कचत्कुसुमगुच्छाच्छफणामणिगणावृतम् । पातालाद् उत्थितं शेषम् इव व्योमदिदृक्षया
चमकणाऱ्या फुलांच्या घडांनी, जणू सर्पाच्या फण्यांवरच्या रत्नांनी सजवल्यासारखं, ते झाड पृथ्वीवरून वर उगवलं होतं, जणू शेषनागच आकाश पाहण्यासाठी वर येतोय.
रजसोद्धूलिताकारं द्वितीयम् इव शङ्करम् । छायया फलशालिन्या समस्तमुनिशङ्करम्
त्या झाडाचा रूप धुळीने माखलेलं होतं, जणू दुसरं शंकरच समोर उभं आहे असं वाटावं. त्याच्या फळांनी भरलेल्या सावलीमुळे, सगळ्या ऋषींना जशी शंकराची भीती वाटावी तशीच एक अद्भुत भिती वाटत होती.
निबिडदलनिबद्धभित्तिभागैः कुसुमलतानवमण्डपैर् उपेतम् । पुरम् इव गगने कदम्बवृक्षं खगकुलनागरसङ्कटं ददर्श
घनदाट पानांनी तयार झालेल्या भिंतींसारख्या फांद्या आणि फुलांनी भरलेल्या वेलींनी बनलेले मंडप, असं सगळं मिळून तो कदंब वृक्ष आकाशात एखाद्या नगरीसारखा दिसत होता. पक्ष्यांचे थवे जणू त्या नगरीचे रहिवासीच आहेत असं वाटत होतं.
तम् अथासौ महाबुद्धिः फलपल्लवशालिनम् । आनन्दमन्थरमनाः पुष्परूपाचलोपमम्
मग त्या अत्यंत बुद्धिमानाने, आनंदाने मन शांत झालेलं असताना, फळांनी आणि कोवळ्या पानांनी बहरलेलं, फुलांच्या डोंगरासारखं ते झाड पाहिलं.
कदम्बं रोदसीस्तम्भम् आरुरोह वनस्थितम् । एकार्णवगतं शौरिः कल्पवृक्षम् इवोन्नतम्
तो कदंब वृक्ष, जणू वनाचा आधारस्तंभच, पृथ्वीवर उभा होता. त्या झाडावर तो चढला, जसं विष्णू एकटेच समुद्रातून उगवलेल्या कल्पवृक्षावर चढले असावेत.
तत्रासौ व्योमलग्नायाश् शाखायाः प्रान्तपल्लवे । विवेशाधिगताकाशम् ऐडूकप्रान्तबुद्धवत्
तेथे, आकाशात गेलेल्या फांदीच्या टोकावर, ती जणू माकडाच्या मनासारखी त्या फांदीच्या टोकावरच्या मोकळ्या जागेत शिरली.
अथोपविश्य मृदुनि नवपल्लवविष्टरे । क्षणम् आलोकितास् तेन दिशः कौतुकमन्थरम्
मग ती नव्या, मऊ पानांच्या मांडवावर बसली आणि थोडा वेळ आजूबाजूच्या दिशा हळूहळू कुतूहलाने पाहू लागली.
सरिदेकावलीरम्याश् शैलेन्द्रस्तनकुट्मलाः । निर्मलाकाशकवरा लोलनीलाम्बुदालकाः
तिला सुंदर काठांनी सजलेल्या नद्यांच्या रांगा, डोंगरराजांच्या उंच शिखरांसारखे डोंगर, स्वच्छ आकाशात तरंगणारे ढग, आणि हलकेच डुलणारी निळी कमळे दिसली.
नीलशाद्वलवसनाः पुष्पगौरवनाङ्गिकाः । गृहीतसागरापूर्णकलशाः पुरभूषणाः
निळ्या-हिरव्या गवताचा पोशाख घातलेले, फुलांसारखी शुभ्र काया असलेले, समुद्राच्या पाण्याने भरलेली कलशे हातात घेतलेले, असे हे नगर शोभवणारे होते.
धृतप्रफुल्लपद्मिन्यस् सुगन्धिमुखमारुताः । ग्रामघुङ्घुमकाकल्यो निर्झरारवनूपुराः
हातात उमललेली कमळे धरलेली, सुगंधी वाऱ्यांनी चेहरा फुललेला, गावात कावळ्यांच्या गोंगाटाने गजबजलेले, आणि धबधब्यांच्या आवाजाने नूपुरांसारखी नाद उमटलेली.
द्युमूर्धानो महीपादा वनालीरोमराजयः । जङ्गलोरुनितम्बिन्यश् चन्द्रार्ककृतकुण्डलाः
आकाश मस्तकावर मुकुटासारखे, पृथ्वी पायांखाली, जंगलांची रांग केसांसारखी, माळराने रुंद कंबर, आणि चंद्रसूर्य कुंडलांसारखे शोभून दिसत होते.
शालिसञ्चारकेदारचन्दनस्थासकाङ्किताः । शिखरोरसिजालग्नहिमशुभ्राम्बुदांशुकाः
शेती आणि चंदनाच्या बनांनी चिन्हांकित, त्यांच्या शिखरांवर बर्फ आणि ढगांच्या शुभ्र वस्त्रांनी झाकलेले.
महार्णवपयःपूरनवमण्डनदर्पणाः । वृक्षौघघर्मपुलका भुवनान्तःपुरान्तराः
महासागराच्या ताज्या पाण्याने आरशासारखे शोभून, घनदाट वृक्षांच्या गर्दीत रोमांच उभे राहिलेले, आणि त्या या जगाच्या अंतरंग महालांसारख्या भासत होत्या.
आर्तवस्नानधारिण्यो लग्नसूर्यांशुकुङ्कुमाः । विचित्रकुसुमोपेताश् चन्द्रांशुसितचन्दनाः
त्यांनी वसंताच्या पाण्यात धुतलेली वस्त्रे नेसली होती, सूर्यकिरणांच्या केशराने सजलेली होती, रंगीबेरंगी फुलांनी मढवलेली होती आणि चंद्रप्रकाशासारख्या शुभ्र चंदनाने अंगाला लावले होते.
गगनतललतादलोपविष्टः प्रसृतवनावलिवारिवाहवेषाः । त्रिभुवनवनिता ददर्श हृष्टः कुसुमनिरन्तरमण्डिता दशाशाः
आकाशात वेलीच्या मोठ्या पानावर बसून, आजूबाजूला वनवेलींनी आणि वाऱ्याच्या झुळकांनी वेढलेला तो आनंदाने तीनही लोकांच्या स्त्रियांना पाहू लागला, ज्या सर्व दिशांना फुलांनी सतत सजवलेल्या होत्या.
ततः प्रभृति तत्रासौ प्रसिद्धस् तापसाश्रमे । कदम्बदाशूर इति शूरस् तपसि दारुणे
त्या वेळेपासून त्या तपस्व्यांच्या आश्रमात तो 'कदंबदाशूर' म्हणून प्रसिद्ध झाला, कारण तो कठोर तपश्चर्येत खंबीर आणि शूर होता.
तस्मिंल् लतादले स्थित्वा विलोक्य ककुभः क्षणम् । दृढं पद्मासनं बद्ध्वा दिग्भ्यः प्रत्याहृतात्मना
तेथे वेलपानावर बसून, त्याने क्षणभर चारही दिशा पाहिल्या आणि मग कमळासनात घट्ट बसून सर्व दिशांकडून आपले मन मागे घेतले.
अज्ञातपरमार्थेन क्रियामात्रे च तिष्ठता । फलकार्पण्ययुक्तेन मनसा सो ऽकरोन् मखम्
सर्वोच्च सत्याची जाणीव नसताना आणि केवळ कर्मकांडात गुंतून, फळ अर्पण करण्याच्या भावनेने त्याने यज्ञ केला.
नभोगतलतापत्त्रसंस्थितेन वनान्तरे । सर्वास् स्वमनसा तेन कृता यज्ञक्रियाः क्रमात्
आकाशात वेल्याच्या पानावर बसून, वनात राहून, त्याने सर्व यज्ञकर्मे फक्त मनानेच एकामागोमाग एक केली.
तत्रासौ दश वर्षाणि मनसैवायजत् सुरान् । गवाश्वनरमेधाद्यैर् यज्ञैर् विपुलदक्षिणैः
तेथे त्याने दहा वर्षे, गायी, घोडे आणि नरमेध यांसारख्या मोठ्या यज्ञांनी, मनानेच देवांची पूजा केली आणि भरपूर दक्षिणा दिली.
कालेनामलतां याते वितते तस्य चेतसि । बलाद् अवततारान्तर् ज्ञानम् आत्मप्रसादजम्
काळानुसार त्याचे मन निर्मळ झाले तेव्हा, आत्म्याच्या कृपेने उत्पन्न झालेले ज्ञान जोराने त्याच्या अंतरात उतरले.
ततो विशीर्णावरणो विगलद्वासनामलः । अवसत् पल्लवे तस्मिन् मुनिर् विगतकल्मषः
मग त्या ऋषींच्या सर्व आच्छादनांचा नाश झाला आणि मनातील वासनांचं मळही गळून पडलं. सर्व पापांपासून मुक्त होऊन ते त्या पानावर शांतपणे राहू लागले.
स ददर्शैकदा तस्यां लतायाम् अग्रतस् स्थिताम् । वनदेवीं विशालाक्षीम् आलोलकुसुमाम्बराम्
एकदा त्यांनी समोरच्या वेलावर मोठ्या डोळ्यांची, फुलांनी सजलेलं वस्त्र घातलेली वनदेवी पाहिली.
कामिनीकान्तवदनां मदघूर्णितलोचनाम् । नीलोत्पलामोदवतीम् अतीव सुमनोहराम्
तीचं रूप प्रियकराच्या चेहऱ्यासारखं सुंदर होतं, डोळे मदाने भरलेले आणि हलणारे, निळ्या कमळाचा सुगंध दरवळणारा, अत्यंत मनमोहक असा तिचा देखावा होता.
ताम् उवाचानवद्याङ्गीं स मुनिर् विनताननाम् । कोकिलः कुसुमापूरनतां वनलताम् इव
त्या निर्दोष अंगयष्टी असलेल्या, खाली मान घालून उभी असलेल्या देवीला त्या ऋषींनी जसा कोकिळा फुलांनी बहरलेल्या वेलेला बोलावं तसं नम्रपणे संबोधलं.
का त्वम् उत्पलपत्त्राक्षि परिविक्षोभितस्मरा । वयस्याम् इव पुष्पाढ्यां लतां किम् अधितिष्ठसि
कमलासारख्या डोळ्यांची तू कोण आहेस, जिचं मन प्रेमाने हललेलं आहे? फुलांनी सजलेली तू या वेलेला आपल्या सखीप्रमाणे का धरून बसली आहेस?
इत्य् उक्ता मृगशावाक्षी गौरी पीनपयोधरा । मुनिम् आह मनोहारि मुग्धाक्षरम् इदं वचः
असं विचारल्यावर, हरणाच्या डोळ्यांसारख्या डोळ्यांची, गोरी आणि भरगच्च उरोज असलेली ती स्त्री त्या ऋषींना निरागस आणि मनाला भुरळ घालणारे शब्द बोलली.
यानि यानि दुरापानि वाञ्छितानि महीतले । प्राप्यन्ते तानि तान्य् आशु महताम् एव याच्ञया
या पृथ्वीवर जी काही दुर्मिळ आणि हवीहवीशी गोष्ट आहे, ती मोठ्या लोकांच्या मागणीनं सहज मिळते.
अहम् अस्मिंल् लताकीर्णे त्वत्कदम्बाभ्यलङ्कृते । लतालीलालया ब्रह्मन् विपिने वनदेवता
या वेलांनी वेढलेल्या आणि तुझ्या संगतीनं शोभून गेलेल्या या वनात, मी वेलांच्या खेळात रमणारी वनदेवता आहे, हे ब्रह्मन्.
ह्यश् चैत्रसितपक्षस्य त्रयोदश्यां स्मरोत्सवे । बभूव वनदेवीनां समाजो नन्दने वने
चैत्र महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील त्रयोदशीच्या दिवशी, प्रेमाच्या सणाच्या वेळी, नंदन वनात वनदेवींची मोठी मेजवानी झाली.