अथाववरकौघेषु चलत्सु स महीपतिः । करोति विविधाः क्रीडा नीडेष्व् इव विहङ्गमः
मग जेव्हा त्या बंदिस्त जागांमध्ये हालचाल होते, तेव्हा तो राजा वेगवेगळ्या खेळात रमतो, जणू काही पक्षी आपल्या घरट्यांमध्ये खेळतो.
त्रिशरीरस् स तेष्व् अन्तस् तैर् यक्षैस् सह पुत्रक । लीलालसम् उषित्वाशु पुनर् निष्क्रम्य गच्छति
तीन शरीरांनी तो त्या यक्षांसोबत तिथे राहतो, मुला, आणि खेळण्यात आनंद घेतो, मग लगेचच पुन्हा बाहेर पडतो.
तस्येच्छा जायते वत्स कदाचिच् चलचेतसः । पुरं भविष्यन्निर्माणं किञ्चिद् यामीति निश्चला
कधी कधी, मुला, त्याच्या चंचल मनात इच्छा निर्माण होते — 'मी एखाद्या अजून न बांधलेल्या नगरीत जावे' — आणि ही इच्छा ठाम राहते.
भूताविष्ट इवावेगात् तत उत्थाय धावति । पुरं तद् अप्य् अवाप्नोति गन्धर्वैर् इव निर्मितम्
जणू काही एखाद्या भुताने झपाटल्यासारखा, तो जोरात उठतो आणि धावू लागतो; मग तो त्या नगरीत पोहोचतो, जशी ती गंधर्वांनी घडवलेली असावी.
तस्येच्छा जायते नाम कदाचिज् जडचेतसः । विनाशं सम्प्रयामीति तेनाशु स विनश्यति
कधी कधी त्याच्या मनावर जडपणा येतो आणि त्याला वाटते, 'मी नष्ट व्हावे'; आणि त्या इच्छेमुळे तो लगेच नष्ट होतो.
पुनर् उत्पद्यते तूर्णं खान् महोर्मिर् इवाम्भसः । व्यवहारं तनोत्य् उच्चैः पुनर् आरम्भमन्थरम्
तो पुन्हा पाण्यातून मोठी लाट उठावी तसा पटकन उगवतो, जोरात व्यवहार करतो, आणि मग पुन्हा हळूहळू सुरुवात करतो.
स्वयैव व्यवहृत्याथ कदाचित् परिदूयते । किं करोमीदम् अज्ञो ऽस्मि दुःखितो ऽस्मीति शोचति
कधी कधी स्वतःच्या वागण्यामुळे तो त्रस्त होतो आणि म्हणतो, 'मी काय करू? मला काही कळत नाही, मी दुःखी आहे,' आणि शोक करतो.
मुदम् एत्य कदाचिच् च स्वयम् आयाति पीनताम् । प्रावृड्वर्षजलोल्लासपूराद् इव नदीरयः
कधी कधी आनंद आपोआप येतो आणि वाढत जातो, जसा पावसाळ्यात नदीचे पाणी भरून वाहू लागते.
पिबति वल्गति गच्छति जृम्भते स्फुरति भाति न भाति च भासुरः । सुत महामहिमा स महीपतिः पतिर् अपाम् इव वातरयाकुलः
तो पितो, खेळतो, चालतो, अंग ताणतो, थरथरतो, कधी चमकतो तर कधी नाही; हे तेजस्वी, मोठ्या कीर्तीचे, राजासारखे आहे, जसा वाऱ्याने ढवळलेला जलाचा स्वामी असतो.
अथापृच्छत् सुतस् तत्र जम्बुद्वीपे महानिशि । कदम्बाग्रावचूलस्थं पितरं पावनाशयः
नंतर जंबूद्वीपातील एका मोठ्या रात्री, पवित्र अंतःकरण असलेल्या पित्याला, जो कदंबाच्या फांदीच्या टोकावर बसला होता, पुत्राने विचारले.
को ऽसौ स्वोत्थ इति ख्यातो भूपस् तातोत्तमाकृतिः । कथितं च किम् एतन् मे त्वयैतद् ब्रूहि तत्त्वतः
हे वडील, राजांमध्ये श्रेष्ठ असा हा स्वतः उत्पन्न झालेला कोण आहे? आणि जे तू मला सांगितलेस, ते नेमके काय आहे? कृपया मला खरी माहिती सांग.
क्व भविष्यति निर्माणं वर्तमाने क्व गम्यताम् । उभयार्थविरुद्धत्वान् मोहार्थाय वचस् तव
निर्मिती कुठे होईल? आत्ता तिचं ठिकाण कुठे आहे? तुझं बोलणं दोन्ही बाजूंनी विसंगत आहे, त्यामुळे ते फक्त गोंधळ घालण्यासाठीच आहे.
शृणु पुत्र यथाभूतम् एतत् ते कथयाम्य् अहम् । येन संसारचक्रस्य तत्त्वम् अस्यावबुध्यसे
मुला, नीट ऐक, मी तुला हे खरं खरं सांगतो, ज्यामुळे तुला या जन्ममरणाच्या चक्राचं खरं स्वरूप समजेल.
असदभ्युत्थितारम्भम् अवस्तुमयम् आततम् । संसारसंस्थानम् इदम् एवम् आकथितं मया
ही संसाराची रचना खरी नसलेल्या गोष्टींपासून उगम पावते आणि अस्तित्व नसताना पसरलेली आहे, असं मी तुला स्पष्ट केलं आहे.
परमान् नभसो जातस् सङ्कल्पस् स्वोत्थ उच्यते । जायते स्वयम् एवासौ स्वयम् एव विलीयते
सर्वोच्च गोष्ट आकाशातून निर्माण होते; संकल्प हा स्वतःच उत्पन्न होतो असं म्हणतात. तो स्वतःच जन्मतो आणि स्वतःच नाहीसा होतो.
तत्स्वरूपम् इदं सर्वं जगद् आभोगि विद्यते । जायते तेन जातेन तस्मिन् नष्टे विनश्यति
हे सर्व जग त्याच्याच स्वरूपात प्रकटते; ते जन्मते तेव्हा हेही जन्मते, आणि ते नाहीसे झाले की हेही नाहीसे होते.
ब्रह्मविष्ण्विन्द्ररुद्रादींस् तस्यैवावयवान् विदुः । विटपान् इव वृक्षस्य शृङ्गाणीव महीभृतः
ब्रह्मा, विष्णु, इंद्र, रुद्र आणि इतर सर्व त्याचेच अवयव मानले जातात, जसे झाडाला फांद्या किंवा डोंगराला शिखरे असतात.
शून्ये व्योमनि तेनेदं निर्मितं त्रिजगत्पुरम् । प्रतिभासानुसन्धानमात्रेणैत्य विरिञ्चताम्
रिकाम्या आकाशात ह्याच्यामुळे हे त्रैलोक्य निर्माण झाले आहे; केवळ भासत जाणाऱ्या अनुक्रमाने हे सृष्टीकर्त्याचे स्थान मिळवते.
यत्रेमे विततालोका लोककोशाश् चतुर्दश । वनोपवनपाल्यश् च यत्रोद्यानपरम्पराः
इथे हे सर्व लोक आणि चौदा लोककळस विस्तारले आहेत; तसेच येथे अरण्ये, उपवने आणि एकामागून एक बगिच्यांची रांग आहे.
क्रीडाशिखरिणो यत्र सह्यमन्दरमेरवः । शीतोष्णदीप्ती चन्द्रार्कौ दीपौ यत्रानिलाक्षतौ
इथे सह्य, मंदार आणि मेरू हे खेळकर डोंगर आहेत; इथे चंद्र-सूर्य यांची गारवा आणि उष्णता अशी प्रकाशे आहेत, आणि वारा व अग्नी हे दोन दिवेही आहेत.
सूर्यांशुकचदालोलतरङ्गोत्तुङ्गमौक्तिकाः । वहन्त्यस् सरितो यत्र सन्मुक्तावलयश् चलाः
इथे नद्या सूर्यकिरणांनी हेलकावणाऱ्या लाटा उंचावतात आणि त्या लाटांवर मोत्यांचे हार वाहतात; तसेच इथे खऱ्या मोत्यांच्या माळाही सतत हलत असतात.
इक्षुक्षीरादिसलिला मणिरत्नबिसाङ्कुराः । और्वानलाम्बुजा यत्र वाप्यस् सप्त महार्णवाः
इथे साखरकांद्याचा रस, दूध आणि इतर पदार्थांचे पाणी असलेल्या तळी आहेत; त्या तलावांत रत्ने, मौल्यवान दगड, कमळांची कळ्या, पाण्याखालील ज्वाळा, कमळे आणि सात मोठ्या समुद्र आहेत.
अध उर्व्यां तथोर्ध्वे खे पुण्यापुण्यधनश्रियः । नरामरकिराटानां यत्रातिक्रयविक्रयौ
खाली पृथ्वीवर आणि वर आकाशात पुण्य, पाप, संपत्ती आणि श्रीमंती आहेत; इथे माणसे, देव आणि यक्ष यांच्या खरेदी-विक्रीच्या व्यवहार चालतात.
तस्मिन्न् एव जगत्य् अस्मिन् पुरे सङ्कल्पभूभुजा । क्रीडार्थम् आत्मनश् चित्रा देहाववरकाः कृताः
या जगात, या नगरीत, कल्पनेच्या अधिपतीने स्वतःच्या खेळासाठी अनेक रंगीबेरंगी देहांची आवरणे तयार केली आहेत.
केचिद् गीर्वाणनामान ऊर्ध्व एव नियोजिताः । नरोरगादयः केचिद् अध एव निवेशिताः
काहींना देव असे नाव देऊन वरच्या ठिकाणी ठेवले आहे, तर काहींना — माणसे, सर्प वगैरे — खाली वसवले आहेत.
वातयन्त्रप्रवाहेण चलन्तो मांसमृण्मयाः । सितास्थिदारवश् चित्रास् त्वग्लेपमसृणामलाः
वाऱ्याच्या गतीने हे मांस व मातीचे देह फिरतात; काहींना पांढऱ्या हाडांनी, लाकडाने सजवले आहे, तर काहींना त्वचेने झाकले आहे — काही गुळगुळीत, काही मळकट.
केचिच् चिरेण नश्यन्ति केचिच् छीघ्रविनाशिनः । कचकृष्णोलपोल्लासरचिताच्छादनश्रियः
काही देह खूप काळाने नष्ट होतात, काही पटकन नष्ट होतात; त्यांच्या आवरणांना तेजस्वी, काळी किंवा फिकट छटा दिल्या आहेत.
कर्णाक्षिनासाप्रमुखैर् द्वारैर् नवभिर् अन्विताः । अनारतवहत्प्राणपवनेनोष्णशीतलाः
हे शरीर कान, डोळे, नाक अशा नऊ दारांनी युक्त आहे आणि त्यातून प्राणवायू नेहमी वाहत असल्यामुळे कधी गरम, कधी थंड होत असते.
कर्णनासास्यताल्वादिवातायनगणान्विताः । भुजाद्यङ्गप्रतोलीकाः पञ्चेन्द्रियकुदीपकाः
कान, नाक, तोंड, तालू अशा वायूच्या खिडक्यांनी, हातपायांसारख्या अंगांच्या वाटांनी आणि पाच इंद्रियांच्या दिव्यांनी हे शरीर सजलेले आहे.
मायया रचितास् तेषु सङ्कल्पेन महामते । अहङ्कारमहायक्षाः परमालोकभीरवः
या शरीरात, माया आणि कल्पनेच्या जोरावर, हे ज्ञानी, अहंकाराचे मोठे भूत निर्माण होतात, जे अगदी परम तेजालाही भयभीत करतात.