सम्प्रणम्योपविश्याग्रे मुनिम् इन्दुसमानना । उवाच कलया वाचा चूतद्रुमम् इवालिनी
ती ऋषीला वंदन करून, त्याच्या समोर बसली. तिचं मुख चंद्रासारखं तेजस्वी होतं. मग ती मधमाशी जशी आंब्याच्या झाडाशी अलगद बोलते, तशी हळुवार शब्दांत बोलू लागली.
अयं स भगवन् भव्यः कुमारः पुत्र आवयोः । कृतो मया समग्राणां कलानां किल कोविदः
हे भगवंत, हा आमचा मुलगा फारच गुणी आहे. मी त्याला वाढवलं आहे आणि तो सर्व कलांमध्ये निपुण आहे असं म्हटलं जातं.
प्रभो केवलम् एतेन ज्ञानं नाधिगतं शुभम् । येन संसारयन्त्रे ऽस्मिन् न पुनः परिपीड्यते
प्रभो, फक्त एकच गोष्ट त्याला शिकवलेली नाही — ती म्हणजे ते शुभ ज्ञान, ज्यामुळे माणूस या संसाराच्या चक्रात पुन्हा त्रासला जात नाही.
ज्ञानं त्वम् एवास्य विभो कृपयोपदिशाधुना । को हि नाम कुले जातं पुत्रं मौर्ख्ये नियोजयेत्
स्वामी, कृपा करून आता तुम्हीच त्याला ते ज्ञान शिकवा. कारण चांगल्या घरात जन्मलेला मुलगा अज्ञानात राहावा, असं कोणत्या आई-वडिलांना वाटेल?
एवंवदन्तीं स मुनिर् मच्छिष्यम् अबले सुतम् । इहैव स्थापयैनं त्वम् इत्य् उक्त्वा तां व्यसर्जयत्
ती असं बोलत असताना, त्या ऋषींनी तिला सांगितलं, 'हे अबला, तुझा मुलगा माझा शिष्य म्हणून इथेच ठेव.' असं म्हणून त्यांनी तिला परत पाठवलं.
तस्यां गतायां स पितुर् अन्तेवासितया तदा । अतिष्ठत् संयतो धीमान् अर्कस्येवारुणः पुरः
ती निघून गेल्यावर तो मुलगा तिथेच शिस्तबद्ध आणि बुद्धिमानपणे वडिलांसमोर शिष्यासारखा राहिला, जसा अरुण सूर्याच्या पुढे उभा असतो.
कदर्थप्राप्यविज्ञानं ततश् चित्राभिर् उक्तिभिः । चिरं कालम् असौ तत्र मुनिः पुत्रं व्यबोधयत्
मग त्या ऋषींनी वेगवेगळ्या आणि आकर्षक शब्दांनी, जे ज्ञान क्वचितच मिळते, ते खूप काळ आपल्या मुलाला समजावून सांगितले.
आख्यायिकाख्यानशतैर् दृष्टान्तैर् दृष्टकल्पितैः । तथेतिहासवृत्तान्तैर् वेदवेदान्तनिश्चयैः
शेकडो गोष्टी, कथा, प्रत्यक्ष आणि कल्पित उदाहरणे, तसेच इतिहासातील प्रसंग आणि वेद-उपनिषदांचे निष्कर्ष यांद्वारे
अनुद्वेगितया नित्यं विस्तरेण कथाक्रमैः । अनुभूतिम् उपारूढै रूढैर् अतिधियां धियि
नेहमी शांतपणे, विस्ताराने आणि कथांच्या क्रमाने, ज्यांच्या मनात अनुभव ठामपणे रुजले आहेत अशा ज्ञानी लोकांच्या बुद्धीत तो अनुभव जागवला.
अनुभववशतो रसातिरिक्तैर् अलम् उचितार्थवचोगणैर् महात्मा । जलद इव शिखण्डिनं पुरस्स्थं तनयम् अबोधयद् अम्बरे महर्षिः
स्वतःच्या अनुभवानं भरलेल्या, अर्थपूर्ण आणि योग्य शब्दांत, त्या महान ऋषीनं आपल्या समोर उभ्या असलेल्या मुलाला जसं आकाशात ढग पावसाळ्यातील मोराला शिकवतो तसं समजावलं.
कदाचिद् अथ मार्गेण तेन कैलासवाहिनीम् । अहं स्नातुम् अदृश्यात्मा व्योमवीथिगतो ऽगमम्
एकदा मी त्या वाटेनं जात असताना, स्वतः अदृश्य होऊन, आकाशातून चालत कैलासातून वाहणाऱ्या नदीवर स्नानासाठी गेलो.
निर्गत्य नभसस् सप्तमुनिमण्डलकोटरात् । रात्रौ प्राप्तो ऽस्मि सुमते दाशूरतरुपृष्ठखम्
सप्तर्षींच्या मंडळाच्या आकाशातील गुहेतून बाहेर येऊन, मी रात्रीच्या वेळी, हे सुज्ञा, दाशूर नावाच्या झाडाच्या फांदीवरच्या मोकळ्या जागी पोहोचलो.
यावच् छृणोमि विटपकुहरात् कानने वचः । कुट्मलाम्भोजबद्धस्य षट्पदस्येव निस्स्वनम्
त्या वनातल्या झाडाच्या ढोलीतून मी ऐकलं, जणू कमळाच्या कळीमध्ये अडकलेल्या भुंग्याच्या गुंजारवासारखा एक मंद आवाज येत होता.
शृणु पुत्र महाबुद्धे वस्तुनो ऽस्य समाम् इमाम् । वर्णयामि महाश्चर्याम् एकाम् आख्यायिकां तव
अगदी बुद्धिमान मुला, ऐक, मी तुला या विषयावर एक अद्भुत आणि आश्चर्यकारक गोष्ट सांगतो.
अस्ति राजा महावीर्यो विख्यातो भुवनत्रये । नाम्ना स्वोत्थ इति श्रीमाञ् जगदाक्रमणे क्षमः
तीनही लोकांत प्रसिद्ध असा, अपार शौर्य असलेला, स्वत्थ नावाचा एक राजा आहे. तो अतिशय श्रीमंत असून संपूर्ण जग जिंकण्यास समर्थ आहे.
यस्यानुशासनं सर्वे भुवनेष्व् अपि नायकाः । शिरोभिर् धारयन्त्य् उच्चैश् चूडामणिम् इवोत्तमम्
सर्व लोकांतले प्रमुख त्याच्या आज्ञा मोठ्या आदराने पाळतात, जणू काही त्यांच्या डोक्यावर उत्तम मुकुटमणी ठेवला आहे.
यस् साहसैकरसिको नानाश्चर्यविहारवान् । केनचित् त्रिषु लोकेषु न महात्मा वशीकृतः
तो नेहमी धाडसी कृत्यांमध्ये आणि वेगवेगळ्या अद्भुत गोष्टींमध्ये रमतो. या तिळ लोकांत कुणीही त्या महान आत्म्याला कधीच जिंकू शकले नाही.
यस्यारम्भसहस्राणि सुखदुःखप्रदान्य् अलम् । सङ्ख्यातुं नैव शक्यन्ते कल्लोला जलधेर् इव
ज्याच्या हातून हजारो कामांची सुरुवात होते, जी कधी आनंद तर कधी दुःख देतात, ती मोजता येणार नाहीत, जशी समुद्राच्या लाटांची गणती करता येत नाही.
यस्य वीर्यं सुवीर्यस्य न शस्त्रास्त्रैर् न पावकैः । केनचिद् भुवने क्रान्तम् आकाशम् इव मुष्टिना
त्याची ताकद इतकी मोठी आहे की, ती कोणत्याही शस्त्र, अस्त्र किंवा आगीतून कधीच तुटलेली नाही, जसं आकाशाला मूठीत पकडता येत नाही.
यदीयां विततारम्भां लीलां निर्माणभासुराम् । न मनाग् अनुकुर्वन्ति शक्रोपेन्द्रहरा अपि
त्याच्या अफाट आणि तेजस्वी सृष्टीलीला अनुकरण्याचा प्रयत्न इंद्र, उपेन्द्र किंवा हराही कधी करत नाहीत, अगदी थोडंसुद्धा नाही.
त्रयस् तस्य महाबाहो देहा दिग्भरणक्षमाः । जगद् आकृष्य तिष्ठन्ति उत्तमाधममध्यमाः
त्याचे तीन शरीरं, बलवान आणि दिशा पेलू शकणारी, जगाला आपल्याकडे खेचून उभी राहतात—ती श्रेष्ठ, मध्यम आणि कनिष्ठ अशा तीन प्रकारची आहेत.
व्योमन्य् एवातिवितते जातो ऽसौ त्रिशरीरकः । तत्रैव च स्थितिं यातश् शब्दवातखपक्षिवत्
अत्यंत विशाल आकाशात तो तीन देह असलेला जन्मला आणि तिथेच राहिला, जसा शब्द, वारा आणि पंख असतात.
तत्रैवापारगगने नगरं तेन निर्मितम् । चतुर्दशमहारथ्यं विभागत्रयभूषितम्
त्याच अमर्याद आकाशात त्याने एक नगर उभारलं, ज्यात चौदा मोठ्या रस्त्यांनी आणि तीन विभागांनी ते शोभलं होतं.
वनोपवनमालाढ्यं क्रीडाशिखरिसुन्दरम् । मुक्तालताविवलितं वापीसप्तकभूषितम्
त्या नगरीत वन-उद्यानांच्या माळांनी, खेळण्याच्या सुंदर शिखरांनी, मोत्यांच्या वेलींनी आणि सात तळ्यांनी ती सजलेली होती.
शीतलोष्णात्मकाक्षीणदीपद्वयविराजितम् । ऊर्ध्वाधोगतिरूपेण वणिङ्मार्गेण सङ्कुलम्
ती नगरी गारवा आणि उष्णता या दोन दिव्यांनी उजळलेली, वरखाली जाणाऱ्या वाटांनी आणि व्यापाऱ्यांनी गजबजलेली होती.
तस्मिन्न् एवातिविपुले पत्तने तेन भूभृता । सञ्चारिणो विरचिता मुग्धाववरका गणाः
त्या अत्यंत विशाल शहरात त्या राजाने अनेक गोड, सुरक्षित लोकसमूह तयार केले.
ऊर्ध्वे केचिद् अधः केचिन् मध्ये केचिन् नियोजिताः । केचिच् चिरेण नश्यन्तः केचिच् छीघ्रविनाशिनः
काहींना वर, काहींना खाली, काहींना मधोमध ठेवले; काही हळूहळू नाहीसे झाले, तर काही पटकन लोप पावले.
असितच्छादनाच्छन्ना नवद्वारविभूषिताः । अनारतवहद्वाता बहुवातायनान्विताः
काळ्या आवरणांनी झाकलेले, नऊ दरवाजांनी सजलेले, सतत जोरदार वाऱ्यांनी झोडपलेले आणि अनेक खिडक्यांनी युक्त असे होते.
दीपपञ्चकसालोकास् त्रिस्थूणाश् शुक्लदारवः । मसृणालेपमृदवः प्रतोलीकुलसङ्कुलाः
पाच दिव्यांनी उजळलेले, तीन पांढऱ्या लाकडाच्या खांबांनी आधारलेले, गुळगुळीत व मऊ भिंती असलेले आणि गजबजलेल्या रस्त्यांनी भरलेले होते.
मायया रचितास् तेन राज्ञा तेषु महामते । रक्षितारो महायक्षा नित्यम् आलोकभीरवः
त्या राजाने आपल्या मायेने तिथे बलाढ्य यक्ष रक्षक म्हणून निर्माण केले, हे महाज्ञानी. ते यक्ष नेहमीच भीतीदायक दिसतात.