को ऽसौ स्वोत्थ इति ख्यातो भूपस् तातोत्तमाकृतिः । कथितं च किम् एतन् मे त्वयैतद् ब्रूहि तत्त्वतः
हे वडील, राजांमध्ये श्रेष्ठ असा हा स्वतः उत्पन्न झालेला कोण आहे? आणि जे तू मला सांगितलेस, ते नेमके काय आहे? कृपया मला खरी माहिती सांग.
क्व भविष्यति निर्माणं वर्तमाने क्व गम्यताम् । उभयार्थविरुद्धत्वान् मोहार्थाय वचस् तव
निर्मिती कुठे होईल? आत्ता तिचं ठिकाण कुठे आहे? तुझं बोलणं दोन्ही बाजूंनी विसंगत आहे, त्यामुळे ते फक्त गोंधळ घालण्यासाठीच आहे.
शृणु पुत्र यथाभूतम् एतत् ते कथयाम्य् अहम् । येन संसारचक्रस्य तत्त्वम् अस्यावबुध्यसे
मुला, नीट ऐक, मी तुला हे खरं खरं सांगतो, ज्यामुळे तुला या जन्ममरणाच्या चक्राचं खरं स्वरूप समजेल.
असदभ्युत्थितारम्भम् अवस्तुमयम् आततम् । संसारसंस्थानम् इदम् एवम् आकथितं मया
ही संसाराची रचना खरी नसलेल्या गोष्टींपासून उगम पावते आणि अस्तित्व नसताना पसरलेली आहे, असं मी तुला स्पष्ट केलं आहे.
परमान् नभसो जातस् सङ्कल्पस् स्वोत्थ उच्यते । जायते स्वयम् एवासौ स्वयम् एव विलीयते
सर्वोच्च गोष्ट आकाशातून निर्माण होते; संकल्प हा स्वतःच उत्पन्न होतो असं म्हणतात. तो स्वतःच जन्मतो आणि स्वतःच नाहीसा होतो.
तत्स्वरूपम् इदं सर्वं जगद् आभोगि विद्यते । जायते तेन जातेन तस्मिन् नष्टे विनश्यति
हे सर्व जग त्याच्याच स्वरूपात प्रकटते; ते जन्मते तेव्हा हेही जन्मते, आणि ते नाहीसे झाले की हेही नाहीसे होते.
ब्रह्मविष्ण्विन्द्ररुद्रादींस् तस्यैवावयवान् विदुः । विटपान् इव वृक्षस्य शृङ्गाणीव महीभृतः
ब्रह्मा, विष्णु, इंद्र, रुद्र आणि इतर सर्व त्याचेच अवयव मानले जातात, जसे झाडाला फांद्या किंवा डोंगराला शिखरे असतात.
शून्ये व्योमनि तेनेदं निर्मितं त्रिजगत्पुरम् । प्रतिभासानुसन्धानमात्रेणैत्य विरिञ्चताम्
रिकाम्या आकाशात ह्याच्यामुळे हे त्रैलोक्य निर्माण झाले आहे; केवळ भासत जाणाऱ्या अनुक्रमाने हे सृष्टीकर्त्याचे स्थान मिळवते.
यत्रेमे विततालोका लोककोशाश् चतुर्दश । वनोपवनपाल्यश् च यत्रोद्यानपरम्पराः
इथे हे सर्व लोक आणि चौदा लोककळस विस्तारले आहेत; तसेच येथे अरण्ये, उपवने आणि एकामागून एक बगिच्यांची रांग आहे.
क्रीडाशिखरिणो यत्र सह्यमन्दरमेरवः । शीतोष्णदीप्ती चन्द्रार्कौ दीपौ यत्रानिलाक्षतौ
इथे सह्य, मंदार आणि मेरू हे खेळकर डोंगर आहेत; इथे चंद्र-सूर्य यांची गारवा आणि उष्णता अशी प्रकाशे आहेत, आणि वारा व अग्नी हे दोन दिवेही आहेत.
सूर्यांशुकचदालोलतरङ्गोत्तुङ्गमौक्तिकाः । वहन्त्यस् सरितो यत्र सन्मुक्तावलयश् चलाः
इथे नद्या सूर्यकिरणांनी हेलकावणाऱ्या लाटा उंचावतात आणि त्या लाटांवर मोत्यांचे हार वाहतात; तसेच इथे खऱ्या मोत्यांच्या माळाही सतत हलत असतात.
इक्षुक्षीरादिसलिला मणिरत्नबिसाङ्कुराः । और्वानलाम्बुजा यत्र वाप्यस् सप्त महार्णवाः
इथे साखरकांद्याचा रस, दूध आणि इतर पदार्थांचे पाणी असलेल्या तळी आहेत; त्या तलावांत रत्ने, मौल्यवान दगड, कमळांची कळ्या, पाण्याखालील ज्वाळा, कमळे आणि सात मोठ्या समुद्र आहेत.
अध उर्व्यां तथोर्ध्वे खे पुण्यापुण्यधनश्रियः । नरामरकिराटानां यत्रातिक्रयविक्रयौ
खाली पृथ्वीवर आणि वर आकाशात पुण्य, पाप, संपत्ती आणि श्रीमंती आहेत; इथे माणसे, देव आणि यक्ष यांच्या खरेदी-विक्रीच्या व्यवहार चालतात.
तस्मिन्न् एव जगत्य् अस्मिन् पुरे सङ्कल्पभूभुजा । क्रीडार्थम् आत्मनश् चित्रा देहाववरकाः कृताः
या जगात, या नगरीत, कल्पनेच्या अधिपतीने स्वतःच्या खेळासाठी अनेक रंगीबेरंगी देहांची आवरणे तयार केली आहेत.
केचिद् गीर्वाणनामान ऊर्ध्व एव नियोजिताः । नरोरगादयः केचिद् अध एव निवेशिताः
काहींना देव असे नाव देऊन वरच्या ठिकाणी ठेवले आहे, तर काहींना — माणसे, सर्प वगैरे — खाली वसवले आहेत.
वातयन्त्रप्रवाहेण चलन्तो मांसमृण्मयाः । सितास्थिदारवश् चित्रास् त्वग्लेपमसृणामलाः
वाऱ्याच्या गतीने हे मांस व मातीचे देह फिरतात; काहींना पांढऱ्या हाडांनी, लाकडाने सजवले आहे, तर काहींना त्वचेने झाकले आहे — काही गुळगुळीत, काही मळकट.
केचिच् चिरेण नश्यन्ति केचिच् छीघ्रविनाशिनः । कचकृष्णोलपोल्लासरचिताच्छादनश्रियः
काही देह खूप काळाने नष्ट होतात, काही पटकन नष्ट होतात; त्यांच्या आवरणांना तेजस्वी, काळी किंवा फिकट छटा दिल्या आहेत.
कर्णाक्षिनासाप्रमुखैर् द्वारैर् नवभिर् अन्विताः । अनारतवहत्प्राणपवनेनोष्णशीतलाः
हे शरीर कान, डोळे, नाक अशा नऊ दारांनी युक्त आहे आणि त्यातून प्राणवायू नेहमी वाहत असल्यामुळे कधी गरम, कधी थंड होत असते.
कर्णनासास्यताल्वादिवातायनगणान्विताः । भुजाद्यङ्गप्रतोलीकाः पञ्चेन्द्रियकुदीपकाः
कान, नाक, तोंड, तालू अशा वायूच्या खिडक्यांनी, हातपायांसारख्या अंगांच्या वाटांनी आणि पाच इंद्रियांच्या दिव्यांनी हे शरीर सजलेले आहे.
मायया रचितास् तेषु सङ्कल्पेन महामते । अहङ्कारमहायक्षाः परमालोकभीरवः
या शरीरात, माया आणि कल्पनेच्या जोरावर, हे ज्ञानी, अहंकाराचे मोठे भूत निर्माण होतात, जे अगदी परम तेजालाही भयभीत करतात.
देहाववरकेष्व् अन्तर् महाहङ्कारयक्षकैः । स हि सङ्क्रीडते ऽत्यर्थम् असद् एवासदुत्थितैः
या देहाच्या आवरणात, त्या मोठ्या अहंकाराच्या भुतांसोबत, तो खोट्या गोष्टींमध्ये फारच रमतो, ज्या खोट्यातूनच उत्पन्न झालेल्या असतात.
यथा कुसूले मार्जारो भस्त्रायां भुजगो यथा । मुक्ताफलं यथा वेणाव् अहङ्कारस् तनौ तथा
जसं धान्याच्या कोठारात मांजर असतं, फुग्यात साप असतो, किंवा बांबूच्या पोकळीत मोती असतो, तसं 'मी'पण हे देहात असतं.
क्षणम् अभ्युदयं याति क्षणं शाम्यति दीपवत् । देहगेहेषु सङ्कल्पस् तरङ्गस् सागरेष्व् इव
जसं दिवा क्षणभर तेजाने उजळतो आणि लगेच शांत होतो, तसं देहाच्या घरात विचार येतात आणि जातात, जसं समुद्रात लाटा येतात आणि विरतात.
भविष्यन्नवनिर्माणम् अप्य् आप्नोति तदा पुरम् । यदा सङ्कल्पितं वस्तु पुर एव प्रपश्यति
जेव्हा एखाद्या वस्तूचं मनात कल्पनाच केली जाते, तेव्हा अजून बांधायचं शहरही जणू डोळ्यांसमोर उभं राहतं.
असङ्कल्पनमात्रेण स्वेनैवाशु विनश्यति । श्रेयसे परमायास्य नाशस् स्वो न तु सम्भवः
फक्त कल्पना थांबवली, की ती आपोआप नाहीशी होते; आपल्या खऱ्या कल्याणासाठी तिचा नाश व्हावा, टिकून राहणं योग्य नाही.
स्वयं सङ्कल्पनामात्राज् जायते बालयक्षवत् । अनन्तायात्मदुःखाय नानन्दाय कदाचन
हे केवळ आपल्या कल्पनेतूनच निर्माण होतं, जसं लहान मुलाच्या भीतीसारखं असतं. हे कधीच आनंद देत नाही, उलट आपल्याला अनंत दुःखच मिळवतं.
इदं स्फारं जगद्दुःखं प्रतनोत्य् आत्मसत्तया । असत्तया नाशयति क्षणम् आन्ध्यं यथा तमः
हे जग मोठं दुःख देणारं आहे, ते आपल्या अस्तित्वामुळे पसरतं. पण जर ते खरंच नसल्याचं समजलं, तर ते क्षणात नाहीसं होतं, जसं आंधळेपणामुळे अंधार नाहीसा होतो.
स्वयैव दुःखदायिन्या चेष्टया परिरोदिति । काष्ठावष्टब्धवृषणः कीलोत्पाटी कपिर् यथा
आपल्याच दुःखदायक वागण्यामुळे माणूस स्वतःच रडतो, जसं एखाद्या माकडाच्या गुप्तांगाला लाकडात अडकवलं गेलं तर ते सुटण्यासाठी धडपडतं आणि विव्हळतं.
सङ्कल्पितानन्दलवस् तिष्ठत्य् उद्धुरकन्धरम् । अकस्मात् खच्युतमधुबिन्दुभुक् करभो यथा
कल्पनेतला थोडासा आनंद उरतो, तोही मानेवर ताठ मिरवत राहतो, जसं आकाशातून अचानक पडलेलं मधाचं थेंब हत्तीने चाखावं तसं.
स्वयं विरतिम् आयाति क्षणम् एति रतिं क्षणम् । क्षणं विकारम् आयाति सङ्कल्पो ऽभव्यबालवत्
मन कधी क्षणभर विरक्त होते, तर कधी क्षणभर आसक्त होते; क्षणभर त्यात बदलही होतो—म्हणजे अगदी अज्ञानी मुलासारखे, कल्पना येते आणि जाते.