सेन्द्रचापं विलोलेन कुसुमोत्कररेणुना । मञ्जरीपिञ्जरं श्यामं विद्युत्वन्तम् इवाम्बुदम्
फुलांच्या राशीमधून उडणाऱ्या अस्थिर परागकणांनी, जणू इंद्रधनुष्य धारण केल्यासारखा, तो गडद फुलांचा समूह विजेसह असलेल्या पावसाच्या ढगासारखा भासत होता.
सहस्रभुजशाखाढ्यं पूरिताकाशकोटरम् । विश्वरूपम् इवोन्नृत्तं चन्द्रार्ककृतकुण्डलम्
हजारो हातांसारख्या फांद्या असलेले, आकाशभर पसरलेले, जणू काही साक्षात विश्वरूप नाचत आहे, आणि त्याच्या कानात चंद्र-सूर्य यांच्या कुंडल्या झळकत आहेत असे ते दिसत होते.
तले निषण्णनागेन्द्रं व्योम्नि तारागणाकुलम् । लतापुष्पमयं मध्ये भूमण्डलम् इवापरम्
त्याच्या मुळाशी एक मोठा पर्वतराज बसलेला होता, वर आकाशात असंख्य तारे चमकत होते, आणि मधोमध फुलांनी भरलेल्या वेलींनी विणलेली जणू दुसरी पृथ्वीच दिसत होती.
पितामहम् इवाशेषशैलकाननशाखिनाम् । फलपल्लवपुष्पाणां कोशम् एकम् इवावनौ
जसे सर्व डोंगर-वनांच्या झाडांचा पितामह, तसेच ते पृथ्वीवरील सर्व फळे, कोवळी पालवी आणि फुलांचा एकमेव खजिना होते.
दधानं कलिकाजालं स्थगितं पुष्पधूलिभिः । कच्छेष्व् अर्ककरच्छन्नताराजालम् इवाम्बरम्
त्यावर कळ्यांचे गुच्छ होते, फुलांच्या धुळीने झाकलेले, जणू नदीच्या काठावर सूर्यकिरणांनी आणि ताऱ्यांच्या जाळ्याने आकाश झाकले गेले आहे असे वाटत होते.
विलोलविहगैस् स्कन्धैः कुलायकुलसङ्कुलैः । वलितं भूतलं लोललोकैर् जनपदैर् इव
त्याच्या फांद्या सतत हालणाऱ्या पक्ष्यांनी आणि घरट्यांनी भरलेल्या होत्या, त्यामुळे जणू काही पृथ्वीवर उत्साही माणसांच्या वस्तीने गावं वसली आहेत असं वाटत होतं.
मञ्जरीसुपताकाढ्यं लतामण्डपमण्डितम् । पुष्पमक्कोलधवलं पुष्पप्रकरपूरितम्
फुलांच्या मंजिरींच्या पताका आणि वेलींनी सजवलेलं ते झाड, पांढऱ्या फुलांच्या राशींनी झाकलेलं आणि फुलांच्या ढिगाऱ्यांनी भरलेलं होतं.
कूजच्चकोरचमरशुककोकिलशारिकम् । घनस्तबकसञ्छन्नकुहराग्रगवाक्षकम्
चकोर, काळवीट, पोपट, कोकिळ आणि शारिका यांच्या कुजनाने भरलेलं, दाट फुलांच्या घडांनी झाकलेली त्याची ढोली जणू खिडक्या भासत होत्या.
सञ्चरत्पक्षिजनतं मदमन्थरकोटरम् । सर्वासां वनदेवीनाम् अन्तःपुरम् इवोत्तमम्
त्या झाडाच्या ढोलीत पक्ष्यांच्या संथ हालचालींनी मादकता भरली होती, जणू सर्व वनदेवींच्या उत्तम अंतरगृहासारख्या वाटत होत्या.
ब्रुडद्भृङ्गतरङ्गौघैः पुष्पकेसरराशिभिः । राजमानं पतन्तीभिस् सरिद्भिर् इव पर्वतम्
गुंजारणाऱ्या मधमाशांच्या झुंडी, दरवळणाऱ्या सुवासिक लाटा आणि फुलांच्या परागाच्या राशींनी ते झाड असे चमकत होते, जणू काही डोंगरावरून ओढ्यांचे प्रवाह खाली वाहत आहेत.
भ्रमद्भिः पुष्पपत्त्रौघैर् मन्दवातविलासिभिः । वर्धमानैर् वृतस्कन्धं शुभ्राभ्रैर् इव भूधरम्
हळुवार वाऱ्यात उडणाऱ्या आणि झाडाभोवती फिरणाऱ्या फुलांच्या पाकळ्यांच्या सरींनी ते झाड वेढले गेले होते, जणू शुभ्र ढगांनी वेढलेला डोंगर वाढत आहे.
मातङ्गघटघृष्टेन जानुस्तम्भेन पीठिना । आभोगिना बद्धपदं तटेनेव महाचलम्
हत्तींच्या गुडघ्यांनी आणि रुंद पाठींनी झाडाचा खोड घट्ट दाबला गेला होता, त्यामुळे ते झाड आपल्या काठांनी धरून ठेवलेल्या मोठ्या डोंगरासारखे भक्कम उभे राहिले होते.
विचित्रवर्णपक्षाणां स्कन्धकोटरचारिणाम् । वृतं खगानां वृन्देन भूतानाम् इव शृङ्गिणम्
रंगीबेरंगी पंखांच्या पक्ष्यांचे थवे, झाडाच्या फांद्यांमधील कपारीत वावरत होते, त्यामुळे ते झाड विविध जीवांनी भरलेल्या शृंग असलेल्या डोंगरासारखे दिसत होते.
स्तबकाङ्गुलिजालेन लोलेनाभिनयक्रियाम् । दिशन्तम् इव वल्लीनां प्रनृत्तानां वनानिलैः
त्याच्या गोंडस फांद्यांच्या जाळ्याने, वारंवार हलणाऱ्या हालचालींनी, जणू काही वाऱ्याने नाचणाऱ्या वेलींना हातवारे करायला लावले आहेत असे वाटत होते.
कश्चिद् एव निराशो मे नार्थी चापैति तुष्टितः । नृत्यन्तम् इव पुष्पाढ्यैर् लतावलयवल्गनैः
फक्त ज्याच्या मनात काहीही इच्छा नाही, तोच समाधानाने निघून जातो; त्या फुलांनी भरलेल्या वेलांच्या गुच्छांनी जणू काही नाचत असल्यासारखे दिसत होते.
लताकान्तैककान्तत्वाच् छृङ्गाररसनिर्भरम् । काकल्येव प्रगायन्तं मत्तालिजननिस्स्वनैः
त्या वेलीच्याच प्रेमात असलेल्या झाडावर, प्रेमाच्या रसाने ओथंबून गेलेले, नशेत गुंतलेल्या मधमाशांच्या गोड आवाजात जणू काही गाणे गात आहे असे वाटत होते.
आराद् उन्मुक्तकुसुमं सिद्धानां व्योमचारिणाम् । स्वागतानीव कुर्वाणं कोकिलालिकुलारवैः
दूरवरून उमललेल्या फुलांनी, आकाशात संचार करणाऱ्या सिद्धांना जणू कोकिळा आणि मधमाशांच्या गजराने स्वागत करत आहे असे वाटत होते.
फलपुष्पलतोल्लासम् औन्नत्यं च महीरुहाम् । विहसन्तम् इवाच्छाभिः पुष्पकुट्मलदीप्तिभिः
फळांनी आणि फुलांनी बहरलेल्या झाडांना पाहिलं, तर त्यांचा आनंद ओसंडून वाहत होता, जणू काही ते फुलांच्या कळ्या आणि उमललेल्या फुलांच्या तेजाने हसत आहेत.
पारिजातम् इवाजेतुम् ऊर्ध्वगैस् स्कन्धमण्डलैः । व्योमान्तर् अभिधावन्तम् अलम् उद्धुरकन्धरम्
ते झाड जणू पारिजातासारखं आकाशाकडे झेपावत होतं, त्याच्या फांद्या आणि घड वरच्या दिशेने पसरलेल्या, आणि त्याचा खोडही धाडसाने उंच उभारलेला दिसत होता.
मध्यभागस्फुरद्भृङ्गैस् स्तबकैर् घनपक्ष्मभिः । सहस्राक्षत्वम् अतुलैर् जेतुम् ऐन्द्रम् इवोद्यतम्
मधोमध गुंजारव करणाऱ्या भुंग्यांनी आणि दाट, जाड पाकळ्यांच्या फुलांच्या घडांनी ते झाड सजलेलं होतं, आणि त्या अद्वितीय तेजाने जणू इंद्राच्या हजार डोळ्यांच्या वैभवाला टक्कर द्यायला सज्ज झालं होतं.
कचत्कुसुमगुच्छाच्छफणामणिगणावृतम् । पातालाद् उत्थितं शेषम् इव व्योमदिदृक्षया
चमकणाऱ्या फुलांच्या घडांनी, जणू सर्पाच्या फण्यांवरच्या रत्नांनी सजवल्यासारखं, ते झाड पृथ्वीवरून वर उगवलं होतं, जणू शेषनागच आकाश पाहण्यासाठी वर येतोय.
रजसोद्धूलिताकारं द्वितीयम् इव शङ्करम् । छायया फलशालिन्या समस्तमुनिशङ्करम्
त्या झाडाचा रूप धुळीने माखलेलं होतं, जणू दुसरं शंकरच समोर उभं आहे असं वाटावं. त्याच्या फळांनी भरलेल्या सावलीमुळे, सगळ्या ऋषींना जशी शंकराची भीती वाटावी तशीच एक अद्भुत भिती वाटत होती.
निबिडदलनिबद्धभित्तिभागैः कुसुमलतानवमण्डपैर् उपेतम् । पुरम् इव गगने कदम्बवृक्षं खगकुलनागरसङ्कटं ददर्श
घनदाट पानांनी तयार झालेल्या भिंतींसारख्या फांद्या आणि फुलांनी भरलेल्या वेलींनी बनलेले मंडप, असं सगळं मिळून तो कदंब वृक्ष आकाशात एखाद्या नगरीसारखा दिसत होता. पक्ष्यांचे थवे जणू त्या नगरीचे रहिवासीच आहेत असं वाटत होतं.
तम् अथासौ महाबुद्धिः फलपल्लवशालिनम् । आनन्दमन्थरमनाः पुष्परूपाचलोपमम्
मग त्या अत्यंत बुद्धिमानाने, आनंदाने मन शांत झालेलं असताना, फळांनी आणि कोवळ्या पानांनी बहरलेलं, फुलांच्या डोंगरासारखं ते झाड पाहिलं.
कदम्बं रोदसीस्तम्भम् आरुरोह वनस्थितम् । एकार्णवगतं शौरिः कल्पवृक्षम् इवोन्नतम्
तो कदंब वृक्ष, जणू वनाचा आधारस्तंभच, पृथ्वीवर उभा होता. त्या झाडावर तो चढला, जसं विष्णू एकटेच समुद्रातून उगवलेल्या कल्पवृक्षावर चढले असावेत.
तत्रासौ व्योमलग्नायाश् शाखायाः प्रान्तपल्लवे । विवेशाधिगताकाशम् ऐडूकप्रान्तबुद्धवत्
तेथे, आकाशात गेलेल्या फांदीच्या टोकावर, ती जणू माकडाच्या मनासारखी त्या फांदीच्या टोकावरच्या मोकळ्या जागेत शिरली.
अथोपविश्य मृदुनि नवपल्लवविष्टरे । क्षणम् आलोकितास् तेन दिशः कौतुकमन्थरम्
मग ती नव्या, मऊ पानांच्या मांडवावर बसली आणि थोडा वेळ आजूबाजूच्या दिशा हळूहळू कुतूहलाने पाहू लागली.
सरिदेकावलीरम्याश् शैलेन्द्रस्तनकुट्मलाः । निर्मलाकाशकवरा लोलनीलाम्बुदालकाः
तिला सुंदर काठांनी सजलेल्या नद्यांच्या रांगा, डोंगरराजांच्या उंच शिखरांसारखे डोंगर, स्वच्छ आकाशात तरंगणारे ढग, आणि हलकेच डुलणारी निळी कमळे दिसली.
नीलशाद्वलवसनाः पुष्पगौरवनाङ्गिकाः । गृहीतसागरापूर्णकलशाः पुरभूषणाः
निळ्या-हिरव्या गवताचा पोशाख घातलेले, फुलांसारखी शुभ्र काया असलेले, समुद्राच्या पाण्याने भरलेली कलशे हातात घेतलेले, असे हे नगर शोभवणारे होते.
धृतप्रफुल्लपद्मिन्यस् सुगन्धिमुखमारुताः । ग्रामघुङ्घुमकाकल्यो निर्झरारवनूपुराः
हातात उमललेली कमळे धरलेली, सुगंधी वाऱ्यांनी चेहरा फुललेला, गावात कावळ्यांच्या गोंगाटाने गजबजलेले, आणि धबधब्यांच्या आवाजाने नूपुरांसारखी नाद उमटलेली.