त्रयस् तस्य महाबाहो देहा दिग्भरणक्षमाः । जगद् आकृष्य तिष्ठन्ति उत्तमाधममध्यमाः
त्याचे तीन शरीरं, बलवान आणि दिशा पेलू शकणारी, जगाला आपल्याकडे खेचून उभी राहतात—ती श्रेष्ठ, मध्यम आणि कनिष्ठ अशा तीन प्रकारची आहेत.
व्योमन्य् एवातिवितते जातो ऽसौ त्रिशरीरकः । तत्रैव च स्थितिं यातश् शब्दवातखपक्षिवत्
अत्यंत विशाल आकाशात तो तीन देह असलेला जन्मला आणि तिथेच राहिला, जसा शब्द, वारा आणि पंख असतात.
तत्रैवापारगगने नगरं तेन निर्मितम् । चतुर्दशमहारथ्यं विभागत्रयभूषितम्
त्याच अमर्याद आकाशात त्याने एक नगर उभारलं, ज्यात चौदा मोठ्या रस्त्यांनी आणि तीन विभागांनी ते शोभलं होतं.
वनोपवनमालाढ्यं क्रीडाशिखरिसुन्दरम् । मुक्तालताविवलितं वापीसप्तकभूषितम्
त्या नगरीत वन-उद्यानांच्या माळांनी, खेळण्याच्या सुंदर शिखरांनी, मोत्यांच्या वेलींनी आणि सात तळ्यांनी ती सजलेली होती.
शीतलोष्णात्मकाक्षीणदीपद्वयविराजितम् । ऊर्ध्वाधोगतिरूपेण वणिङ्मार्गेण सङ्कुलम्
ती नगरी गारवा आणि उष्णता या दोन दिव्यांनी उजळलेली, वरखाली जाणाऱ्या वाटांनी आणि व्यापाऱ्यांनी गजबजलेली होती.
तस्मिन्न् एवातिविपुले पत्तने तेन भूभृता । सञ्चारिणो विरचिता मुग्धाववरका गणाः
त्या अत्यंत विशाल शहरात त्या राजाने अनेक गोड, सुरक्षित लोकसमूह तयार केले.
ऊर्ध्वे केचिद् अधः केचिन् मध्ये केचिन् नियोजिताः । केचिच् चिरेण नश्यन्तः केचिच् छीघ्रविनाशिनः
काहींना वर, काहींना खाली, काहींना मधोमध ठेवले; काही हळूहळू नाहीसे झाले, तर काही पटकन लोप पावले.
असितच्छादनाच्छन्ना नवद्वारविभूषिताः । अनारतवहद्वाता बहुवातायनान्विताः
काळ्या आवरणांनी झाकलेले, नऊ दरवाजांनी सजलेले, सतत जोरदार वाऱ्यांनी झोडपलेले आणि अनेक खिडक्यांनी युक्त असे होते.
दीपपञ्चकसालोकास् त्रिस्थूणाश् शुक्लदारवः । मसृणालेपमृदवः प्रतोलीकुलसङ्कुलाः
पाच दिव्यांनी उजळलेले, तीन पांढऱ्या लाकडाच्या खांबांनी आधारलेले, गुळगुळीत व मऊ भिंती असलेले आणि गजबजलेल्या रस्त्यांनी भरलेले होते.
मायया रचितास् तेन राज्ञा तेषु महामते । रक्षितारो महायक्षा नित्यम् आलोकभीरवः
त्या राजाने आपल्या मायेने तिथे बलाढ्य यक्ष रक्षक म्हणून निर्माण केले, हे महाज्ञानी. ते यक्ष नेहमीच भीतीदायक दिसतात.
अथाववरकौघेषु चलत्सु स महीपतिः । करोति विविधाः क्रीडा नीडेष्व् इव विहङ्गमः
मग जेव्हा त्या बंदिस्त जागांमध्ये हालचाल होते, तेव्हा तो राजा वेगवेगळ्या खेळात रमतो, जणू काही पक्षी आपल्या घरट्यांमध्ये खेळतो.
त्रिशरीरस् स तेष्व् अन्तस् तैर् यक्षैस् सह पुत्रक । लीलालसम् उषित्वाशु पुनर् निष्क्रम्य गच्छति
तीन शरीरांनी तो त्या यक्षांसोबत तिथे राहतो, मुला, आणि खेळण्यात आनंद घेतो, मग लगेचच पुन्हा बाहेर पडतो.
तस्येच्छा जायते वत्स कदाचिच् चलचेतसः । पुरं भविष्यन्निर्माणं किञ्चिद् यामीति निश्चला
कधी कधी, मुला, त्याच्या चंचल मनात इच्छा निर्माण होते — 'मी एखाद्या अजून न बांधलेल्या नगरीत जावे' — आणि ही इच्छा ठाम राहते.
भूताविष्ट इवावेगात् तत उत्थाय धावति । पुरं तद् अप्य् अवाप्नोति गन्धर्वैर् इव निर्मितम्
जणू काही एखाद्या भुताने झपाटल्यासारखा, तो जोरात उठतो आणि धावू लागतो; मग तो त्या नगरीत पोहोचतो, जशी ती गंधर्वांनी घडवलेली असावी.
तस्येच्छा जायते नाम कदाचिज् जडचेतसः । विनाशं सम्प्रयामीति तेनाशु स विनश्यति
कधी कधी त्याच्या मनावर जडपणा येतो आणि त्याला वाटते, 'मी नष्ट व्हावे'; आणि त्या इच्छेमुळे तो लगेच नष्ट होतो.
पुनर् उत्पद्यते तूर्णं खान् महोर्मिर् इवाम्भसः । व्यवहारं तनोत्य् उच्चैः पुनर् आरम्भमन्थरम्
तो पुन्हा पाण्यातून मोठी लाट उठावी तसा पटकन उगवतो, जोरात व्यवहार करतो, आणि मग पुन्हा हळूहळू सुरुवात करतो.
स्वयैव व्यवहृत्याथ कदाचित् परिदूयते । किं करोमीदम् अज्ञो ऽस्मि दुःखितो ऽस्मीति शोचति
कधी कधी स्वतःच्या वागण्यामुळे तो त्रस्त होतो आणि म्हणतो, 'मी काय करू? मला काही कळत नाही, मी दुःखी आहे,' आणि शोक करतो.
मुदम् एत्य कदाचिच् च स्वयम् आयाति पीनताम् । प्रावृड्वर्षजलोल्लासपूराद् इव नदीरयः
कधी कधी आनंद आपोआप येतो आणि वाढत जातो, जसा पावसाळ्यात नदीचे पाणी भरून वाहू लागते.
पिबति वल्गति गच्छति जृम्भते स्फुरति भाति न भाति च भासुरः । सुत महामहिमा स महीपतिः पतिर् अपाम् इव वातरयाकुलः
तो पितो, खेळतो, चालतो, अंग ताणतो, थरथरतो, कधी चमकतो तर कधी नाही; हे तेजस्वी, मोठ्या कीर्तीचे, राजासारखे आहे, जसा वाऱ्याने ढवळलेला जलाचा स्वामी असतो.
अथापृच्छत् सुतस् तत्र जम्बुद्वीपे महानिशि । कदम्बाग्रावचूलस्थं पितरं पावनाशयः
नंतर जंबूद्वीपातील एका मोठ्या रात्री, पवित्र अंतःकरण असलेल्या पित्याला, जो कदंबाच्या फांदीच्या टोकावर बसला होता, पुत्राने विचारले.
को ऽसौ स्वोत्थ इति ख्यातो भूपस् तातोत्तमाकृतिः । कथितं च किम् एतन् मे त्वयैतद् ब्रूहि तत्त्वतः
हे वडील, राजांमध्ये श्रेष्ठ असा हा स्वतः उत्पन्न झालेला कोण आहे? आणि जे तू मला सांगितलेस, ते नेमके काय आहे? कृपया मला खरी माहिती सांग.
क्व भविष्यति निर्माणं वर्तमाने क्व गम्यताम् । उभयार्थविरुद्धत्वान् मोहार्थाय वचस् तव
निर्मिती कुठे होईल? आत्ता तिचं ठिकाण कुठे आहे? तुझं बोलणं दोन्ही बाजूंनी विसंगत आहे, त्यामुळे ते फक्त गोंधळ घालण्यासाठीच आहे.
शृणु पुत्र यथाभूतम् एतत् ते कथयाम्य् अहम् । येन संसारचक्रस्य तत्त्वम् अस्यावबुध्यसे
मुला, नीट ऐक, मी तुला हे खरं खरं सांगतो, ज्यामुळे तुला या जन्ममरणाच्या चक्राचं खरं स्वरूप समजेल.
असदभ्युत्थितारम्भम् अवस्तुमयम् आततम् । संसारसंस्थानम् इदम् एवम् आकथितं मया
ही संसाराची रचना खरी नसलेल्या गोष्टींपासून उगम पावते आणि अस्तित्व नसताना पसरलेली आहे, असं मी तुला स्पष्ट केलं आहे.
परमान् नभसो जातस् सङ्कल्पस् स्वोत्थ उच्यते । जायते स्वयम् एवासौ स्वयम् एव विलीयते
सर्वोच्च गोष्ट आकाशातून निर्माण होते; संकल्प हा स्वतःच उत्पन्न होतो असं म्हणतात. तो स्वतःच जन्मतो आणि स्वतःच नाहीसा होतो.
तत्स्वरूपम् इदं सर्वं जगद् आभोगि विद्यते । जायते तेन जातेन तस्मिन् नष्टे विनश्यति
हे सर्व जग त्याच्याच स्वरूपात प्रकटते; ते जन्मते तेव्हा हेही जन्मते, आणि ते नाहीसे झाले की हेही नाहीसे होते.
ब्रह्मविष्ण्विन्द्ररुद्रादींस् तस्यैवावयवान् विदुः । विटपान् इव वृक्षस्य शृङ्गाणीव महीभृतः
ब्रह्मा, विष्णु, इंद्र, रुद्र आणि इतर सर्व त्याचेच अवयव मानले जातात, जसे झाडाला फांद्या किंवा डोंगराला शिखरे असतात.
शून्ये व्योमनि तेनेदं निर्मितं त्रिजगत्पुरम् । प्रतिभासानुसन्धानमात्रेणैत्य विरिञ्चताम्
रिकाम्या आकाशात ह्याच्यामुळे हे त्रैलोक्य निर्माण झाले आहे; केवळ भासत जाणाऱ्या अनुक्रमाने हे सृष्टीकर्त्याचे स्थान मिळवते.
यत्रेमे विततालोका लोककोशाश् चतुर्दश । वनोपवनपाल्यश् च यत्रोद्यानपरम्पराः
इथे हे सर्व लोक आणि चौदा लोककळस विस्तारले आहेत; तसेच येथे अरण्ये, उपवने आणि एकामागून एक बगिच्यांची रांग आहे.
क्रीडाशिखरिणो यत्र सह्यमन्दरमेरवः । शीतोष्णदीप्ती चन्द्रार्कौ दीपौ यत्रानिलाक्षतौ
इथे सह्य, मंदार आणि मेरू हे खेळकर डोंगर आहेत; इथे चंद्र-सूर्य यांची गारवा आणि उष्णता अशी प्रकाशे आहेत, आणि वारा व अग्नी हे दोन दिवेही आहेत.