भ्रमद्भिः पुष्पपत्त्रौघैर् मन्दवातविलासिभिः । वर्धमानैर् वृतस्कन्धं शुभ्राभ्रैर् इव भूधरम्
हळुवार वाऱ्यात उडणाऱ्या आणि झाडाभोवती फिरणाऱ्या फुलांच्या पाकळ्यांच्या सरींनी ते झाड वेढले गेले होते, जणू शुभ्र ढगांनी वेढलेला डोंगर वाढत आहे.
मातङ्गघटघृष्टेन जानुस्तम्भेन पीठिना । आभोगिना बद्धपदं तटेनेव महाचलम्
हत्तींच्या गुडघ्यांनी आणि रुंद पाठींनी झाडाचा खोड घट्ट दाबला गेला होता, त्यामुळे ते झाड आपल्या काठांनी धरून ठेवलेल्या मोठ्या डोंगरासारखे भक्कम उभे राहिले होते.
विचित्रवर्णपक्षाणां स्कन्धकोटरचारिणाम् । वृतं खगानां वृन्देन भूतानाम् इव शृङ्गिणम्
रंगीबेरंगी पंखांच्या पक्ष्यांचे थवे, झाडाच्या फांद्यांमधील कपारीत वावरत होते, त्यामुळे ते झाड विविध जीवांनी भरलेल्या शृंग असलेल्या डोंगरासारखे दिसत होते.
स्तबकाङ्गुलिजालेन लोलेनाभिनयक्रियाम् । दिशन्तम् इव वल्लीनां प्रनृत्तानां वनानिलैः
त्याच्या गोंडस फांद्यांच्या जाळ्याने, वारंवार हलणाऱ्या हालचालींनी, जणू काही वाऱ्याने नाचणाऱ्या वेलींना हातवारे करायला लावले आहेत असे वाटत होते.
कश्चिद् एव निराशो मे नार्थी चापैति तुष्टितः । नृत्यन्तम् इव पुष्पाढ्यैर् लतावलयवल्गनैः
फक्त ज्याच्या मनात काहीही इच्छा नाही, तोच समाधानाने निघून जातो; त्या फुलांनी भरलेल्या वेलांच्या गुच्छांनी जणू काही नाचत असल्यासारखे दिसत होते.
लताकान्तैककान्तत्वाच् छृङ्गाररसनिर्भरम् । काकल्येव प्रगायन्तं मत्तालिजननिस्स्वनैः
त्या वेलीच्याच प्रेमात असलेल्या झाडावर, प्रेमाच्या रसाने ओथंबून गेलेले, नशेत गुंतलेल्या मधमाशांच्या गोड आवाजात जणू काही गाणे गात आहे असे वाटत होते.
आराद् उन्मुक्तकुसुमं सिद्धानां व्योमचारिणाम् । स्वागतानीव कुर्वाणं कोकिलालिकुलारवैः
दूरवरून उमललेल्या फुलांनी, आकाशात संचार करणाऱ्या सिद्धांना जणू कोकिळा आणि मधमाशांच्या गजराने स्वागत करत आहे असे वाटत होते.
फलपुष्पलतोल्लासम् औन्नत्यं च महीरुहाम् । विहसन्तम् इवाच्छाभिः पुष्पकुट्मलदीप्तिभिः
फळांनी आणि फुलांनी बहरलेल्या झाडांना पाहिलं, तर त्यांचा आनंद ओसंडून वाहत होता, जणू काही ते फुलांच्या कळ्या आणि उमललेल्या फुलांच्या तेजाने हसत आहेत.
पारिजातम् इवाजेतुम् ऊर्ध्वगैस् स्कन्धमण्डलैः । व्योमान्तर् अभिधावन्तम् अलम् उद्धुरकन्धरम्
ते झाड जणू पारिजातासारखं आकाशाकडे झेपावत होतं, त्याच्या फांद्या आणि घड वरच्या दिशेने पसरलेल्या, आणि त्याचा खोडही धाडसाने उंच उभारलेला दिसत होता.
मध्यभागस्फुरद्भृङ्गैस् स्तबकैर् घनपक्ष्मभिः । सहस्राक्षत्वम् अतुलैर् जेतुम् ऐन्द्रम् इवोद्यतम्
मधोमध गुंजारव करणाऱ्या भुंग्यांनी आणि दाट, जाड पाकळ्यांच्या फुलांच्या घडांनी ते झाड सजलेलं होतं, आणि त्या अद्वितीय तेजाने जणू इंद्राच्या हजार डोळ्यांच्या वैभवाला टक्कर द्यायला सज्ज झालं होतं.
कचत्कुसुमगुच्छाच्छफणामणिगणावृतम् । पातालाद् उत्थितं शेषम् इव व्योमदिदृक्षया
चमकणाऱ्या फुलांच्या घडांनी, जणू सर्पाच्या फण्यांवरच्या रत्नांनी सजवल्यासारखं, ते झाड पृथ्वीवरून वर उगवलं होतं, जणू शेषनागच आकाश पाहण्यासाठी वर येतोय.
रजसोद्धूलिताकारं द्वितीयम् इव शङ्करम् । छायया फलशालिन्या समस्तमुनिशङ्करम्
त्या झाडाचा रूप धुळीने माखलेलं होतं, जणू दुसरं शंकरच समोर उभं आहे असं वाटावं. त्याच्या फळांनी भरलेल्या सावलीमुळे, सगळ्या ऋषींना जशी शंकराची भीती वाटावी तशीच एक अद्भुत भिती वाटत होती.
निबिडदलनिबद्धभित्तिभागैः कुसुमलतानवमण्डपैर् उपेतम् । पुरम् इव गगने कदम्बवृक्षं खगकुलनागरसङ्कटं ददर्श
घनदाट पानांनी तयार झालेल्या भिंतींसारख्या फांद्या आणि फुलांनी भरलेल्या वेलींनी बनलेले मंडप, असं सगळं मिळून तो कदंब वृक्ष आकाशात एखाद्या नगरीसारखा दिसत होता. पक्ष्यांचे थवे जणू त्या नगरीचे रहिवासीच आहेत असं वाटत होतं.
तम् अथासौ महाबुद्धिः फलपल्लवशालिनम् । आनन्दमन्थरमनाः पुष्परूपाचलोपमम्
मग त्या अत्यंत बुद्धिमानाने, आनंदाने मन शांत झालेलं असताना, फळांनी आणि कोवळ्या पानांनी बहरलेलं, फुलांच्या डोंगरासारखं ते झाड पाहिलं.
कदम्बं रोदसीस्तम्भम् आरुरोह वनस्थितम् । एकार्णवगतं शौरिः कल्पवृक्षम् इवोन्नतम्
तो कदंब वृक्ष, जणू वनाचा आधारस्तंभच, पृथ्वीवर उभा होता. त्या झाडावर तो चढला, जसं विष्णू एकटेच समुद्रातून उगवलेल्या कल्पवृक्षावर चढले असावेत.
तत्रासौ व्योमलग्नायाश् शाखायाः प्रान्तपल्लवे । विवेशाधिगताकाशम् ऐडूकप्रान्तबुद्धवत्
तेथे, आकाशात गेलेल्या फांदीच्या टोकावर, ती जणू माकडाच्या मनासारखी त्या फांदीच्या टोकावरच्या मोकळ्या जागेत शिरली.
अथोपविश्य मृदुनि नवपल्लवविष्टरे । क्षणम् आलोकितास् तेन दिशः कौतुकमन्थरम्
मग ती नव्या, मऊ पानांच्या मांडवावर बसली आणि थोडा वेळ आजूबाजूच्या दिशा हळूहळू कुतूहलाने पाहू लागली.
सरिदेकावलीरम्याश् शैलेन्द्रस्तनकुट्मलाः । निर्मलाकाशकवरा लोलनीलाम्बुदालकाः
तिला सुंदर काठांनी सजलेल्या नद्यांच्या रांगा, डोंगरराजांच्या उंच शिखरांसारखे डोंगर, स्वच्छ आकाशात तरंगणारे ढग, आणि हलकेच डुलणारी निळी कमळे दिसली.
नीलशाद्वलवसनाः पुष्पगौरवनाङ्गिकाः । गृहीतसागरापूर्णकलशाः पुरभूषणाः
निळ्या-हिरव्या गवताचा पोशाख घातलेले, फुलांसारखी शुभ्र काया असलेले, समुद्राच्या पाण्याने भरलेली कलशे हातात घेतलेले, असे हे नगर शोभवणारे होते.
धृतप्रफुल्लपद्मिन्यस् सुगन्धिमुखमारुताः । ग्रामघुङ्घुमकाकल्यो निर्झरारवनूपुराः
हातात उमललेली कमळे धरलेली, सुगंधी वाऱ्यांनी चेहरा फुललेला, गावात कावळ्यांच्या गोंगाटाने गजबजलेले, आणि धबधब्यांच्या आवाजाने नूपुरांसारखी नाद उमटलेली.
द्युमूर्धानो महीपादा वनालीरोमराजयः । जङ्गलोरुनितम्बिन्यश् चन्द्रार्ककृतकुण्डलाः
आकाश मस्तकावर मुकुटासारखे, पृथ्वी पायांखाली, जंगलांची रांग केसांसारखी, माळराने रुंद कंबर, आणि चंद्रसूर्य कुंडलांसारखे शोभून दिसत होते.
शालिसञ्चारकेदारचन्दनस्थासकाङ्किताः । शिखरोरसिजालग्नहिमशुभ्राम्बुदांशुकाः
शेती आणि चंदनाच्या बनांनी चिन्हांकित, त्यांच्या शिखरांवर बर्फ आणि ढगांच्या शुभ्र वस्त्रांनी झाकलेले.
महार्णवपयःपूरनवमण्डनदर्पणाः । वृक्षौघघर्मपुलका भुवनान्तःपुरान्तराः
महासागराच्या ताज्या पाण्याने आरशासारखे शोभून, घनदाट वृक्षांच्या गर्दीत रोमांच उभे राहिलेले, आणि त्या या जगाच्या अंतरंग महालांसारख्या भासत होत्या.
आर्तवस्नानधारिण्यो लग्नसूर्यांशुकुङ्कुमाः । विचित्रकुसुमोपेताश् चन्द्रांशुसितचन्दनाः
त्यांनी वसंताच्या पाण्यात धुतलेली वस्त्रे नेसली होती, सूर्यकिरणांच्या केशराने सजलेली होती, रंगीबेरंगी फुलांनी मढवलेली होती आणि चंद्रप्रकाशासारख्या शुभ्र चंदनाने अंगाला लावले होते.
गगनतललतादलोपविष्टः प्रसृतवनावलिवारिवाहवेषाः । त्रिभुवनवनिता ददर्श हृष्टः कुसुमनिरन्तरमण्डिता दशाशाः
आकाशात वेलीच्या मोठ्या पानावर बसून, आजूबाजूला वनवेलींनी आणि वाऱ्याच्या झुळकांनी वेढलेला तो आनंदाने तीनही लोकांच्या स्त्रियांना पाहू लागला, ज्या सर्व दिशांना फुलांनी सतत सजवलेल्या होत्या.
ततः प्रभृति तत्रासौ प्रसिद्धस् तापसाश्रमे । कदम्बदाशूर इति शूरस् तपसि दारुणे
त्या वेळेपासून त्या तपस्व्यांच्या आश्रमात तो 'कदंबदाशूर' म्हणून प्रसिद्ध झाला, कारण तो कठोर तपश्चर्येत खंबीर आणि शूर होता.
तस्मिंल् लतादले स्थित्वा विलोक्य ककुभः क्षणम् । दृढं पद्मासनं बद्ध्वा दिग्भ्यः प्रत्याहृतात्मना
तेथे वेलपानावर बसून, त्याने क्षणभर चारही दिशा पाहिल्या आणि मग कमळासनात घट्ट बसून सर्व दिशांकडून आपले मन मागे घेतले.
अज्ञातपरमार्थेन क्रियामात्रे च तिष्ठता । फलकार्पण्ययुक्तेन मनसा सो ऽकरोन् मखम्
सर्वोच्च सत्याची जाणीव नसताना आणि केवळ कर्मकांडात गुंतून, फळ अर्पण करण्याच्या भावनेने त्याने यज्ञ केला.
नभोगतलतापत्त्रसंस्थितेन वनान्तरे । सर्वास् स्वमनसा तेन कृता यज्ञक्रियाः क्रमात्
आकाशात वेल्याच्या पानावर बसून, वनात राहून, त्याने सर्व यज्ञकर्मे फक्त मनानेच एकामागोमाग एक केली.
तत्रासौ दश वर्षाणि मनसैवायजत् सुरान् । गवाश्वनरमेधाद्यैर् यज्ञैर् विपुलदक्षिणैः
तेथे त्याने दहा वर्षे, गायी, घोडे आणि नरमेध यांसारख्या मोठ्या यज्ञांनी, मनानेच देवांची पूजा केली आणि भरपूर दक्षिणा दिली.