सूर्यांशुकचदालोलतरङ्गोत्तुङ्गमौक्तिकाः । वहन्त्यस् सरितो यत्र सन्मुक्तावलयश् चलाः
इथे नद्या सूर्यकिरणांनी हेलकावणाऱ्या लाटा उंचावतात आणि त्या लाटांवर मोत्यांचे हार वाहतात; तसेच इथे खऱ्या मोत्यांच्या माळाही सतत हलत असतात.
इक्षुक्षीरादिसलिला मणिरत्नबिसाङ्कुराः । और्वानलाम्बुजा यत्र वाप्यस् सप्त महार्णवाः
इथे साखरकांद्याचा रस, दूध आणि इतर पदार्थांचे पाणी असलेल्या तळी आहेत; त्या तलावांत रत्ने, मौल्यवान दगड, कमळांची कळ्या, पाण्याखालील ज्वाळा, कमळे आणि सात मोठ्या समुद्र आहेत.
अध उर्व्यां तथोर्ध्वे खे पुण्यापुण्यधनश्रियः । नरामरकिराटानां यत्रातिक्रयविक्रयौ
खाली पृथ्वीवर आणि वर आकाशात पुण्य, पाप, संपत्ती आणि श्रीमंती आहेत; इथे माणसे, देव आणि यक्ष यांच्या खरेदी-विक्रीच्या व्यवहार चालतात.
तस्मिन्न् एव जगत्य् अस्मिन् पुरे सङ्कल्पभूभुजा । क्रीडार्थम् आत्मनश् चित्रा देहाववरकाः कृताः
या जगात, या नगरीत, कल्पनेच्या अधिपतीने स्वतःच्या खेळासाठी अनेक रंगीबेरंगी देहांची आवरणे तयार केली आहेत.
केचिद् गीर्वाणनामान ऊर्ध्व एव नियोजिताः । नरोरगादयः केचिद् अध एव निवेशिताः
काहींना देव असे नाव देऊन वरच्या ठिकाणी ठेवले आहे, तर काहींना — माणसे, सर्प वगैरे — खाली वसवले आहेत.
वातयन्त्रप्रवाहेण चलन्तो मांसमृण्मयाः । सितास्थिदारवश् चित्रास् त्वग्लेपमसृणामलाः
वाऱ्याच्या गतीने हे मांस व मातीचे देह फिरतात; काहींना पांढऱ्या हाडांनी, लाकडाने सजवले आहे, तर काहींना त्वचेने झाकले आहे — काही गुळगुळीत, काही मळकट.
केचिच् चिरेण नश्यन्ति केचिच् छीघ्रविनाशिनः । कचकृष्णोलपोल्लासरचिताच्छादनश्रियः
काही देह खूप काळाने नष्ट होतात, काही पटकन नष्ट होतात; त्यांच्या आवरणांना तेजस्वी, काळी किंवा फिकट छटा दिल्या आहेत.
कर्णाक्षिनासाप्रमुखैर् द्वारैर् नवभिर् अन्विताः । अनारतवहत्प्राणपवनेनोष्णशीतलाः
हे शरीर कान, डोळे, नाक अशा नऊ दारांनी युक्त आहे आणि त्यातून प्राणवायू नेहमी वाहत असल्यामुळे कधी गरम, कधी थंड होत असते.
कर्णनासास्यताल्वादिवातायनगणान्विताः । भुजाद्यङ्गप्रतोलीकाः पञ्चेन्द्रियकुदीपकाः
कान, नाक, तोंड, तालू अशा वायूच्या खिडक्यांनी, हातपायांसारख्या अंगांच्या वाटांनी आणि पाच इंद्रियांच्या दिव्यांनी हे शरीर सजलेले आहे.
मायया रचितास् तेषु सङ्कल्पेन महामते । अहङ्कारमहायक्षाः परमालोकभीरवः
या शरीरात, माया आणि कल्पनेच्या जोरावर, हे ज्ञानी, अहंकाराचे मोठे भूत निर्माण होतात, जे अगदी परम तेजालाही भयभीत करतात.
देहाववरकेष्व् अन्तर् महाहङ्कारयक्षकैः । स हि सङ्क्रीडते ऽत्यर्थम् असद् एवासदुत्थितैः
या देहाच्या आवरणात, त्या मोठ्या अहंकाराच्या भुतांसोबत, तो खोट्या गोष्टींमध्ये फारच रमतो, ज्या खोट्यातूनच उत्पन्न झालेल्या असतात.
यथा कुसूले मार्जारो भस्त्रायां भुजगो यथा । मुक्ताफलं यथा वेणाव् अहङ्कारस् तनौ तथा
जसं धान्याच्या कोठारात मांजर असतं, फुग्यात साप असतो, किंवा बांबूच्या पोकळीत मोती असतो, तसं 'मी'पण हे देहात असतं.
क्षणम् अभ्युदयं याति क्षणं शाम्यति दीपवत् । देहगेहेषु सङ्कल्पस् तरङ्गस् सागरेष्व् इव
जसं दिवा क्षणभर तेजाने उजळतो आणि लगेच शांत होतो, तसं देहाच्या घरात विचार येतात आणि जातात, जसं समुद्रात लाटा येतात आणि विरतात.
भविष्यन्नवनिर्माणम् अप्य् आप्नोति तदा पुरम् । यदा सङ्कल्पितं वस्तु पुर एव प्रपश्यति
जेव्हा एखाद्या वस्तूचं मनात कल्पनाच केली जाते, तेव्हा अजून बांधायचं शहरही जणू डोळ्यांसमोर उभं राहतं.
असङ्कल्पनमात्रेण स्वेनैवाशु विनश्यति । श्रेयसे परमायास्य नाशस् स्वो न तु सम्भवः
फक्त कल्पना थांबवली, की ती आपोआप नाहीशी होते; आपल्या खऱ्या कल्याणासाठी तिचा नाश व्हावा, टिकून राहणं योग्य नाही.
स्वयं सङ्कल्पनामात्राज् जायते बालयक्षवत् । अनन्तायात्मदुःखाय नानन्दाय कदाचन
हे केवळ आपल्या कल्पनेतूनच निर्माण होतं, जसं लहान मुलाच्या भीतीसारखं असतं. हे कधीच आनंद देत नाही, उलट आपल्याला अनंत दुःखच मिळवतं.
इदं स्फारं जगद्दुःखं प्रतनोत्य् आत्मसत्तया । असत्तया नाशयति क्षणम् आन्ध्यं यथा तमः
हे जग मोठं दुःख देणारं आहे, ते आपल्या अस्तित्वामुळे पसरतं. पण जर ते खरंच नसल्याचं समजलं, तर ते क्षणात नाहीसं होतं, जसं आंधळेपणामुळे अंधार नाहीसा होतो.
स्वयैव दुःखदायिन्या चेष्टया परिरोदिति । काष्ठावष्टब्धवृषणः कीलोत्पाटी कपिर् यथा
आपल्याच दुःखदायक वागण्यामुळे माणूस स्वतःच रडतो, जसं एखाद्या माकडाच्या गुप्तांगाला लाकडात अडकवलं गेलं तर ते सुटण्यासाठी धडपडतं आणि विव्हळतं.
सङ्कल्पितानन्दलवस् तिष्ठत्य् उद्धुरकन्धरम् । अकस्मात् खच्युतमधुबिन्दुभुक् करभो यथा
कल्पनेतला थोडासा आनंद उरतो, तोही मानेवर ताठ मिरवत राहतो, जसं आकाशातून अचानक पडलेलं मधाचं थेंब हत्तीने चाखावं तसं.
स्वयं विरतिम् आयाति क्षणम् एति रतिं क्षणम् । क्षणं विकारम् आयाति सङ्कल्पो ऽभव्यबालवत्
मन कधी क्षणभर विरक्त होते, तर कधी क्षणभर आसक्त होते; क्षणभर त्यात बदलही होतो—म्हणजे अगदी अज्ञानी मुलासारखे, कल्पना येते आणि जाते.
एनं सकलभावेभ्यः कृत्वा निर्मलम् आदरात् । मतिमन्तः पदं याता यथा पुत्र तथा कुरु
बुद्धिमान लोकांनी हे मन सर्व विषयांपासून काळजीपूर्वक शुद्ध करून, त्या परम अवस्थेला पोहोचले आहेत; माझ्या मुला, तूही तसेच कर.
त्रयस् त्व् अस्या मतेर् देहा उत्तमाधममध्यमाः । तमस्सत्त्वरजस्सञ्ज्ञाः कारणं जगतस् स्थितेः
या मनाला तीन प्रकारची देहे आहेत—श्रेष्ठ, मध्यम आणि कनिष्ठ; ती अंधार, शुद्धता आणि क्रिया या नावांनी ओळखली जातात. ह्याच्यामुळे जगाचे अस्तित्व टिकून आहे.
तमोरूपो हि सङ्कल्पो नित्यं प्राकृतचेष्टया । परां कृपणताम् एत्य प्रयाति क्रिमिकीटताम्
अंधाररूप कल्पना नेहमीच स्वाभाविकपणे वागते; ती अत्यंत दुःखात पडून, शेवटी किड्यामुंग्यांच्या अवस्थेला पोहोचते.
सत्त्वरूपो हि सङ्कल्पो धर्मज्ञानपरायणः । अदूरकेवलीभावस् साम्राज्यम् अधितिष्ठति
शुद्धतेच्या स्वरूपाचा संकल्प नेहमीच धर्म आणि ज्ञान यांना वाहिलेला असतो; तो जवळजवळ मुक्तीच्या अवस्थेला पोहोचतो आणि राज्याचा उपभोग घेतो.
रजोरूपो हि सङ्कल्पो लोकसंव्यवहारवान् । परितिष्ठति संसारे पुत्रदारानुरञ्जितः
क्रियाशीलतेच्या स्वरूपाचा संकल्प मात्र नेहमीच जगातील व्यवहारात गुंतलेला असतो; तो संसारातच राहतो आणि मुलाबाळांमध्ये, पत्नीमध्ये आसक्त राहतो.
त्रिविधं तु परित्यज्य रूपम् एतन् महामते । सङ्कल्पः परम् आयाति पदम् आत्मपरिक्षये
म्हणून, हे बुद्धिमान मित्रा, या तिन्ही स्वरूपांचा त्याग केला की, संकल्प स्वतःच्या स्वरूपाचा शोध घेत असताना परम अवस्थेला पोहोचतो.
सर्वा दृष्टीः परित्यज्य नियम्य मनसा मनः । सबाह्याभ्यन्तरार्थस्य सङ्कल्पस्य क्षयं कुरु
सर्व प्रकारच्या दृष्टी टाकून दे आणि मनानेच मनावर नियंत्रण ठेव; बाहेरील आणि आतल्या सर्व गोष्टींबद्दलचे संकल्प पूर्णपणे संपव.
यदि वर्षसहस्रान्तं तपश् चरसि दारुणम् । यदि वा लीलयात्मानं शिलया चूर्णयस्य् अलम्
तू हजारो वर्षे कठोर तप करशील, किंवा सहजपणे स्वतःच्या देहाला दगडाने चुरडून टाकशील,
यद्य् अम्बुधिं प्रविशसि वडवाग्निम् अथापि वा । यदि वा पतसि श्वभ्रे खड्गधाराजले ऽथ वा
किंवा समुद्रात उतरशील, किंवा अग्नीच्या ज्वाळेत जाशील, किंवा खोल दरीत पडशील, किंवा तलवारीच्या पात्यांवर पडशील,
हरो यद्य् उपदेष्टा ते हरिः कमलजो ऽपि वा । अत्यन्तकरुणाक्रान्तो लोकनाथो ऽथ वाक्पतिः
किंवा शंकर, विष्णू, ब्रह्मा, जगाचा स्वामी किंवा वाणीचा देवता हे तुझे गुरु असतील, अगदी त्यांची अपार दया तुझ्यावर असेल,