अहं यत्र करोमीमं समग्रं जागतं भ्रमम् । रागद्वेषक्रमस् तत्र कुतो ऽन्यस्यात्यसम्भवात्
जेव्हा हे सगळं जगाचं भ्रमरूप कृत्य मीच करतो, तेव्हा दुसऱ्या कुणासाठी आकर्षण किंवा द्वेषाचा क्रम कसा असेल? कारण इथे दुसरा कोणीच खरा नाही.
यद् अन्येन शरीरं मे दग्धम् अन्येन लालितम् । स मदारम्भ एवातः कः खेदोल्लासयोः क्रमः
माझं शरीर एखाद्याने जाळलं आणि दुसऱ्याने जपलं, तरी ते दोन्ही माझ्याच कृतीतून घडतं; मग यात दुःख आणि सुखाच्या क्रमाला काय अर्थ आहे?
मत्सुखासुखविस्तारे जगज्जालक्षयोदये । अहं कर्तेति मत्वान्तः कः खेदोल्लासयोः क्रमः
माझ्या सुखदुःखाच्या विस्तारात, आणि या जगाच्या निर्माण-विनाशात, 'मीच कर्ता आहे' असं मानलं, तर आतल्या दुःख-सुखाच्या क्रमाला काय अर्थ उरतो?
खेदोल्लासविलासे तु स्वात्मकर्तृतयैकया । स्वयम् एव लयं याते समतैवावशिष्यते
स्वतः निर्माण होणाऱ्या थकवा आणि आनंदाच्या खेळाला, स्वतःच्या कर्तेपणाच्या भावनेतून जेव्हा आपोआप शांती मिळते, तेव्हा फक्त समत्वच उरते.
समता सर्वभावेषु यासौ सत्या परा स्थितिः । तस्याम् अवस्थितं चित्तं न भूयो दुःखम् आप्नुयात्
सर्व गोष्टींमध्ये जी खरी आणि श्रेष्ठ समत्वाची अवस्था आहे, त्यात मन स्थिर झालं की, पुन्हा दुःखाचा अनुभव राहत नाही.
अथ वा सर्वकर्तृत्वम् अकर्तृत्वं च राघव । सर्वं त्यक्त्वा मनः पीत्वा यो ऽसि सो ऽसि स्थिरो भव
किंवा, राघव, सर्व कर्तेपण आणि अकर्तेपणाचे विचार सोडून, सर्व काही बाजूला ठेवून, मन पूर्णपणे शांत करून, जसा आहेस तसाच स्थिर राहा.
अयं सो ऽहम् अयं नाहं करोमीदम् इदं न तु । इति भावानुसन्धानमयी दृष्टिर् न तुष्टये
‘हे मी आहे, हे मी नाही; हे मी करतो, हे मी करत नाही’ अशा विचारांमध्ये गुंतलेली दृष्टी समाधान देत नाही.
सा कालसूत्रपदवी सा महावीचिवागुरा । सासिपत्त्रवनश्रेणी या देहो ऽहम् इति स्थितिः
‘मीच हा देह आहे’ अशी समजूत म्हणजे काळाच्या धाग्याची वाट, मोठ्या लाटेचा सापळा आणि तलवारीच्या पानांच्या जंगली रांगा आहेत.
सा त्याज्या सर्वयत्नेन सर्वनाशे ऽप्य् उपस्थिते । स्प्रष्टव्या सा न भव्येन सश्वमांसेव पुक्कसी
ही समजूत सर्वतोपरी प्रयत्न करून सोडून द्यावी, जरी सगळं काही नष्ट झालं तरी; जशी चांडाळाने मांसाचा तुकडा हातात घ्यावा तशी तिला स्पर्शही करू नये.
तया सुदूरोज्झितया दृष्टौ पाटललेखया । उदेति परमा दृष्टिर् ज्योत्स्नेव विगताम्बुदा
ही समजूत दूर फेकली की, जशी डोळ्यांसमोर गुलाबी रेषा नाहीशी होते, तशीच मेघ नाहीसे झाल्यावर चंद्रप्रकाश फाकतो, तशी श्रेष्ठ दृष्टी उगवते.
कर्ता नास्मि न चायम् अस्मि स इति ज्ञात्वैवम् अन्तस् स्फुटं कर्तैवास्मि समग्रम् अस्मि तद् इति ज्ञात्वाथ वा निश्चयम् । को ऽप्य् एवास्मि न कश्चिद् एवम् इति वा निर्णीय सर्वोत्तमं तिष्ठ त्वं स्वपदे स्थिताः पदविदो यत्रोत्तमास् साधवः
‘मी कर्ता नाही, मी हा नाही, तो नाही’ असं मनोमन स्पष्टपणे जाणून किंवा ‘मीच कर्ता आहे, हे सर्व मीच आहे’ असं ठरवून किंवा ‘मी कुणीतरी आहे, मी कुणीच नाही’ असं ठाम मानून, तू आपल्या सर्वोच्च स्थितीत उभा रहा, जिथे मार्ग ओळखणारे आणि श्रेष्ठ साधू आपापल्या ठिकाणी स्थिर असतात.
सत्यम् एतत् त्वया ब्रह्मन् यद् उक्तं सूक्तिसुन्दरम् । अकर्तैव हि कर्तात्मा भोक्ताभोक्तैव भूतभृत्
ब्रह्मन्, तुम्ही जे सांगितलं ते खरंच आहे आणि फार सुंदर रीतीने मांडलं आहे. आत्मा खऱ्या अर्थाने काहीच करीत नाही, पण तरीही तो सर्वकाही करतो; तो भोगतो आणि तरीही काहीच भोगत नाही; तो सर्व जीवांना आधार देणारा आहे.
सर्वेश्वरस् सर्वमयश् चिन्मात्रम् अमलं पदम् । स्वानुभूतिवपुर् देवस् सर्वभूतान्तरस्थितः
तो सर्वांचा स्वामी आहे, सर्वत्र व्यापलेला आहे, शुद्ध चेतना आहे, निष्कलंक अवस्था आहे; त्याचं स्वतःचं अनुभव हेच त्याचं रूप आहे आणि तो सर्व जीवांच्या अंतर्यात राहतो.
हृदयङ्गमतां यातम् इदानीं ब्रह्म मे प्रभो । त्वदुक्तिभिर् यथा शीतं धाराभिर् भूभृतः पयः
प्रभो, तुमच्या शब्दांमुळे ब्रह्म आता माझ्या हृदयात पोहोचलं आहे, जसं पावसाच्या धारांनी पृथ्वी थंड होते तसं.
औदासीन्याद् अनिच्छत्वान् न भुङ्क्ते न करोति च । समग्रालोककारित्वाद् भुङ्क्ते देवः करोति च
उदासीनता आणि इच्छा नसल्यामुळे तो न अनुभवतो, ना काही करतो; पण साऱ्या जगाचा आधार असल्यामुळे तो देव भोगतोही आणि करतोही.
किं त्व् अयं भगवन् स्फारस् संशयो मे हृदि स्थितः । छिन्द्धि तं त्वं गिरा ब्रह्मन् दीधित्येन्दुर् यथा तमः
महाराज, माझ्या मनात एक मोठा शंका अजूनही उरली आहे. ब्रह्मन्, कृपया ती शंका आपल्या शब्दांनी दूर करा, जशी सूर्यप्रकाश आणि चंद्रप्रकाश अंधार नाहीसा करतात.
इदं सत् तद् इदं चासद् अयं सो ऽहम् अयं भवान् । अयम् एको द्वितीयो ऽयम् इत्यादिकलनामलम्
हे खरं आहे, ते खोटं आहे; हा मी आहे, तो तुम्ही आहात; हा एक आहे, तो दुसरा आहे — अशी कितीतरी वेगवेगळी भेदभावांची कल्पना मनात येत राहते.
एकस्मिन् वितते शान्ते नीहार इव भास्करे । इदम्प्रथमम् एवाच्छे कथम् आत्मनि संस्थितम्
एकाच सर्वत्र पसरलेल्या शांत स्वरूपात, जसं सूर्याच्या प्रकाशात धुके विरघळतं, तसं 'हे' असं पहिलं भान आत्म्यात कसं निर्माण होतं?
सिद्धान्तकाल एवास्य सत्प्रश्नस्योत्तरस्थितिम् । कथयिष्यामि ते राम ज्ञास्यस्य् एनां तदैव च
राम, या गूढ प्रश्नाचं उत्तर मी शेवटी तुला सांगीन आणि तेव्हा तुला ते समजेलसुद्धा.
मोक्षोपायस्य सिद्धान्तसमयं प्राप्य राघव । श्रोतुं प्रश्नोत्तराण्य् एतान्य् अलं योग्यो भविष्यसि
राघव, मुक्ती मिळवण्याचे खरे मार्ग समजून घेतल्यानंतरच, या प्रश्नोत्तरांचे ऐकण्यासाठी तू खरोखरच पात्र ठशील.
कान्तागेयगिरां राम भाजनं तरुणो यथा । प्रश्नानाम् उत्तमोक्तीनां प्राप्तदृग् भाजनं तथा
राम, जसा तरुण आपल्या प्रेयसीच्या गोड गाण्याला योग्य असतो, तसाच ज्याची दृष्टी जागृत झाली आहे तोच खोल प्रश्नांची श्रेष्ठ उत्तरे ऐकण्यास पात्र असतो.
व्यर्था भवति बालेषु यथा रागमयी कथा । निरर्थकाल्पबोधेषु तथोदारोदया कथा
जशी प्रेमाची गोष्ट लहान मुलांसाठी व्यर्थ ठरते, तशीच उच्च शिकवण अपूर्ण समज असणाऱ्यांसाठी निरुपयोगी ठरते.
कस्मिंश्चिद् एव समये किञ्चित् पुंसो विराजते । फलम् आभाति वृक्षस्य शरद्य् एव न माधवे
कुठल्यातरी विशिष्ट वेळीच माणसात काहीतरी तेज प्रकट होतं; जसं झाडाला फळ शरद ऋतूत येतं, वसंतात नाही.
उपदेशगिरो वृद्धे रञ्जना निर्मले पटे । लगन्त्य् उदारविज्ञानकथाश् चाधिगतात्मनि
ज्यांना परिपक्वता आली आहे, त्यांना उपदेशाचे शब्द शुद्ध कापडावर रंग उमटावेत तसे आनंद देतात. आणि जे आत्मज्ञान प्राप्त करतात, त्यांच्यात उदात्त ज्ञानाच्या गोष्टी खोलवर रुजतात.
प्रश्नस्यास्योत्तरं पूर्वं लेशतः कथितं मया । न विस्तरेण तेनैतन् न ज्ञातं भवता स्फुटम्
या प्रश्नाचे उत्तर मी आधी थोडक्यात सांगितले होते; पण ते सविस्तर सांगितले नाही म्हणून तुला ते स्पष्टपणे समजले नाही.
यदि त्वम् आत्मनात्मानम् अधिगच्छसि तत् स्वयम् । एतत् प्रश्नोत्तरं साधो जानास्य् अत्र न संशयः
हे सज्जना, जर तू स्वतःच्या आत्म्याने आत्म्याला ओळखशील, तर या प्रश्नाचे उत्तर तुला आपोआप कळेल—यात काहीच शंका नाही.
मया सिद्धान्तकाले तु प्राप्तबोधे त्वयि स्थिते । वक्तव्यो विस्तरेणैष साधो प्रश्नोत्तरक्रमः
पण जेव्हा तू ज्ञानप्राप्तीच्या शेवटी समजूतदार झाला असशील, तेव्हा या प्रश्नोत्तरांचा क्रम मी तुला सविस्तर सांगायला हवा.
जानात्य् आत्मानम् आत्मैव कृत आत्मात्मनैव हि । आत्मैव सम्प्रसन्नस् सन्न् आत्मानं प्रतिपद्यते
स्वतः आत्मा स्वतःच स्वतःला ओळखतो, कारण आत्मा नेहमी स्वतःमध्येच स्थिर असतो. शांत असताना आत्मा स्वतःला पूर्णपणे प्राप्त करतो.
मयैतत् कथितं राम कर्त्रकर्तृविचारणम् । वासनामयनाशाय तज्ज्ञो निर्वासनो भवेत्
हे राम, मी तुला कर्ता आणि कर्म याचा विचार समजावून सांगितला. जो हे नीट समजतो, तो मनातील सर्व वासनांपासून मुक्त होतो.
बन्धो हि वासनाबन्धो मोक्षस् स्याद् वासनाक्षयः । वासनास् त्वं परित्यज्य मोक्षार्थित्वम् अपि त्यज
खरी गुलामी ही वासनांची गुलामी आहे आणि खरी मुक्ती म्हणजे वासनांचा नाश. म्हणून सर्व वासना, अगदी मुक्तीची इच्छा सुद्धा सोडून दे.