जनतेयं विपर्यासम् अजस्रम् अनुगच्छति । जडस्पन्दपरामर्शात् तरङ्गानाम् इवावली
ही सृष्टी नेहमीच गोंधळाच्या मागेच धावते, जडपणाच्या हालचालींमुळे आणि त्यात गुंतून राहिल्यामुळे, जणू काही लाटांची एकमेकांमागून येणारी रांगच.
बाल्यम् अद्य दिनैर् एव यौवनश्रीस् ततो जरा । देहे ऽपि नैकरूपत्वं कास्था बाह्येषु वस्तुषु
बालपण काही दिवसच टिकते, मग तारुण्याची शोभा येते, त्यानंतर म्हातारपण येते; शरीरसुद्धा सारखं राहत नाही, जसं बाहेरच्या वस्तूंमध्ये लाकूड वेगळं असतं.
क्षणम् आनन्दिताम् एति क्षणम् एति विषादिताम् । क्षणं सौम्यत्वम् आयाति सर्वस्मिन् नटवन् मनः
क्षणभर मन आनंदी होतं, क्षणभर दुःखी होतं, क्षणभर शांत होतं; प्रत्येक गोष्टीत मन जणू काही नटासारखं वागतं.
इतश् चान्यद् इतश् चान्यद् इतश् चान्यद् अयं विधिः । रचयन् वस्तु नायाति खेदं लीलास्व् इवार्भकः
इथून तिथे, तिथून दुसरीकडे, पुन्हा कुठेतरी—हे नशीब नवनवीन गोष्टी निर्माण करत राहतं, आणि त्याला कधीही कंटाळा येत नाही, जसं एखादं मूल खेळताना थकत नाही.
चिनोत्य् उन्मादयत्य् अत्ति निहन्त्य् आहन्ति चात्मसात् । जगज्जातम् इदं धाता पातोत्पातशतैर् इह
हे जग घडवणारा सृष्टीकर्ता इथे शेकडो चढ-उतारांनी सर्व गोष्टी गोळा करतो, उत्तेजित करतो, गिळतो, नष्ट करतो, घाव घालतो आणि आपल्यात सामावून घेतो.
क्षणेनान्यद् दिनेनान्यत् प्रातर् अन्यद् इतस् ततः । रचयन् वञ्चनादक्षो विधिर् दृष्टो न केनचित्
क्षणात काहीतरी वेगळं, दिवसभरात काहीतरी वेगळं, सकाळी काहीतरी वेगळं असतं; या सगळ्यात फसवणुकीत पटाईत असलेलं नशीब कुणालाही दिसत नाही.
यद् अद्य तत् तु न प्रातर् यत् प्रातस् तत् तु नाद्य च । यद् अन्यदा तु तन् नाद्य सर्वम् आवर्ततेतराम्
आज जे आहे ते उद्या नसतं; उद्याचं आज नसतं; दुसऱ्या वेळी जे असतं ते आज नसतं; सगळं पुन्हा पुन्हा बदलत राहतं.
सन्ततानीह दुःखानि सुखानि विरलानि च । सततं रात्र्यहानीव विवर्तन्ते नरं प्रति
इथे दुःखं सतत येत राहतात, सुखं मात्र फारच क्वचित मिळतात; जसं रात्र आणि दिवस बदलत राहतात, तसं माणसासाठी हे सगळं फिरत राहतं.
आविर्भावतिरोभावभागिनो भवभाविनः । जनस्य स्थिरतां यान्ति नापदो न च सम्पदः
ज्यांना जन्म आणि मृत्यू यांचे चक्र आहे, ज्यांचे येणे-जाणे चालूच असते, त्यांच्यासाठी ना दुःखं कायम राहतात, ना सुखं टिकून राहतात.
पदात् पदम् अयं पापस् सर्वम् आपदि पातयन् । हेलाविवलिताशेषः खलकाललवस् स्थितः
पावलोपावली हा पाप सर्वांना संकटात टाकतो; हा दुष्टपणाचा उरलेला भाग आहे, जणू निष्काळजीपणे झटकून दिलेला काळोखाचा थोडासा अंश.
समविषमदशाविपाकभिन्नास् त्रिभुवनभूतपरम्पराफलौघाः । समयपवनपातिताः पतन्ति प्रतिदिनम् आततसंसृतिद्रुमेभ्यः
तीनही जगांतील जीवांची परंपरा, सुख-दुःखाच्या वेगवेगळ्या फळांनी भरलेली, ही फळांची नद्या, काळाच्या वाऱ्याने रोज त्या अखंड संसाराच्या झाडावरून खाली पडतात.
इति मेधोपदावाग्निदग्धे महति चेतसि । प्रस्फुरन्ति न भोगाशा मृगतृष्णास् सरस्स्व् इव
ज्यावेळी मोठ्या बुद्धीला विवेकाच्या आगीने जाळले जाते, तेव्हा भोगांची इच्छा उगवत नाही, जशी मृगजळे खऱ्या तलावांमध्ये दिसत नाहीत.
प्रत्यहं चातिकटुताम् एति संसारसंसृतिः । कालपाकवशोल्लासिरसा निम्बलता यथा
दररोज हा संसाराचा फेर अधिकच कडवट होत जातो, जणू काळाच्या ओघात निंबाच्या झाडाचा कडूपणा वाढत चालला आहे.
वृद्धिम् आयाति दौर्जन्यं सौजन्यं याति तानवम् । करञ्जकर्कशे राजन् प्रत्यहं जनचेतसि
राजा, लोकांच्या मनात दररोज कठोरपणा वाढतो आणि चांगुलपणा कमी होत जातो, जणू करंजाच्या काटेरी झाडांत वाढ होत आहे.
भज्यते भुवि मर्यादा झगित्य् एव दिशं प्रति । शुष्केव माषशिमिका टाङ्कारकठिनारवम्
जगातल्या मर्यादा क्षणातच सर्व दिशांना तुटून पडतात, जणू कोरड्या माशाच्या शेंगा मोठ्या आवाजात फुटतात.
राज्येभ्यो भोगपूगेभ्यश् चिन्तावन्तो महीश्वराः । निरस्तचिन्ताकलिका वरम् एकान्तशीलता
राजे आपल्याकडे राज्य आणि सुखसंपत्ती असूनही चिंता करत राहतात; म्हणून चिंता नसलेली एकांताची वृत्तीच श्रेष्ठ आहे.
नानन्दाय ममोद्यानं न सुखाय मम श्रियः । न हर्षाय ममार्थाशा शाम्यामि मनसा सह
माझ्या बागेत मला आनंद मिळत नाही, माझ्या संपत्तीत मला सुख वाटत नाही; काही मिळवायची इच्छा देखील मला हर्ष देत नाही—मी माझ्या मनासह शांत आहे.
अनित्यश् चासुखो लोकस् तृष्णा तात दुरुद्वहा । चापलोपहतं चेतः कथं यास्यामि निर्वृतिम्
हा जग अस्थिर आहे आणि यात खरं सुख नाही, आणि तृष्णा, बाळा, फारच जड आहे; चंचल मन असताना मला शांती कशी मिळेल?
नाभिनन्दामि मरणं नाभिनन्दामि जीवितम् । यथा तिष्ठामि तिष्ठामि तथैव विगतज्वरम्
मला मृत्यू आवडत नाही, आणि जीवनही आवडत नाही; जसं आहे तसं मी शांतपणे, तापमुक्तपणे राहतो.
किं मे राज्येन किं भोगैः किम् अर्थेन किम् ईहितैः । अहङ्कारवशाद् एतत् स एव गलितो मम
राज्याचा, भोगांचा, संपत्तीचा किंवा महत्त्वाकांक्षांचा मला काय उपयोग? हे सगळं अहंकारामुळे होतं, आणि तो आता माझ्यातून निघून गेला आहे.
जन्मावलिवरत्रायाम् इन्द्रियग्रन्थयो दृढाः । ये लग्नास् तद्विमोक्षार्थं ये यतन्ते त उत्तमाः
जन्माच्या साखळीत इंद्रियांची बंधने फारच घट्ट असतात. जी माणसं या आसक्तींमधून मुक्त होण्यासाठी प्रयत्न करतात, तीच खऱ्या अर्थाने श्रेष्ठ आहेत.
दलितं मानिनीलोकैर् मनो मकरकेतुना । कोमलं खुरनिष्पेषैः कमलं करिणा यथा
माझं मन या जगातल्या गर्विष्ठ आणि चंचल लोकांनी अगदी तुडवून टाकलं आहे, जसं हत्तीच्या पावलांनी कोमल कमळ चुरडून जातं.
अद्य चेत् स्वस्थया बुद्ध्या मुनीन्द्र न चिकित्स्यते । भूयश् चित्तचिकित्सायां कः किलावसरः कुतः
महामुनी, आज जर योग्य समजुतीने मनाचं उपचार केलं नाही, तर पुन्हा कधी मनाला सावरण्याची संधी मिळणार आहे?
विषं विषयवैषम्यं न विषं विषम् उच्यते । जन्मान्तरघ्ना विषया एकदेहहरं विषम्
खरं विष हे विषयांमधलं विषमत्व आहे; साधं विष फक्त एक शरीर नष्ट करतं, पण विषयांची आसक्ती अनेक जन्म नष्ट करते.
न सुखानि न दुःखानि न मित्राणि न बन्धवः । न जीवितं न मरणं बन्धाय ज्ञस्य चेतसः
ज्ञानी माणसाच्या मनाला सुख, दुःख, मित्र, नातेवाईक, जन्म किंवा मृत्यू — यापैकी काहीच बांधून ठेवू शकत नाही.
तद् भवामि यथा ब्रह्मन् पूर्वापरविदां वर । वीतशोकभयायासो ज्ञस् तथोपदिशाशु मे
हे ब्रह्मन्, भूतकाळ आणि भविष्यकाळ जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, मला लवकर शिकव, म्हणजे मी त्या दुःख, भीती आणि श्रमापासून मुक्त असलेल्या ज्ञानीसारखा होऊ शकेन.
वासनाजालवलिता दुःखकण्टकसङ्कटा । निपातोत्पातबहला भीमरूपाज्ञताटवी
अज्ञानाची जंगल वासनांच्या जाळ्याने गुंतलेली आहे, दुःखाच्या काट्यांनी भरलेली आहे, संकटांनी आणि आपत्तीने दाटलेली आहे, आणि तिचा स्वरूपही भीषण आहे.
क्रकचोग्रविनिष्पेषं सोढुं शक्तो ऽस्म्य् अहं मुने । संसारव्यवहारोत्थं नाशाविषमवैशसम्
मुनिवर, संसाराच्या व्यवहारातून निर्माण होणारे विष आणि यातना — जणू काही तीव्र करवतीने छिन्नविछिन्न केल्यासारखे — सहन करण्याची माझ्यात ताकद आहे.
इदं नास्तीदम् अस्तीति व्यवहारिजनभ्रमः । धुनोतीदं चलं चेतो रजोराशिम् इवानिलः
‘हे आहे, ते नाही’ असा लोकांचा भ्रम या चंचल मनाला वाऱ्याने धुळीच्या राशी हलवाव्यात तसा हलवतो.
तृष्णातन्तुलवप्रोतजीवसञ्चयमौक्तिकम् । चिदच्छाङ्गतया नित्यं प्रकटं चित्तनायकम्
तृष्णेच्या सूतांनी ओवलेली जीवांची माळ म्हणजे एक मोती आहे, ज्याचा तेज म्हणजे चैतन्याचा प्रतिबिंब, आणि तो नेहमीच मनाचा मार्गदर्शक म्हणून प्रकट होतो.