देहाववरकेष्व् अन्तर् महाहङ्कारयक्षकैः । स हि सङ्क्रीडते ऽत्यर्थम् असद् एवासदुत्थितैः
या देहाच्या आवरणात, त्या मोठ्या अहंकाराच्या भुतांसोबत, तो खोट्या गोष्टींमध्ये फारच रमतो, ज्या खोट्यातूनच उत्पन्न झालेल्या असतात.
यथा कुसूले मार्जारो भस्त्रायां भुजगो यथा । मुक्ताफलं यथा वेणाव् अहङ्कारस् तनौ तथा
जसं धान्याच्या कोठारात मांजर असतं, फुग्यात साप असतो, किंवा बांबूच्या पोकळीत मोती असतो, तसं 'मी'पण हे देहात असतं.
क्षणम् अभ्युदयं याति क्षणं शाम्यति दीपवत् । देहगेहेषु सङ्कल्पस् तरङ्गस् सागरेष्व् इव
जसं दिवा क्षणभर तेजाने उजळतो आणि लगेच शांत होतो, तसं देहाच्या घरात विचार येतात आणि जातात, जसं समुद्रात लाटा येतात आणि विरतात.
भविष्यन्नवनिर्माणम् अप्य् आप्नोति तदा पुरम् । यदा सङ्कल्पितं वस्तु पुर एव प्रपश्यति
जेव्हा एखाद्या वस्तूचं मनात कल्पनाच केली जाते, तेव्हा अजून बांधायचं शहरही जणू डोळ्यांसमोर उभं राहतं.
असङ्कल्पनमात्रेण स्वेनैवाशु विनश्यति । श्रेयसे परमायास्य नाशस् स्वो न तु सम्भवः
फक्त कल्पना थांबवली, की ती आपोआप नाहीशी होते; आपल्या खऱ्या कल्याणासाठी तिचा नाश व्हावा, टिकून राहणं योग्य नाही.
स्वयं सङ्कल्पनामात्राज् जायते बालयक्षवत् । अनन्तायात्मदुःखाय नानन्दाय कदाचन
हे केवळ आपल्या कल्पनेतूनच निर्माण होतं, जसं लहान मुलाच्या भीतीसारखं असतं. हे कधीच आनंद देत नाही, उलट आपल्याला अनंत दुःखच मिळवतं.
इदं स्फारं जगद्दुःखं प्रतनोत्य् आत्मसत्तया । असत्तया नाशयति क्षणम् आन्ध्यं यथा तमः
हे जग मोठं दुःख देणारं आहे, ते आपल्या अस्तित्वामुळे पसरतं. पण जर ते खरंच नसल्याचं समजलं, तर ते क्षणात नाहीसं होतं, जसं आंधळेपणामुळे अंधार नाहीसा होतो.
स्वयैव दुःखदायिन्या चेष्टया परिरोदिति । काष्ठावष्टब्धवृषणः कीलोत्पाटी कपिर् यथा
आपल्याच दुःखदायक वागण्यामुळे माणूस स्वतःच रडतो, जसं एखाद्या माकडाच्या गुप्तांगाला लाकडात अडकवलं गेलं तर ते सुटण्यासाठी धडपडतं आणि विव्हळतं.
सङ्कल्पितानन्दलवस् तिष्ठत्य् उद्धुरकन्धरम् । अकस्मात् खच्युतमधुबिन्दुभुक् करभो यथा
कल्पनेतला थोडासा आनंद उरतो, तोही मानेवर ताठ मिरवत राहतो, जसं आकाशातून अचानक पडलेलं मधाचं थेंब हत्तीने चाखावं तसं.
स्वयं विरतिम् आयाति क्षणम् एति रतिं क्षणम् । क्षणं विकारम् आयाति सङ्कल्पो ऽभव्यबालवत्
मन कधी क्षणभर विरक्त होते, तर कधी क्षणभर आसक्त होते; क्षणभर त्यात बदलही होतो—म्हणजे अगदी अज्ञानी मुलासारखे, कल्पना येते आणि जाते.
एनं सकलभावेभ्यः कृत्वा निर्मलम् आदरात् । मतिमन्तः पदं याता यथा पुत्र तथा कुरु
बुद्धिमान लोकांनी हे मन सर्व विषयांपासून काळजीपूर्वक शुद्ध करून, त्या परम अवस्थेला पोहोचले आहेत; माझ्या मुला, तूही तसेच कर.
त्रयस् त्व् अस्या मतेर् देहा उत्तमाधममध्यमाः । तमस्सत्त्वरजस्सञ्ज्ञाः कारणं जगतस् स्थितेः
या मनाला तीन प्रकारची देहे आहेत—श्रेष्ठ, मध्यम आणि कनिष्ठ; ती अंधार, शुद्धता आणि क्रिया या नावांनी ओळखली जातात. ह्याच्यामुळे जगाचे अस्तित्व टिकून आहे.
तमोरूपो हि सङ्कल्पो नित्यं प्राकृतचेष्टया । परां कृपणताम् एत्य प्रयाति क्रिमिकीटताम्
अंधाररूप कल्पना नेहमीच स्वाभाविकपणे वागते; ती अत्यंत दुःखात पडून, शेवटी किड्यामुंग्यांच्या अवस्थेला पोहोचते.
सत्त्वरूपो हि सङ्कल्पो धर्मज्ञानपरायणः । अदूरकेवलीभावस् साम्राज्यम् अधितिष्ठति
शुद्धतेच्या स्वरूपाचा संकल्प नेहमीच धर्म आणि ज्ञान यांना वाहिलेला असतो; तो जवळजवळ मुक्तीच्या अवस्थेला पोहोचतो आणि राज्याचा उपभोग घेतो.
रजोरूपो हि सङ्कल्पो लोकसंव्यवहारवान् । परितिष्ठति संसारे पुत्रदारानुरञ्जितः
क्रियाशीलतेच्या स्वरूपाचा संकल्प मात्र नेहमीच जगातील व्यवहारात गुंतलेला असतो; तो संसारातच राहतो आणि मुलाबाळांमध्ये, पत्नीमध्ये आसक्त राहतो.
त्रिविधं तु परित्यज्य रूपम् एतन् महामते । सङ्कल्पः परम् आयाति पदम् आत्मपरिक्षये
म्हणून, हे बुद्धिमान मित्रा, या तिन्ही स्वरूपांचा त्याग केला की, संकल्प स्वतःच्या स्वरूपाचा शोध घेत असताना परम अवस्थेला पोहोचतो.
सर्वा दृष्टीः परित्यज्य नियम्य मनसा मनः । सबाह्याभ्यन्तरार्थस्य सङ्कल्पस्य क्षयं कुरु
सर्व प्रकारच्या दृष्टी टाकून दे आणि मनानेच मनावर नियंत्रण ठेव; बाहेरील आणि आतल्या सर्व गोष्टींबद्दलचे संकल्प पूर्णपणे संपव.
यदि वर्षसहस्रान्तं तपश् चरसि दारुणम् । यदि वा लीलयात्मानं शिलया चूर्णयस्य् अलम्
तू हजारो वर्षे कठोर तप करशील, किंवा सहजपणे स्वतःच्या देहाला दगडाने चुरडून टाकशील,
यद्य् अम्बुधिं प्रविशसि वडवाग्निम् अथापि वा । यदि वा पतसि श्वभ्रे खड्गधाराजले ऽथ वा
किंवा समुद्रात उतरशील, किंवा अग्नीच्या ज्वाळेत जाशील, किंवा खोल दरीत पडशील, किंवा तलवारीच्या पात्यांवर पडशील,
हरो यद्य् उपदेष्टा ते हरिः कमलजो ऽपि वा । अत्यन्तकरुणाक्रान्तो लोकनाथो ऽथ वाक्पतिः
किंवा शंकर, विष्णू, ब्रह्मा, जगाचा स्वामी किंवा वाणीचा देवता हे तुझे गुरु असतील, अगदी त्यांची अपार दया तुझ्यावर असेल,
पातालस्थस्य भूस्थस्य स्वर्गस्थस्यापि तत् तव । नान्यः कश्चिद् उपायो ऽस्ति सङ्कल्पोपशमाद् ऋते
तू पाताळात असलास, पृथ्वीवर असलास, किंवा स्वर्गात असलास, तरी तुझ्यासाठी कल्पनांचा निवास शांत करणे याशिवाय दुसरा कोणताही उपाय नाही.
अनादाव् अविकारे च सुखे परमपावने । सङ्कल्पोपशमे यत्नं पौरुषेण परं कुरु
अनादी, अपरिवर्तनीय आणि अत्यंत शुद्ध अशा आनंदात, कल्पनांचा नाश करण्यासाठी स्वतःच्या सामर्थ्याने सर्वोच्च प्रयत्न कर.
सङ्कल्पतन्ताव् अखिला भावाः प्रोताः किलानघ । भिन्ने तन्तौ न जाने ते क्व यान्ति विशरारवः
हे निष्पापा, सर्व गोष्टी कल्पनेच्या दोऱ्यावर ओवलेल्या आहेत; तो दोरा तुटला की, त्या सर्व तरंगांचे पुढे काय होते, मला माहीत नाही.
असत् सत् सदसत् सर्वं सङ्कल्पाद् एव नान्यतः । सङ्कल्पात् सद् असच् चैवम् इह सत्यं किम् उच्यताम्
असत्य, सत्य आणि सत्यासत्य हे सर्व केवळ कल्पनेतूनच निर्माण होते, दुसऱ्या कुठूनही नाही; मग सत्य आणि असत्य दोन्ही कल्पनेतूनच येतात, तर इथे खरेपणाचे काय म्हणावे?
सङ्कल्प्यते यथा यद् यत् तत् तथा भवति क्षणात् । मा किञ्चिद् अपि तत्त्वज्ञ सङ्कल्पय कदाचन
जे काही आपण कल्पतो, ते तसेच क्षणात घडते; म्हणून, सत्य जाणणाऱ्या, कधीही काहीही कल्पू नकोस.
निस्सङ्कल्पो यथाप्राप्तव्यवहारपरो भव । चिद् अचेत्योन्मुखत्वं हि याति सङ्कल्पसङ्क्षये
मनात कल्पना न ठेवता, जशी परिस्थिती येईल तशी वाग. कारण कल्पना संपल्या की, चैतन्याचं लक्ष बाह्य गोष्टींपासून वळून स्वतःच्या शुद्ध स्वरूपाकडे जातं.
उत्थायासत्यरूपेण येनासत्यमयात्मकम् । ततं जगद्दुःखम् इदं व्यर्थं सदृशम् आत्मनः
असत्याच्या रूपानं जे उगवलं, त्याचं असत्यस्वरूप या जगात पसरलं आहे. हे जग दुःखदायक, व्यर्थ आणि स्वतःसारखंच आहे.
तेन दुःखाय महते किं श्रितेन किलानघ । यद् अदुःखाय तत् प्राज्ञास् संश्रयन्तीह नेतरत्
हे पापरहित, मोठं दुःख देणारं काही का स्वीकारावं? ज्यांना समज आहे, ते इथे नेहमी दुःखरहित गोष्टीच निवडतात, त्याचं उलट नाही.
अधिगतपरमार्थताम् उपेत्य प्रसभम् अपास्य विकल्पजालम् उच्चैः । अधिगमय पदं तद् अद्वितीयं विततसुखाय सुषुप्तचित्तवृत्तिः
परम सत्य मिळवल्यावर, मनाच्या कल्पनांचं जाळं ठामपणे बाजूला सार आणि गाढ झोपेतील मनासारख्या स्थितीत, सर्वत्र आनंद देणारं अद्वितीय पद जाणून घे.
कीदृशस् तात सङ्कल्पः कथम् उत्पद्यते प्रभो । कथं वा वृद्धिम् आयाति कथं चैव विनश्यति
बाबा, हा संकल्प नेमका कसा असतो, तो कसा निर्माण होतो, कसा वाढतो आणि शेवटी कसा नाहीसा होतो, हे मला सांग.