, जसे एखाद्या शहरातील माणसाला किंवा त्याच्या प्रियतमेच्या मनाला वाईट गावातील घाण अजिबात आवडत नाही.
न केचन जगद्भावास् तत्त्वज्ञं रञ्जयन्त्य् अमी । अप्य् अभ्याशगतास् स्फारहृदयं खम् इवाम्बुदाः
हे जगातील कोणतेही अवस्थेचे स्वरूप सत्य जाणणाऱ्याला आनंद देत नाही, अगदी जवळ असले तरीही, जसे आकाशाच्या विशाल मनाला ढग काही हलवू शकत नाहीत.
न केचन जगद्भावास् तत्त्वज्ञं रञ्जयन्त्य् अमी । मर्कट्य इव नृत्यन्त्यो गौरीलास्यार्थिनं हरम्
जगातील कोणतीही गोष्ट सत्य जाणणाऱ्याच्या मनाला आनंद देत नाही, जसे की नाचणाऱ्या माकडी शिवाच्या मनाला आनंद देत नाहीत, कारण त्याला गौरीच्या नृत्याचीच इच्छा असते.
न केचन जगद्भावास् तत्त्वज्ञं रञ्जयन्त्य् अमी । प्राक्तनप्रतिबिम्बश्री रत्नं कुम्भगतं यथा
जगातील कोणतीही गोष्ट सत्य जाणणाऱ्याला आनंद देत नाही, जसे की भांड्यात उमटलेला रत्नाचा प्रतिबिंब पाहून ज्याने खरे रत्न पहिले आहे त्याला काहीच समाधान मिळत नाही.
चक्रार्पितोपमम् असन्मयम् अम्बुभङ्गत्वङ्गत्तरङ्गकृतबिम्बम् इवावलोक्य । लोकं तदीहितसुखेषु रतिं न याति तज्ज्ञः कुशेवललवेष्व् इव राजहंसः
पाण्यावरच्या लाटेवर उमटणाऱ्या प्रतिबिंबासारखे हे जग अस्थिर आणि खोटे आहे हे ज्याला कळते, तो त्या जगातील सुखांमध्ये कधीच आसक्त होत नाही, जसे राजहंस गवताच्या काड्यांत रमणारा नसतो.
अत्रैव वस्तुन्य् उचिते शृणु राघव पूर्वजाः । कचेन गाथा या गीता बार्हस्पत्येन पावनीः
राघव, याच विषयावर पूर्वी बृहस्पतीपुत्राने गायलेल्या पवित्र गाथा मी तुला सांगतो, त्या नीट ऐक.
कस्मिंश्चिन् मेरुगहने तिष्ठन् सुरगुरोस् सुतः । कदाचिद् अभ्यासवशाद् विश्रान्तिं प्रापद् आत्मनि
कधीतरी मेरू पर्वताच्या गुहेत देवगुरूंचा मुलगा राहत असताना, सातत्याने साधना केल्यामुळे त्याला स्वतःमध्येच विश्रांती मिळाली.
सम्यग्ज्ञानामृतापूर्णा मतिर् नारमतास्य सा । पञ्चभूतमये म्लाने दृश्ये ऽस्मिन् पेलवात्मनि
त्याची बुद्धी खरी ज्ञानरूप अमृताने भरलेली होती, त्यामुळे या पाच घटकांनी बनलेल्या अशक्त शरीरात किंवा या शरीरातून दिसणाऱ्या क्षणभंगुर जगात त्याला आता काहीही आकर्षण राहिले नाही.
तेन निर्विण्ण इव स आत्मतत्त्वाद् ऋते परम् । अपश्यन् समुवाचेदम् एको गद्गदया गिरा
मग तो जणू आत्मतत्त्वाखेरीज सर्व गोष्टींमध्ये उदासीन झाला, दुसरे काहीच दिसेनासे झाले आणि तो एकटाच थरथरत्या आवाजात असे बोलू लागला.
किं करोमि क्व गच्छामि किं गृह्णामि त्यजामि किम् । आत्मना पूरितं विश्वं महाकल्पाम्बुना यथा
मी काय करू? कुठे जाऊ? काय घ्यावे आणि काय सोडावे? कारण हे संपूर्ण विश्व आत्म्याने भरलेले आहे, जसे महाप्रलयाच्या पाण्याने सगळीकडे पाणी भरते.
दुःखम् आत्मा सुखं चैव खम् आशास् त्वम् अहं तथा । सर्वम् आत्ममयं जातं कष्टं नष्टो ऽहम् आत्मना
दुःख म्हणजे आत्मा, सुख सुद्धा आत्माच आहे. आकाश हे आत्माच आहे, आणि मी सुद्धा आत्माच आहे. सर्व काही आत्म्यापासूनच निर्माण झालं आहे. मी स्वतः आत्म्यात विलीन झालो आहे, त्यामुळे सगळं दुःख नाहीसं झालं आहे.
सबाह्याभ्यन्तरं देहेष्व् अध ऊर्ध्वं च दिक्षु च । इत आत्मा तथेहात्मा नास्त्य् अनात्ममयं क्वचित्
शरीराच्या आत आणि बाहेर, खाली, वर, आणि सर्व दिशांना—आत्माच आहे. इथेही आत्मा, तिथेही आत्मा; आत्म्याशिवाय दुसरं काहीच कुठेही नाही.
सर्वत्रैव स्थितो ह्य् आत्मा सर्वम् आत्मनि संस्थितम् । सर्वम् एवेदम् आत्मैवम् आत्मन्य् एव नमाम्य् अहम्
आत्मा सर्वत्र आहे आणि सर्व काही आत्म्यातच आहे. हे सर्व काही फक्त आत्माच आहे—म्हणून मी माझ्यातील आत्म्याला वंदन करतो.
न तद् अस्ति न यत्राहं न तद् अस्ति न यन् मयि । किम् अन्यद् अभिवाञ्छामि केवलं प्रशमाम्य् अहम्
जिथे मी नाही असं काहीच नाही; आणि माझ्यात नाही असं काहीच नाही. मग मला अजून काय हवं आहे? मी फक्त शांत होतो.
आत्मनात्मनि येनाहं नमाम्य् आपूरितात्मना । उपशाम्यामि तेनान्तः क्वान्यत्राभिपताम्य् अहम्
स्वतः स्वतःमध्ये, पूर्ण मनाने मी स्वतःला वंदन करतो; त्याच्यामुळे माझ्या अंतर्यामी शांती मिळते—मग मी दुसरीकडे कुठे जाऊ?