कालेनामलतां याते वितते तस्य चेतसि । बलाद् अवततारान्तर् ज्ञानम् आत्मप्रसादजम्
काळानुसार त्याचे मन निर्मळ झाले तेव्हा, आत्म्याच्या कृपेने उत्पन्न झालेले ज्ञान जोराने त्याच्या अंतरात उतरले.
ततो विशीर्णावरणो विगलद्वासनामलः । अवसत् पल्लवे तस्मिन् मुनिर् विगतकल्मषः
मग त्या ऋषींच्या सर्व आच्छादनांचा नाश झाला आणि मनातील वासनांचं मळही गळून पडलं. सर्व पापांपासून मुक्त होऊन ते त्या पानावर शांतपणे राहू लागले.
स ददर्शैकदा तस्यां लतायाम् अग्रतस् स्थिताम् । वनदेवीं विशालाक्षीम् आलोलकुसुमाम्बराम्
एकदा त्यांनी समोरच्या वेलावर मोठ्या डोळ्यांची, फुलांनी सजलेलं वस्त्र घातलेली वनदेवी पाहिली.
कामिनीकान्तवदनां मदघूर्णितलोचनाम् । नीलोत्पलामोदवतीम् अतीव सुमनोहराम्
तीचं रूप प्रियकराच्या चेहऱ्यासारखं सुंदर होतं, डोळे मदाने भरलेले आणि हलणारे, निळ्या कमळाचा सुगंध दरवळणारा, अत्यंत मनमोहक असा तिचा देखावा होता.
ताम् उवाचानवद्याङ्गीं स मुनिर् विनताननाम् । कोकिलः कुसुमापूरनतां वनलताम् इव
त्या निर्दोष अंगयष्टी असलेल्या, खाली मान घालून उभी असलेल्या देवीला त्या ऋषींनी जसा कोकिळा फुलांनी बहरलेल्या वेलेला बोलावं तसं नम्रपणे संबोधलं.
का त्वम् उत्पलपत्त्राक्षि परिविक्षोभितस्मरा । वयस्याम् इव पुष्पाढ्यां लतां किम् अधितिष्ठसि
कमलासारख्या डोळ्यांची तू कोण आहेस, जिचं मन प्रेमाने हललेलं आहे? फुलांनी सजलेली तू या वेलेला आपल्या सखीप्रमाणे का धरून बसली आहेस?
इत्य् उक्ता मृगशावाक्षी गौरी पीनपयोधरा । मुनिम् आह मनोहारि मुग्धाक्षरम् इदं वचः
असं विचारल्यावर, हरणाच्या डोळ्यांसारख्या डोळ्यांची, गोरी आणि भरगच्च उरोज असलेली ती स्त्री त्या ऋषींना निरागस आणि मनाला भुरळ घालणारे शब्द बोलली.
यानि यानि दुरापानि वाञ्छितानि महीतले । प्राप्यन्ते तानि तान्य् आशु महताम् एव याच्ञया
या पृथ्वीवर जी काही दुर्मिळ आणि हवीहवीशी गोष्ट आहे, ती मोठ्या लोकांच्या मागणीनं सहज मिळते.
अहम् अस्मिंल् लताकीर्णे त्वत्कदम्बाभ्यलङ्कृते । लतालीलालया ब्रह्मन् विपिने वनदेवता
या वेलांनी वेढलेल्या आणि तुझ्या संगतीनं शोभून गेलेल्या या वनात, मी वेलांच्या खेळात रमणारी वनदेवता आहे, हे ब्रह्मन्.
ह्यश् चैत्रसितपक्षस्य त्रयोदश्यां स्मरोत्सवे । बभूव वनदेवीनां समाजो नन्दने वने
चैत्र महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील त्रयोदशीच्या दिवशी, प्रेमाच्या सणाच्या वेळी, नंदन वनात वनदेवींची मोठी मेजवानी झाली.
सामोदपुष्पभ्रमरे कोकिलालिपरिच्छदा । तत्राहम् अगमं नाथ त्रैलोक्यललनासदः
आनंदाने फुललेली फुले, गूंजणाऱ्या मधमाश्या, कोकिळांचा गोड गजर आणि मधमाश्यांनी सजलेले ते ठिकाण, हे प्रभो, मी तिथे गेलो आणि तिन्ही लोकांच्या सुंदर स्त्रियांच्या सभेत सामील झालो.
ततो दृष्टा मया सर्वा वयस्या मदनोत्सवे । अपुत्रया पुत्रयुतास् तेनाहं दुःखिता भृशम्
त्या प्रेमोत्सवात मी माझ्या सगळ्या मैत्रिणींना पाहिलं—काहींना मुले होती, काहींना नव्हती. पण माझ्या पोटी मूल नव्हतं म्हणून मला फार दुःख झालं.
त्वयि सर्वार्थिसार्थस्य बृहत्कल्पतरौ स्थिते । अनाथेव कथं नाथ किल शोच्यास्म्य् अपुत्रिका
तुम्ही सर्व इच्छांची पूर्तता करणारे मोठे कल्पवृक्ष इथे असताना, मी जर मूल नसलेली म्हणून दुःखी वाटावं, जणू काही माझा कोणी आधार नाही, असं कसं शक्य आहे, प्रभो?
देहि मे भगवन् पुत्रं नो चेद् देहम् इहाग्नये । प्रकरोम्य् आहुतिं पुत्रदुःखदाहोपशान्तये
माझ्या प्रभो, मला एक मुलगा द्या; नाहीतर मी हे दुःख सहन करू शकत नाही, म्हणून मी माझे शरीर इथे अग्नीत अर्पण करीन, मुलाबद्दलच्या दुःखाची जळजळ शांत करण्यासाठी.
ताम् इत्य् उक्तवतीं तन्वीं विहस्य मुनिपुङ्गवः । प्राह हस्तगतं पुष्पं तस्यै दत्त्वा दयान्वितः
ती कृश स्त्री असे बोलली तेव्हा, त्या श्रेष्ठ ऋषींनी हसून, आपल्या हातातले फूल दयाळूपणे तिला दिले आणि म्हणाले:
गच्छ तन्वङ्गि मासेन पूजार्हम् अलिलोचनम् । प्रसोष्यसे सुतं कान्तं प्रसूनम् इव सल्लता
जा, कृशांगिणी, एका महिन्यात तुझ्या पोटी सुंदर डोळ्यांचा, पूजेच्या योग्य असा मुलगा जन्माला येईल, जसा वेलीत सुंदर फूल उमलते.
किं त्व् असौ मरणावेशपापिन्येतस् त्वया यतः । याचितः कृच्छ्रसम्प्राप्यज्ञानस् तेन भविष्यति
पण, तो मुलगा मृत्यूच्या छायेत राहील, कारण तू त्याला मोठ्या कष्टाने मागितला आहेस; म्हणून तो अज्ञानात राहील आणि तुला मिळवायला कठीण जाईल.
इत्य् उक्त्वा स मुनिस् तन्वीं प्रसन्नमुखमण्डलाम् । परिचर्यां करोमीति प्रार्थनोत्कां व्यसर्जयत्
असं म्हणून त्या ऋषीने आनंदाने चमकणाऱ्या चेहऱ्याच्या, नाजूक अंगकाठीच्या त्या तरुणीला, तिने सेवा करण्याची इच्छा व्यक्त केल्यावर, परत जाऊ दिलं.
सा जगामात्मसदनं सो ऽतिष्ठत् स्वात्मना सह । अवहत् क्रमशः काल ऋतुसंवत्सराङ्कितः
ती आपल्या घरी परत गेली, आणि तो ऋषी स्वतःच्या संगतीत तिथेच राहिला. ऋतू आणि वर्षांनी ओळखता येईल असा काळ हळूहळू सरू लागला.
अथ दीर्घेण कालेन सैवोत्पलविलोचना । द्वादशाब्दम् उपादाय सुतं मुनिम् उपाययौ
मग खूप काळानंतर, त्या कमळासारख्या डोळ्यांच्या स्त्रीने, बारा वर्षे पूर्ण झाल्यावर, आपल्या मुलाला घेऊन त्या ऋषीकडे नेलं.
सम्प्रणम्योपविश्याग्रे मुनिम् इन्दुसमानना । उवाच कलया वाचा चूतद्रुमम् इवालिनी
ती ऋषीला वंदन करून, त्याच्या समोर बसली. तिचं मुख चंद्रासारखं तेजस्वी होतं. मग ती मधमाशी जशी आंब्याच्या झाडाशी अलगद बोलते, तशी हळुवार शब्दांत बोलू लागली.
अयं स भगवन् भव्यः कुमारः पुत्र आवयोः । कृतो मया समग्राणां कलानां किल कोविदः
हे भगवंत, हा आमचा मुलगा फारच गुणी आहे. मी त्याला वाढवलं आहे आणि तो सर्व कलांमध्ये निपुण आहे असं म्हटलं जातं.
प्रभो केवलम् एतेन ज्ञानं नाधिगतं शुभम् । येन संसारयन्त्रे ऽस्मिन् न पुनः परिपीड्यते
प्रभो, फक्त एकच गोष्ट त्याला शिकवलेली नाही — ती म्हणजे ते शुभ ज्ञान, ज्यामुळे माणूस या संसाराच्या चक्रात पुन्हा त्रासला जात नाही.
ज्ञानं त्वम् एवास्य विभो कृपयोपदिशाधुना । को हि नाम कुले जातं पुत्रं मौर्ख्ये नियोजयेत्
स्वामी, कृपा करून आता तुम्हीच त्याला ते ज्ञान शिकवा. कारण चांगल्या घरात जन्मलेला मुलगा अज्ञानात राहावा, असं कोणत्या आई-वडिलांना वाटेल?
एवंवदन्तीं स मुनिर् मच्छिष्यम् अबले सुतम् । इहैव स्थापयैनं त्वम् इत्य् उक्त्वा तां व्यसर्जयत्
ती असं बोलत असताना, त्या ऋषींनी तिला सांगितलं, 'हे अबला, तुझा मुलगा माझा शिष्य म्हणून इथेच ठेव.' असं म्हणून त्यांनी तिला परत पाठवलं.
तस्यां गतायां स पितुर् अन्तेवासितया तदा । अतिष्ठत् संयतो धीमान् अर्कस्येवारुणः पुरः
ती निघून गेल्यावर तो मुलगा तिथेच शिस्तबद्ध आणि बुद्धिमानपणे वडिलांसमोर शिष्यासारखा राहिला, जसा अरुण सूर्याच्या पुढे उभा असतो.
कदर्थप्राप्यविज्ञानं ततश् चित्राभिर् उक्तिभिः । चिरं कालम् असौ तत्र मुनिः पुत्रं व्यबोधयत्
मग त्या ऋषींनी वेगवेगळ्या आणि आकर्षक शब्दांनी, जे ज्ञान क्वचितच मिळते, ते खूप काळ आपल्या मुलाला समजावून सांगितले.
आख्यायिकाख्यानशतैर् दृष्टान्तैर् दृष्टकल्पितैः । तथेतिहासवृत्तान्तैर् वेदवेदान्तनिश्चयैः
शेकडो गोष्टी, कथा, प्रत्यक्ष आणि कल्पित उदाहरणे, तसेच इतिहासातील प्रसंग आणि वेद-उपनिषदांचे निष्कर्ष यांद्वारे
अनुद्वेगितया नित्यं विस्तरेण कथाक्रमैः । अनुभूतिम् उपारूढै रूढैर् अतिधियां धियि
नेहमी शांतपणे, विस्ताराने आणि कथांच्या क्रमाने, ज्यांच्या मनात अनुभव ठामपणे रुजले आहेत अशा ज्ञानी लोकांच्या बुद्धीत तो अनुभव जागवला.
अनुभववशतो रसातिरिक्तैर् अलम् उचितार्थवचोगणैर् महात्मा । जलद इव शिखण्डिनं पुरस्स्थं तनयम् अबोधयद् अम्बरे महर्षिः
स्वतःच्या अनुभवानं भरलेल्या, अर्थपूर्ण आणि योग्य शब्दांत, त्या महान ऋषीनं आपल्या समोर उभ्या असलेल्या मुलाला जसं आकाशात ढग पावसाळ्यातील मोराला शिकवतो तसं समजावलं.