सर्वदैवेदृशी साधो संसारी संसृतिश् चला । जायते जीवते पश्चाद् अवश्यं च विनश्यति
सज्जना, हा संसार नेहमीच असाच अस्थिर असतो; जन्म घेतल्यावर माणूस जगतो आणि शेवटी त्याला नक्कीच मरावं लागतं.
यद् यत् किञ्चिद् दृशोर् दृश्यं ब्रह्मादिकम् इदं मुने । गन्तव्यस् तेन सर्वेण विनाशो नात्र संशयः
मुनिवरा, डोळ्यांनी दिसणारं काहीही असो—ब्रह्मा असो किंवा दुसरं काही—हे सगळं एक दिवस नाहीसं होणार, यात शंका नाही.
तदर्थं मा कृथा व्यर्थं विषादं मरणे पितुः । अवश्यभाव्य् अस्तमयो जातस्याहर्पतेर् इव
म्हणून वडिलांच्या मृत्यूमुळे व्यर्थ दुःख करू नकोस; जसा सूर्य उगवतो आणि मग मावळतो, तसंच जन्माला आलेल्याचं मरण हे निश्चित आहे.
अशरीराम् इति श्रुत्वा गिरम् आरक्तलोचनः । धैर्यम् आसादयाम् आस शिखण्डी स्तनिताद् इव
‘तो देहधारी नाही’ हे शब्द ऐकून, दुःखाने डोळे लाल झालेले शिखंडी वज्रगडगडाटाने शांत झाल्यासारखा पुन्हा धीर धरू लागला.
उत्थायावश्यकं कृत्वा पाश्चात्यं पितुर् आदृतः । चकार तपसे बुद्धिं दृढाम् उत्तमसिद्धये
तो उठला, वडिलांचे सर्व आवश्यक विधी आदराने पार पाडले आणि मग सर्वोच्च सिद्धीसाठी कठोर तप करण्याचा ठाम निश्चय केला.
ब्राह्मेण कर्मणा तस्य विपिने चरतस् तपः । अनन्तसङ्कल्पमयं श्रोत्रियत्वं बभूव ह
वनात तप करत असताना, ब्राह्मणधर्माने केलेल्या कर्मामुळे त्याला अनंत संकल्पांनी भरलेले विद्वानपण लाभले.
अज्ञातज्ञेयबुद्धेस् तु सुश्रोत्रियतया तया । न विशश्राम चेतो ऽस्य पवित्रे ऽपि धरातले
अशा उत्तम विद्वत्तेने युक्त असूनही, ज्ञात-अज्ञात गोष्टींच्या जाणिवेने त्याचे मन या पवित्र पृथ्वीवरही शांत झाले नाही.
केवलं सर्वम् एवेदम् अपि शुद्धं धरातलम् । अशुद्धम् इव पश्यन् स न रेमे क्वचिद् एव हि
खरं तर हे सगळं धरातळ एकदम शुद्ध आहे; पण त्याने ते अशुद्ध आहे असं पाहिलं, म्हणून त्याला कुठेच काहीही आनंद वाटला नाही.
अथ सङ्कल्पयाम् आस स्वसङ्कल्पनयैव सः । वृक्षाग्रम् एव संशुद्धं स्थितिर् अत्रोचिता मम
मग त्याने आपल्या मनाशी ठरवलं — 'माझं वास्तव्य फक्त या शुद्ध झाडाच्या टोकावरच असावं.'
तद् इदानीं तपस् तप्स्ये तपसा येन शाखिषु । खगवत् स्थितिम् आप्नोमि शाखासु च दलेषु च
आता मी असं तप करीन, ज्यामुळे मी पक्ष्यासारखा झाडाच्या फांद्यांवर आणि पानांवर राहू शकेन.
इति सञ्चिन्त्य सञ्ज्वाल्य हुताशम् अतिभास्वरम् । जुहाव तस्मिन् प्रोत्कृत्य मांसं स्वं स्कन्धभित्तितः
असं ठरवून त्याने एक तेजस्वी अग्नि पेटवला आणि आपल्या खांद्यावरून मांस कापून त्या अग्नित समर्पित केलं.
अथ गीर्वाणवृन्दस्य समग्रा गलभित्तयः । मन्मुखस्थेन मा यान्तु विप्रमांसेन भस्मसात्
मग सर्व देवतांच्या गळ्यातून माझ्या तोंडातून असे शब्द उमटले — 'या ब्राह्मणाच्या मांसाचं राख होऊ देऊ नका.'
इति सञ्चिन्त्य भगवान् सप्तार्चिस् तस्य देहवान् । पुरो बभूव दीप्तांशुर् दीप्तांशुर् वाक्पतेर् इव
असं ठरवून, सात ज्वाळांचा तेजस्वी अग्नी स्वतःला देह धारण करून त्याच्या समोर प्रकट झाला, तो अगदी वाणीच्या अधिपतीसारखा तेजस्वी दिसत होता.
उवाच वचनं वीरकुमाराभिमतं वरम् । गृहाण स्थापितं साधो कोशकोशान् मणिं यथा
त्याने असं म्हटलं — 'हे सज्जना, तुला जसा हवे तसा वर तयार ठेवला आहे, तो दागिन्याच्या पेटीतून रत्न घ्यावं तसा स्वीकार.'
इत्य् उक्तवन्तम् अनलम् अर्घपुष्पोपशोभिना । सम्पूज्य स्तुतिवादेन प्राह विप्रकुमारकः
अग्नीने असं बोलल्यावर, फुलं आणि पाण्याचं अर्घ्य अर्पण करून, त्या ब्राह्मण कुमाराने स्तुती करत नम्रपणे उत्तर दिलं.
भगवन् भूतपूर्णाया भुवः पावनम् अङ्गनम् । नाप्नोमि तेन वृक्षाणाम् उपरि स्थितिर् अस्तु मे
हे प्रभो, या पृथ्वीवर असलेल्या सर्व जीवांनी भरलेल्या भूमीला मी पवित्र मानतो; पण मला तिथपर्यंत पोहोचता येत नाही. म्हणूनच, मला झाडांवरच वास मिळो.
इत्य् उक्ते मुनिपुत्रेण सर्वदेवमुखं शिखी । एवम् अस्तु तम् इत्य् उक्त्वा जगामान्तर्धिम् ईश्वरः
मुनीच्या मुलाने असे म्हटल्यावर, सर्व देवांचे रूप असलेल्या शिखीने 'तसेच होवो' असे सांगितले आणि मग तो दृष्टीआड गेला.
तस्मिन्न् अन्तर्हिते देवे क्षणात् सान्ध्य इवाम्बुदे । पूर्णकामः कुमारो ऽसाव् आपूर्णेन्दुर् इवाबभौ
तो देव अदृश्य होताच, त्या क्षणी संध्याकाळच्या मेघासारखा तो मुलगा आपल्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्यामुळे पूर्ण चंद्रासारखा तेजस्वी दिसू लागला.
अधिगताभिमताननमण्डलद्युतिजवेन जहास स तुष्टिमान् । शशिनम् आप्तकलाकुलम् अम्बुजं विकसितं च सितं स्मितशोभिना
आपली मनाप्रमाणे इच्छा पूर्ण झाल्याने, त्याचा चेहरा आनंदाने उजळला आणि तो समाधानाने हसला. त्याचे हास्य पूर्ण चंद्रासारखे, उमललेल्या पांढऱ्या कमळासारखे आणि चमकणाऱ्या दातांनी शोभून दिसत होते.
अथ काननमध्यस्थं चुम्बिताम्बुदमण्डलम् । मध्याह्नखिन्नसूर्याश्वसेवितस्कन्धमण्डपम्
मग त्या दाट जंगलाच्या मध्यभागी, जिथे ढगांची वलये जणू आकाशाला चुंबन देत होती, आणि दुपारच्या उन्हाने दमलेले सूर्याचे घोडे झाडांच्या बुंध्यांच्या छायेत विसावले होते—
मिमानम् इव दिक्कुक्षीर् दीर्घैर् विटपबाहुभिः । आलोकयन्तं ककुभो विकासिकुसुमेक्षणैः
त्या झाडांनी आपल्या लांब फांद्यांसारख्या हातांनी जणू दिशांच्या पोटाचा अंदाज घेतला, आणि फुलांनी फुललेल्या डोळ्यांनी चारही दिशांकडे पाहत होती.
वातावलुलितानल्पभ्रमद्भ्रमरकुन्तलम् । प्रमार्जयन्तम् आशानां मुखं पल्लवपाणिभिः
वाऱ्याने हलणाऱ्या, सतत भिरभिरणाऱ्या मधमाशांनी गजबजलेल्या त्यांच्या शिरोभागांनी, झाडे जणू आपल्या कोवळ्या पानांच्या हातांनी आकाशाचा चेहरा पुसत होती.
कच्छैर् उरुगुलुच्छाच्छमञ्जरीपुञ्जपिञ्जरैः । आस्यैर् इव सताम्बूलैर् हसन्तम् अलिमालितैः
लांब, पिवळसर फुलांच्या गडद झुंबाऱ्यांनी जणू केसांसारखे, ताज्या पानांनी सजवलेल्या तोंडांसारखे दिसत होते, आणि मधमाशांनी भरलेल्या त्या झाडांनी हसल्यासारखे वाटत होते.
लताविलासनोल्लासिपुष्पकेसरधूलिभिः । आबद्धमण्डलाभोगं पूर्णेन्दुम् इव दीप्तिभिः
माळांमध्ये उमललेल्या फुलांच्या केसरधुळीचे वर्तुळ तयार झाले होते, आणि त्या तेजाने ते पूर्ण चंद्रासारखे उजळून निघाले होते.
सङ्कटं विटपावल्या कुञ्जकूजच्चकोरया । गायत्किन्नरया सिद्धवीथ्येव जगद् उच्चया
झाडांच्या रांगा दाट झाल्या होत्या, कुंजात किलबिल करणाऱ्या चकव्यांच्या आवाजाने आणि गाणाऱ्या किन्नरांच्या स्वरांनी ते जणू सिद्धांच्या दिव्य मार्गासारखे उंचावले होते.
लतापीठोपविष्टानाम् अधोलम्बैः कलापिनाम् । कलापैश् शोभितं व्योम सेन्द्रचापैर् इवाम्बुदैः
लतांच्या आसनांवर बसलेल्या, खाली लोंबणाऱ्या मोरांच्या झुंडींनी आकाश शोभून गेले होते, जणू इंद्रधनुष्ये आणि ढगांनी ते सजले आहे.
मग्नोन्मग्नैः प्रतिस्कन्धं चामरैर् भासितं सितैः । चकोरानुगतैः पूर्णैस् संवत्सरम् इवेन्दुभिः
प्रत्येक उतारावर वरखाली हलणाऱ्या पांढऱ्या चामरांनी आणि चकव्यांच्या मागे असलेल्या पूर्ण चंद्रांनी ते उजळले होते, जणू संपूर्ण वर्ष चंद्रांनी भरले आहे.
कपिञ्जलकलालापैः कलकोकिलकूजितैः । जीवजीवविरावैश् च प्रगायन्तम् इवोर्जितैः
कपींजलांच्या किलबिलाटाने, कोकिळांच्या गोड गाण्याने आणि जीवाजीव पक्ष्यांच्या घुमणाऱ्या आवाजाने, जणू तो सारा परिसर मोठ्या स्वरात गात होता असं वाटत होतं.
कादम्बककदम्बैश् च कुलायकृतकेलिभिः । स्वर्गकोटरविश्रान्तैस् सिद्धैर् जगद् इवावृतम्
कदंब पक्ष्यांच्या थव्यांनी, त्यांच्या घरट्यांमध्ये खेळणाऱ्या चिमण्यांनी, आणि जणू स्वर्गाच्या गुहेत विश्रांती घेतलेल्या सिद्धांनी, तो परिसर साऱ्या जगासारखा वेढलेला होता.
प्रवालारुणहस्ताभिर् अलिनेत्राभिर् आश्रितम् । अप्सरोभिर् इव स्वर्गं मञ्जरीभिर् इतस् ततः
कोरलसारख्या लाल देठांच्या आणि मधमाशीसारख्या काळ्या डोळ्यांच्या फुलांच्या गुच्छांनी, जणू स्वर्गात अप्सरा जशा वावरतात तसं, तो परिसर इथे-तिथे वेढलेला होता.