यद् यद् आलोक्यते किञ्चिद् यत्र यत्र च गम्यते । ईप्सितानीप्सिताद् अन्यन् न तत्र यतते जनः
माणूस जिथे जाईल, जे काही पाहील, तिथे त्याला हवे किंवा नको यापलीकडे दुसऱ्या कशासाठी तो प्रयत्न करत नाही.
ये केचन समारम्भा ये जनस्य क्रियाक्रमाः । ते सर्वे देहमात्रार्थम् आत्मार्थं तु न किञ्चन
लोक जे काही उद्योग करतात, जे काही कृती करतात, ते सगळं फक्त शरीरासाठीच असतं; आत्म्यासाठी काहीच नसतं.
पाताले ब्रह्मलोके च स्वर्गे ऽथ वसुधातले । सन्तः कतिपया एव दृश्यन्ते दृष्टदृष्टयः
पाताळात, ब्रह्मलोकात, स्वर्गात किंवा पृथ्वीवर, खरी दृष्टी असलेले संत फार थोडेच दिसतात.
इदं हेयम् उपादेयम् इदम् इत्य् असदुत्थितौ । निश्चयौ गलितौ यस्य ज्ञस्यासाव् अतिदुर्लभः
ज्याच्या मनात 'हे टाकावं, हे घ्यावं' असा खोट्या गोष्टींमध्ये ठामपणा उरलेला नाही, असा खरा जाणणारा फारच दुर्मिळ असतो.
करोतु भुवने राज्यं विशत्व् अनलम् अम्बु वा । नात्मलाभाद् ऋते जन्तुर् विश्रान्तिम् अधिगच्छति
कोणी जगावर राज्य करो, अग्नीत शिरो, किंवा पाण्यात जावो; पण आत्मा मिळाल्याशिवाय कोणत्याही जीवाला खरी विश्रांती मिळत नाही.
ये महामतयस् सन्ति शूरास् स्वेन्द्रियशत्रुषु । जन्मज्वरविनाशाय त उपास्या महाधियः
जे मोठ्या बुद्धीचे आहेत, ज्यांनी आपल्या इंद्रियांच्या शत्रूंवर विजय मिळवला आहे आणि जन्माच्या तापाचा नाश केला आहे, असे ज्ञानी लोक वंदनीय आहेत.
सर्वत्र पञ्चभूतानि षष्ठं किञ्चिन् न विद्यते । पाताले भूतले व्योम्नि रतिम् एति क्व धीरधीः
सर्वत्र पाचच भूतं आहेत, सहावे काहीच नाही. मग पाताळात, पृथ्वीवर किंवा आकाशात—शहाण्या माणसाच्या मनाला कुठे खरे समाधान मिळते?
युक्त्या सन्तरतो ज्ञस्य संसारो गोष्पदाकृतिः । दूरसन्त्यक्तयुक्तेस् तु महामत्तार्णवोपमः
जो ज्ञानाच्या आधाराने संसार ओलांडतो, त्याच्यासाठी हा संसार गायीच्या पावलाएवढा लहान वाटतो; पण ज्याने विचारशक्ती सोडली आहे, त्याच्यासाठी हा संसार मोठ्या भ्रमाच्या समुद्रासारखा वाटतो.
कदम्बगोलकस्वच्छं ब्रह्माण्डं स्फारचेतसः । किं प्रयच्छति किं भुङ्क्ते प्राप्ते ऽस्मिन् सकले ऽपि सः
ज्याचे मन विशाल आणि निर्मळ आहे, त्याच्यासाठी हे ब्रह्मांड कदंबाच्या फळांच्या घोसासारखे स्वच्छ दिसते; हे सर्व मिळाल्यावर तो काय देतो आणि काय भोगतो?
एतदर्थम् अबुद्धीनां यन् महासमरक्रियाः । तन् मन्ये राम भिक्षार्थं द्वन्द्वलक्षक्षयावहम्
राम, जे अज्ञानी लोक मोठ्या युद्धाच्या कृती करतात, त्या मला केवळ भिक्षेसाठीच वाटतात, कारण त्या द्वैताच्या खुणा नाहीशा करतात.
कल्पमात्रेण कालेन सहसा पेलवोदरे । अस्मिन्न् अपि च यो नाशस् स वीरुधि महाशनिः
फक्त काळाच्या एका क्षणाने, या नाजूक काळाच्या पोटात, जसा नाश होतो, तो अंकुरासाठी मोठ्या वीजेप्रमाणे असतो.
आत्मनो ऽंशस्य सर्वादेर् यत् तृणाद् अपि नोत्तमम् । तस्मिञ् जगत्त्रये प्राप्तं किं तद् आत्मवतो भवेत्
स्वतःच्या अगदी लहान अंशालाही या तिन्ही जगात काहीच सरू शकत नाही, अगदी गवताच्या पातीनेही नाही. मग जो आत्म्याला ओळखतो, त्याला या तिन्ही जगात मिळवण्यासारखं अजून काय उरलंय?
इतश् शैलशतैर् व्याप्तस् तथेतो जलराशिभिः । कियान् अस्या भुवो देहो येनोदारं प्रपूरयेत्
इथे शेकडो डोंगरांनी आणि तिथे समुद्रांनी ही पृथ्वी भरली असली, तरी या पृथ्वीच्या देहाचं खरं आकार किती मोठं आहे, की ते या अफाट पोकळीला भरून काढू शकेल?
न तद् अस्ति जगत्य् अस्मिन् सपातालहरालये । यन् नामात्मवतो ज्ञस्य किञ्चित् कार्यकरं भवेत्
या पर्वतांनी आणि पाताळांनी भरलेल्या जगात, आत्म्याला ओळखणाऱ्या ज्ञानी माणसासाठी काहीही उपयोगाचं असं काहीच नाही.
एकताम् अनुयातस्य व्योमवद् विततस्य च । स्वस्थस्यात्मवतो ज्ञस्य स्थितस्यात्मन्य् अचेतसि
जो सर्वांमध्ये एकरूप झाला आहे, आकाशासारखा विस्तारलेला आहे, स्वतःच्या स्वरूपात आणि शुद्ध चित्तात स्थिर आहे—
शरीरजालनीहारधूसरा शून्यकोटरा । शान्तसञ्चारसुभगा त्रिलोकी विपुलाटवी
ही तीनही लोकं, जणू काही मोठ्या अरण्यासारखी, फक्त शरीराच्या भ्रमाच्या धुक्याने झाकलेली पोकळी आहेत; शांतपणे वाहणाऱ्या वाऱ्यासारखी सुखद वाटतात.
स्फारब्रह्मामलाम्भोधिफेनास् सर्वे कुलाचलाः । चिदादित्यमहातेजोमृगतृष्णा जगच्छ्रियः
सर्व मोठे पर्वत हे अनंत ब्रह्माच्या निर्मळ सागरावरच्या फेसासारखे आहेत; या जगातील सर्व शोभा म्हणजे चैतन्याच्या तेजात उमटणाऱ्या मृगजळासारख्या आहेत.
आत्मतत्त्वमहाम्भोधिवीचयस् सर्गराजयः । अनुत्तमपदाम्भोदवृष्टयश् शास्त्रदृष्टयः
स्वरूपाच्या महान सागरातील लाटा म्हणजे सृष्टीचे राजे आहेत; सर्वोच्च अवस्थेच्या मेघातून पडणारा पाऊस म्हणजे शास्त्रांतील दृष्टी आहे.
चन्द्रार्कतपनालोका घटकाष्ठादिसन्निभाः । प्रकाशनीयाश् चिद्दीपत्विषो भूतगणास् तथा
चंद्र, सूर्य आणि अग्नी यांचे प्रकाश, मडक्या-काठ्यांसारखे, तसेच चैतन्यदीपाच्या किरणांसह सर्व भूतांचे समुदाय, हे सर्व उजळवायचेच आहेत.
चिरम् अन्तर्हितात्मानस् संसारवनचारिणः । कामभोगोलपग्रासा मृगा नरसुरासुराः
खूप काळ या आत्मा संसाराच्या अरण्यात हरवलेले आहेत; माणसे, देव आणि राक्षस हे जणू काही हरणांसारखे, इच्छा आणि भोग यांच्या मोहात अडकून गिळले जातात.
अस्थिखण्डार्गला मूर्धपिधानास् स्नायुशृङ्खलाः । जगद्देहा जगज्जीवरत्नमांससमुद्गकाः
जगातील देहे हाडांच्या अडथळ्यांनी बंद आहेत, त्यांच्या डोक्यांवर कवच आहे, स्नायूंनी बांधलेली आहेत; या जगातील जीवांचे खरे रत्न मांसाच्या आत दडलेले आहेत.
वनबालमृगीमुग्धाः परसञ्चारितास् स्थितौ । बालबुद्धिविनोदाय योषितश् चर्मपुत्रिकाः
जसे वनातील निरागस हरणी दुसऱ्यांच्या मागे जातात, तसेच स्त्रिया — या केवळ कातडीच्या बाहुल्या — बालिश बुद्धीच्या लोकांच्या करमणुकीसाठीच असतात.
एवंविधोदारमना मनाग् अपि महामतिः । न ज्ञश् चलति भोगौघैर् मुखवातैर् इवाचलः
अशा विशाल आणि उदार मनाचा माणूस, कितीही मोठ्या भोगांच्या लाटांमध्ये असला तरी, डोंगर जसा वाऱ्याने हलत नाही तसा किंचितही डळमळत नाही.
तस्मिन् किल पदे राम ज्ञस् तिष्ठति महोन्नतौ । यस्माच् चन्द्रार्कदेशो ऽपि नः पातालम् इव स्थितः
त्या अत्युच्च अवस्थेत, राम, जो जाणणारा आहे तो खंबीरपणे उभा राहतो. त्याच्यासाठी चंद्रसूर्यांचे प्रदेशसुद्धा आपल्याला जसे पाताळासारखे वाटतात, तसेच तुच्छ वाटतात.
इमांल् लोकान् अनालोकाञ् जातालोकास् सुवेदिनः । सरीसृपान् वयम् इव पश्यन्त्य् ऊढान् भवार्णवे
जे लोक या सर्व लोकांचा — दिसणाऱ्या आणि न दिसणाऱ्या जगाचा — अनुभव घेतलेले आहेत, ते जन्ममरणाच्या समुद्रात भरकटणाऱ्या जीवांना अगदी आपण सरपटणाऱ्या प्राण्यांकडे पाहतो तसे पाहतात.
न केचन जगद्भावास् तत्त्वज्ञं रञ्जयन्त्य् अमी । नागरं नागरीकान्तं कुग्रामलटभा इव
हे जगातील कोणतेही अवस्थेचे स्वरूप सत्य जाणणाऱ्याला आनंद देत नाही, जसे एखाद्या शहरातील माणसाला किंवा त्याच्या प्रियतमेच्या मनाला वाईट गावातील घाण अजिबात आवडत नाही.
न केचन जगद्भावास् तत्त्वज्ञं रञ्जयन्त्य् अमी । अप्य् अभ्याशगतास् स्फारहृदयं खम् इवाम्बुदाः
हे जगातील कोणतेही अवस्थेचे स्वरूप सत्य जाणणाऱ्याला आनंद देत नाही, अगदी जवळ असले तरीही, जसे आकाशाच्या विशाल मनाला ढग काही हलवू शकत नाहीत.
न केचन जगद्भावास् तत्त्वज्ञं रञ्जयन्त्य् अमी । मर्कट्य इव नृत्यन्त्यो गौरीलास्यार्थिनं हरम्
जगातील कोणतीही गोष्ट सत्य जाणणाऱ्याच्या मनाला आनंद देत नाही, जसे की नाचणाऱ्या माकडी शिवाच्या मनाला आनंद देत नाहीत, कारण त्याला गौरीच्या नृत्याचीच इच्छा असते.
न केचन जगद्भावास् तत्त्वज्ञं रञ्जयन्त्य् अमी । प्राक्तनप्रतिबिम्बश्री रत्नं कुम्भगतं यथा
जगातील कोणतीही गोष्ट सत्य जाणणाऱ्याला आनंद देत नाही, जसे की भांड्यात उमटलेला रत्नाचा प्रतिबिंब पाहून ज्याने खरे रत्न पहिले आहे त्याला काहीच समाधान मिळत नाही.
चक्रार्पितोपमम् असन्मयम् अम्बुभङ्गत्वङ्गत्तरङ्गकृतबिम्बम् इवावलोक्य । लोकं तदीहितसुखेषु रतिं न याति तज्ज्ञः कुशेवललवेष्व् इव राजहंसः
पाण्यावरच्या लाटेवर उमटणाऱ्या प्रतिबिंबासारखे हे जग अस्थिर आणि खोटे आहे हे ज्याला कळते, तो त्या जगातील सुखांमध्ये कधीच आसक्त होत नाही, जसे राजहंस गवताच्या काड्यांत रमणारा नसतो.