क्षणम् ऐश्वर्यम् आयाति क्षणम् एति दरिद्रता । क्षणं विगतरोगत्वं क्षणम् आगतरोगता
कधी श्रीमंती येते, कधी गरिबी येते; कधी आरोग्य असतं, तर कधी आजार येतो.
प्रतिक्षणं विपर्यासदायिना महतामुना । जगद्भ्रमेण के नाम धीमन्तो ऽपि न मोहिताः
प्रत्येक क्षणी या मोठ्या भ्रमामुळे सगळं उलटंपालटं होतं; जगाच्या या मोहात बुद्धिमान माणसालाही कोण चुकत नाही?
तमःपङ्कसमालब्धं क्षणम् आकाशमण्डलम् । क्षणं कनकनिष्ष्यन्दकोमलालोकसुन्दरम्
क्षणभर आकाशाचा पसारा काळोखाच्या चिखलाने माखलेला असतो; क्षणभर तो सोन्यासारख्या मऊ प्रकाशाने सुंदर दिसतो.
क्षणं जलदनीलाब्जमालावलितकोटरम् । क्षणम् उड्डामररवं क्षणं मूकम् अवस्थितम्
कधी आकाश निळ्या कमळांच्या आणि ढगांच्या माळांनी सजलेले वाटते; कधी तिथे मोठा गोंधळ ऐकू येतो, तर कधी ते अगदी शांत आणि नि:शब्द होते.
क्षणं ताराविलसितं क्षणम् अर्केण भूषितम् । क्षणम् इन्दुकृताह्लादं क्षणं सर्वबहिष्कृतम्
कधी आकाश ताऱ्यांनी चमकतं, कधी सूर्याने शोभून दिसतं, कधी चंद्राच्या शीतलतेने आनंदित होतं, तर कधी ते पूर्णपणे रिकामं वाटतं.
आगमापायपरया स्थित्या संस्थितनाशया । न बिभेतीह संसारे धीरो ऽपि क इवानया
या येण्या-जाण्याच्या, निर्माण आणि नाशाच्या या जगात, अगदी शहाण्या माणसालाही भीती वाटत नाही असा कोण आहे?
आपदः क्षणम् आयान्ति क्षणम् आयान्ति सम्पदः । क्षणं जन्माथ मरणं मुने किम् इव न क्षणम्
दु:खं क्षणभर येतं, सुखही क्षणभर येतं; जन्म आणि मृत्यू हेही फक्त क्षणभरच असतं — रे ऋषी, असं काय आहे जे क्षणिक नाही?
प्राग् आसीद् अन्य एवेह जातस् त्व् अन्येतरो दिनैः । अप्य् एकरूपं भगवन् किञ्चिद् अस्ति न सुस्थितम्
पूर्वी इथे काही वेगळंच होतं; दिवस गेल्यावर आता काहीतरी नवीन निर्माण झालं आहे. भगवन्, जरी काही एकसारखं दिसत असलं तरी ते टिकून राहत नाही.
घटस्य पटता दृष्टा पटस्यापि घटस्थितिः । न तद् अस्ति न यद् दृष्टं विपर्यस्यति संसृतिः
कधी कापड भांडे वाटतं, तर कधी भांड्यात कापड दिसतं; जे दिसत नाही ते अस्तित्वातच नाही — म्हणूनच हा संसार उलटसुलट फिरत राहतो.
अशूरेण हतश् शूर एकेनापि शतं हतम् । प्राकृताः प्रभुतां यातास् सर्वम् आवर्तते जगत्
भ्याड माणूस शूराला मारतो, एकजण शंभरांना हरवतो; साधारण लोकही मोठेपण मिळवतात — हे जग सारखं फिरतच राहतं.
जनतेयं विपर्यासम् अजस्रम् अनुगच्छति । जडस्पन्दपरामर्शात् तरङ्गानाम् इवावली
ही सृष्टी नेहमीच गोंधळाच्या मागेच धावते, जडपणाच्या हालचालींमुळे आणि त्यात गुंतून राहिल्यामुळे, जणू काही लाटांची एकमेकांमागून येणारी रांगच.
बाल्यम् अद्य दिनैर् एव यौवनश्रीस् ततो जरा । देहे ऽपि नैकरूपत्वं कास्था बाह्येषु वस्तुषु
बालपण काही दिवसच टिकते, मग तारुण्याची शोभा येते, त्यानंतर म्हातारपण येते; शरीरसुद्धा सारखं राहत नाही, जसं बाहेरच्या वस्तूंमध्ये लाकूड वेगळं असतं.
क्षणम् आनन्दिताम् एति क्षणम् एति विषादिताम् । क्षणं सौम्यत्वम् आयाति सर्वस्मिन् नटवन् मनः
क्षणभर मन आनंदी होतं, क्षणभर दुःखी होतं, क्षणभर शांत होतं; प्रत्येक गोष्टीत मन जणू काही नटासारखं वागतं.
इतश् चान्यद् इतश् चान्यद् इतश् चान्यद् अयं विधिः । रचयन् वस्तु नायाति खेदं लीलास्व् इवार्भकः
इथून तिथे, तिथून दुसरीकडे, पुन्हा कुठेतरी—हे नशीब नवनवीन गोष्टी निर्माण करत राहतं, आणि त्याला कधीही कंटाळा येत नाही, जसं एखादं मूल खेळताना थकत नाही.
चिनोत्य् उन्मादयत्य् अत्ति निहन्त्य् आहन्ति चात्मसात् । जगज्जातम् इदं धाता पातोत्पातशतैर् इह
हे जग घडवणारा सृष्टीकर्ता इथे शेकडो चढ-उतारांनी सर्व गोष्टी गोळा करतो, उत्तेजित करतो, गिळतो, नष्ट करतो, घाव घालतो आणि आपल्यात सामावून घेतो.
क्षणेनान्यद् दिनेनान्यत् प्रातर् अन्यद् इतस् ततः । रचयन् वञ्चनादक्षो विधिर् दृष्टो न केनचित्
क्षणात काहीतरी वेगळं, दिवसभरात काहीतरी वेगळं, सकाळी काहीतरी वेगळं असतं; या सगळ्यात फसवणुकीत पटाईत असलेलं नशीब कुणालाही दिसत नाही.
यद् अद्य तत् तु न प्रातर् यत् प्रातस् तत् तु नाद्य च । यद् अन्यदा तु तन् नाद्य सर्वम् आवर्ततेतराम्
आज जे आहे ते उद्या नसतं; उद्याचं आज नसतं; दुसऱ्या वेळी जे असतं ते आज नसतं; सगळं पुन्हा पुन्हा बदलत राहतं.
सन्ततानीह दुःखानि सुखानि विरलानि च । सततं रात्र्यहानीव विवर्तन्ते नरं प्रति
इथे दुःखं सतत येत राहतात, सुखं मात्र फारच क्वचित मिळतात; जसं रात्र आणि दिवस बदलत राहतात, तसं माणसासाठी हे सगळं फिरत राहतं.
आविर्भावतिरोभावभागिनो भवभाविनः । जनस्य स्थिरतां यान्ति नापदो न च सम्पदः
ज्यांना जन्म आणि मृत्यू यांचे चक्र आहे, ज्यांचे येणे-जाणे चालूच असते, त्यांच्यासाठी ना दुःखं कायम राहतात, ना सुखं टिकून राहतात.
पदात् पदम् अयं पापस् सर्वम् आपदि पातयन् । हेलाविवलिताशेषः खलकाललवस् स्थितः
पावलोपावली हा पाप सर्वांना संकटात टाकतो; हा दुष्टपणाचा उरलेला भाग आहे, जणू निष्काळजीपणे झटकून दिलेला काळोखाचा थोडासा अंश.
समविषमदशाविपाकभिन्नास् त्रिभुवनभूतपरम्पराफलौघाः । समयपवनपातिताः पतन्ति प्रतिदिनम् आततसंसृतिद्रुमेभ्यः
तीनही जगांतील जीवांची परंपरा, सुख-दुःखाच्या वेगवेगळ्या फळांनी भरलेली, ही फळांची नद्या, काळाच्या वाऱ्याने रोज त्या अखंड संसाराच्या झाडावरून खाली पडतात.
इति मेधोपदावाग्निदग्धे महति चेतसि । प्रस्फुरन्ति न भोगाशा मृगतृष्णास् सरस्स्व् इव
ज्यावेळी मोठ्या बुद्धीला विवेकाच्या आगीने जाळले जाते, तेव्हा भोगांची इच्छा उगवत नाही, जशी मृगजळे खऱ्या तलावांमध्ये दिसत नाहीत.
प्रत्यहं चातिकटुताम् एति संसारसंसृतिः । कालपाकवशोल्लासिरसा निम्बलता यथा
दररोज हा संसाराचा फेर अधिकच कडवट होत जातो, जणू काळाच्या ओघात निंबाच्या झाडाचा कडूपणा वाढत चालला आहे.
वृद्धिम् आयाति दौर्जन्यं सौजन्यं याति तानवम् । करञ्जकर्कशे राजन् प्रत्यहं जनचेतसि
राजा, लोकांच्या मनात दररोज कठोरपणा वाढतो आणि चांगुलपणा कमी होत जातो, जणू करंजाच्या काटेरी झाडांत वाढ होत आहे.
भज्यते भुवि मर्यादा झगित्य् एव दिशं प्रति । शुष्केव माषशिमिका टाङ्कारकठिनारवम्
जगातल्या मर्यादा क्षणातच सर्व दिशांना तुटून पडतात, जणू कोरड्या माशाच्या शेंगा मोठ्या आवाजात फुटतात.
राज्येभ्यो भोगपूगेभ्यश् चिन्तावन्तो महीश्वराः । निरस्तचिन्ताकलिका वरम् एकान्तशीलता
राजे आपल्याकडे राज्य आणि सुखसंपत्ती असूनही चिंता करत राहतात; म्हणून चिंता नसलेली एकांताची वृत्तीच श्रेष्ठ आहे.
नानन्दाय ममोद्यानं न सुखाय मम श्रियः । न हर्षाय ममार्थाशा शाम्यामि मनसा सह
माझ्या बागेत मला आनंद मिळत नाही, माझ्या संपत्तीत मला सुख वाटत नाही; काही मिळवायची इच्छा देखील मला हर्ष देत नाही—मी माझ्या मनासह शांत आहे.
अनित्यश् चासुखो लोकस् तृष्णा तात दुरुद्वहा । चापलोपहतं चेतः कथं यास्यामि निर्वृतिम्
हा जग अस्थिर आहे आणि यात खरं सुख नाही, आणि तृष्णा, बाळा, फारच जड आहे; चंचल मन असताना मला शांती कशी मिळेल?
नाभिनन्दामि मरणं नाभिनन्दामि जीवितम् । यथा तिष्ठामि तिष्ठामि तथैव विगतज्वरम्
मला मृत्यू आवडत नाही, आणि जीवनही आवडत नाही; जसं आहे तसं मी शांतपणे, तापमुक्तपणे राहतो.
किं मे राज्येन किं भोगैः किम् अर्थेन किम् ईहितैः । अहङ्कारवशाद् एतत् स एव गलितो मम
राज्याचा, भोगांचा, संपत्तीचा किंवा महत्त्वाकांक्षांचा मला काय उपयोग? हे सगळं अहंकारामुळे होतं, आणि तो आता माझ्यातून निघून गेला आहे.