बहुनात्र किम् उक्तेन न किञ्चिद् अपि विद्यते । पत्त्रं तत्र तरोर् यत्र नोष्यते वा न भुज्यते
याहून अधिक काय सांगावे? त्या झाडावर एकही पान असे नाही की जे खाल्ले गेले नाही किंवा उपभोगले गेले नाही.
पत्त्रे पत्त्रे मृगास् सुप्ता विश्रान्तास् सुघने घने । कच्छे कच्छे खगा लीनास् तस्य भूरुहभूपतेः
त्या वृक्षराजाच्या प्रत्येक पानावर हरणे गाढ झोपलेली आहेत, दाट सावलीत निवांत विसावलेली; प्रत्येक फांदीच्या कपारीत पक्षी अलगद विसावलेले आहेत.
एवंगुणविशिष्टं तं ममालोकयतस् तरुम् । महोत्सवेन सदृशी सा बभूव तमस्वती
अशा गुणांनी युक्त असलेला तो वृक्ष मी पाहताना, माझ्या आनंदाला जणू मोठा सणच लाभला.
ततः कथाभिर् अन्याभिस् स तस्य तनयो मया । विज्ञानालोकरम्याभिर् नीतो बोधं परं पुनः
मग ज्ञानाच्या प्रकाशाने मन रमवणाऱ्या इतर गोष्टी सांगून, मी पुन्हा त्याच्या मुलाला श्रेष्ठ जागृतीकडे नेले.
आवयोस् तत्र चित्राभिः कथाभिर् इतरेतरम् । शर्वरी सा व्यतीयाय मुहूर्त इव कान्तयोः
तेथे आम्ही दोघांनी एकमेकांना रंगीबेरंगी गोष्टी सांगताना, ती रात्र प्रियजनांसारखी क्षणभरातच संपली.
प्रातः प्रतनुतां याते द्युघर्मजलजालके । खकाननाङ्कुरोद्गारे तारकानिकरे शनैः
पहाटेची वेळ होत आली, रात्रीचे दव हलकेसे विरू लागले, आकाशात पक्ष्यांची हालचाल सुरू होताच ताऱ्यांची चमक हळूहळू कमी झाली.
आकदम्बनभोभागम् अनुयातं सुतान्वितम् । अहं विसर्ज्य दाशूरं हराचलनदीं गतः
मी माझ्या मुलांसह दाशूर नावाच्या नगरातून निघालो आणि आकाशमार्गाने जात हर पर्वताजवळील नदीवर पोहोचलो.
तत्राभिमतम् आसाद्य स्नानम् एत्य नभस्तलम् । प्रविश्य खं मुनीनां च मध्यं स्वस्थम् अवस्थितः
तेथे मनासारखे स्नान करून, मी आकाशात प्रवेश केला आणि ऋषींच्या सभेत जाऊन शांतपणे स्थिर राहिलो.
दाशूराख्यायिकैषा ते कथिता रघुनन्दन । जगतः प्रतिबिम्बाभा सत्याकाराप्य् असन्मयी
रघुनंदना, ही 'दाशूर' नावाची गोष्ट तुला सांगितली. ती जगाच्या प्रतिबिंबासारखी दिसते, खरी वाटली तरी ती खोटीच आहे.
दाशूराख्यायिकैवेयम् इत्य् एतत् कथितं मया । तुभ्यं राघव घोराघजगद्रूपनिरूपणे
हे 'दाशूर' नावाचं कथानक मी तुला सांगितलं, राघव, या जगाच्या भयंकर आणि माया स्वरूपाचं वर्णन करण्यासाठी.
तस्माद् अवास्तवीं त्यक्त्वा वास्तवीम् अपि रञ्जनाम् । दाशूरसिद्धान्तधिया सदोदारो भवात्मवान्
म्हणूनच, खोटं आणि खरं असं आकर्षक काहीही सोडून, नेहमी दाशूर सिद्धांताच्या समजुतीनं विशाल मनाचा आणि आत्मसंपन्न राहा.
अनेन गच्छामरसुन्दरत्वं कदम्बदाशूरकथारथेन । आसादयिष्यस्य् अचिरात् पुरं तद् भविष्यसीशो भुवनेषु येन
या कदंब आणि दाशूर यांच्या कथारथाच्या मदतीनं, तू लवकरच त्या नगरात पोहोचशील, ज्यामुळे भविष्यातील जगांमध्ये तू स्वामी होशील.
नास्तीदम् इति निर्णीय सर्वतस् त्यज रञ्जनाम् । यन् नास्ति तत् प्रति किल कैवास्थेह विचारिणाम्
हे अस्तित्वात नाही असं ठरवून, सर्व ठिकाणी आसक्ती सोड. जे खरंच नाही, त्यात विचार करणाऱ्यांसाठी काहीच स्थान नसतं.
दृश्यमानम् अथेदं चेद् अस्ति तत् तव किं गतम् । तिष्ठत्व् आत्मनि बध्नासि त्वं किलात्र किम् आत्मताम्
हे जे दिसतंय, खरंच अस्तित्वात असेल तर, तुझं काय हरवलंय? ते तसंच आत्म्यात राहू दे; मग इथे तू स्वतःला का बांधून ठेवतोस, जणू काही हेच तुझं खरं स्वरूप आहे?
अथ चेद् अस्ति नास्तीदम् इति निश्चयवान् असि । तथापि भावनासङ्गः कथं युक्तश् चलाचले
आणि जर तुला खात्री आहे की हे अस्तित्वात नाही, तरीही स्थिर आणि चंचल या गोष्टींमध्ये मनाची आसक्ती कशी टिकून राहते?
नेदम् अस्ति जगद् राम न च नास्ति महामते । केवलं स्वोत्थम् एवेत्थमाभानम् इदम् ईदृशम्
हे जग आहे असंही नाही, आणि नाही असंही नाही, हे लक्षाध्याय राम. हे फक्त स्वतःतून उमटलेलं भास आहे, असंच दिसतं.
नेदं कर्तृकृतं किञ्चिन् न चाकर्तृकृतक्रमम् । स्वयम् आभासते चेदं कर्त्रकर्तृपदं गतम्
इथे काहीच कोणाच्या कृतीने घडत नाही, आणि न घडवणाऱ्याच्या क्रमानेही घडत नाही; हे सर्व आपोआपच प्रकट होतं, कर्ता आणि कर्म या कल्पना ओलांडून.
अकर्तृकं जगज्जालं भवत्व् अथ सकर्तृकम् । मा त्वम् एतेन सम्बन्धं भावयानघ चेतसि
हे जगाचं जाळं कर्ता असो वा नसो, तुझ्या निर्मळ मनाला त्याच्याशी काहीही संबंध जोडू नकोस.
सर्वेन्द्रियविहीनात्मा कर्तेह स जडोपमः । अकर्त्र् एव तदा मन्ये काकतालीयवज् जगत्
सर्व इंद्रियांपासून दूर असलेला आत्मा इथे जणू काही जड वस्तूसारखा आहे; मी त्याला कर्ता मानत नाही आणि हे जग फक्त योगायोगाने निर्माण झालं आहे असं समजतो.
काकतालीययोगेन जातं यत् किञ्चिद् एव यत् । तस्मिन् भावानुसन्धानं बालो बध्नाति नेतरः
योगायोगाने जे काही घडतं, त्यात फक्त बालकच मन लावतो; ज्ञानी माणूस तसं करत नाही.
न कदाचिद् इदं शान्तं जगद् राम न च क्षयि । अजस्रं दृश्यमानत्वाद् भावित्वाच् च पुनः पुनः
हे राम, हे जग कधीच शांत होत नाही किंवा नाहीसंही होत नाही; ते सतत दिसत राहतं आणि पुन्हा पुन्हा मनात येत राहतं.
न कदाचिद् इदं चास्ति जगद् राम न चाक्षयि । अजस्रं क्षीयमाणत्वान् नाशित्वाच् चानुमानतः
हे राम, हे जग कधीच खरं अस्तित्वात नाही, आणि ते कधीच नाशाला न येणारेही नाही. कारण हे नेहमीच कमी होतं आणि शेवटी नष्ट होतं, त्यामुळे आपण असं म्हणू शकतो की हे शाश्वत नाही.
सर्वेन्द्रियपदातीतो यदा कर्तेह विज्वरः । कुर्वाणस् स तदा खेदं न कदाचन गच्छति
इथे जो कर्ता सर्व इंद्रियांच्या पलीकडे गेला आहे आणि त्याच्या मनात कुठलाही ताप नाही, तो काहीही करत असताना कधीच थकवा अनुभवत नाही.
तेनेयं नियतिः प्रौढा भावाभावदशामयी । ईदृश्य् एव स्थिरा दीर्घा चित्तोत्थापि न नश्यति
म्हणूनच ही जी नियती आहे, ती खूप पक्की आणि अस्तित्व-नास्तित्वाच्या अवस्थांवर चालणारी आहे. अशी स्थिती मनातून निर्माण होते, ती स्थिर, दीर्घकाळ टिकणारी असते आणि सहज नष्ट होत नाही.
अपर्यन्तस्य कालस्य कश्चिद् अंशश् शरच्छतम् । तावन्मात्रमहायुर् यः किम् आस्थां सो ऽनुधावति
अनंत काळाच्या तुलनेत शंभर वर्षांचं आयुष्य अगदीच थोडं आहे. इतकं मोठं आयुष्य मिळेल या आशेने जो धावतो, त्याला खरंतर काय मिळतं?
स्थिराश् चेज् जागता भावास् तत् तदास्था न शोभते । कथम् अन्योऽन्यसंश्लेषो जडचेतनयोः किल
या जगातील सर्व अवस्था जर खरोखरच स्थिर असतील, तर त्यांच्याशी आसक्ती ठेवणे योग्य नाही; जड आणि चेतन यात खरेच कसा संबंध होईल?
अस्थिराश् चेज् जगद्भावास् तद् अप्य् आस्था न शोभते । पयःफेनास्थिरास्यान्ते दुःखम् एषा ददाति ते
आणि जर या जगातील अवस्था अस्थिर असतील, तरी त्यांच्याशी आसक्ती ठेवणे योग्य नाही; शेवटी, फुग्याच्या फेसासारख्या अस्थिर गोष्टी दुःखच देतात.
आस्थाबन्धो महाबाहो जगद्भावत्वदात्मनोः । न स्थिरास्थिरयोः फेनशैलयोर् इव राजते
हे महाबाहु, आत्मा आणि जगातील अवस्थांमध्ये जे आसक्तीचे बंधन आहे, ते स्थिर किंवा अस्थिर कशातच शोभत नाही; जसे फेन आणि पर्वत यांच्यात कधीच संबंध नसतो.
सर्वकर्ताप्य् अकर्तेव करोत्य् आत्मा न किञ्चन । तिष्ठत्य् अलम् उदासीन आलोकं प्रति दीपवत्
आत्मा सर्वकाही करणारा असला तरी तो काहीच करत नाही असा भासतो; तो दिव्याच्या प्रकाशासारखा, सर्वकाही पाहत, पण पूर्णपणे उदासीन राहतो.
कुर्वन् न किञ्चित् कुरुते दिनकार्यम् इवांशुमान् । गच्छन् न गच्छति स्वस्थस् स्वास्पदस्थो रविर् यथा
तो काही करत असला तरी काहीच करत नाही, जसा सूर्य दिवसभराचं काम करतो पण प्रत्यक्षात काही करत नाही; तो चालत असला तरी खरं तर हलत नाही, नेहमी आपल्या जागीच स्थिर असतो, अगदी सूर्याप्रमाणे.