तस्मिन् नगवरे पुण्ये विचित्रविहगद्रुमे । कश्चित् परमधर्मात्मा मुनिर् आसीन् महातपाः
त्या पवित्र आणि उत्तम पर्वतात, रंगीबेरंगी पक्ष्यांनी भरलेल्या झाडांमध्ये, एक अत्यंत धर्मनिष्ठ आणि महान तपस्वी ऋषी राहत होते.
दाशूरनामा महता तपोयोगेन संयुतः । कदम्बपृष्ठवास्तव्यो वीतरागो महामतिः
दाशूर नावाचा एक ऋषी होता, ज्याने मोठ्या तपस्येने आपले जीवन घडवले होते. तो कदंबाच्या फांदीवर राहायचा, त्याला कोणत्याही गोष्टीची आस नव्हती आणि त्याची बुद्धी फारच तेजस्वी होती.
ऋषिस् तपस्वी भगवन् विपिने केन हेतुना । कथं वाप्य् अवसत् पृष्ठे कदम्बस्य महातरोः
हे भगवंत, तो तपस्वी ऋषी जंगलात कोणत्या कारणासाठी राहू लागला आणि तो मोठ्या कदंबाच्या झाडाच्या फांदीवर कसा गेला, हे मला सांगा.
शरलोमेति विख्यातः पिता तस्य बभूव ह । नाम्नापर इव ब्रह्मा तस्मिन्न् एवावसद् गिरौ
त्याचे वडील शरलोम नावाने प्रसिद्ध होते. ते ब्रह्मदेवासारखेच महान होते आणि ते देखील त्याच डोंगरावर राहायचे.
तस्यासाव् एकपुत्रो ऽभूत् कचो देवगुरोर् इव । तेन सार्धं स पुत्रेण नीतवाञ् जीवितं वने
त्यांना एकच मुलगा होता, जसा कच देवगुरूला होता. त्या मुलासोबत त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य जंगलात घालवले.
अथासौ शरलोमात्र भुक्त्वा युगगणं ययौ । त्यक्तदेहस् सुरागारं त्यक्तनीडः खगो यथा
नंतर शरलोमाने अनेक युगं जगून, शेवटी आपलं शरीर सोडून, जसं एखादा पक्षी आपलं घरटं सोडतो, तसंच देवांच्या लोकात गेला.
एक एव वने तस्मिन् दाशूरः प्ररुरोद ह । दशापनीतपितृकः करुणं कुररो यथा
त्या जंगलात दशूर एकटाच राहिला आणि वडिलांच्या वियोगाने फारच हळहळत रडू लागला, जसं आईवडिलांशिवाय राहिलेला कुरर पक्षी करूण स्वरात रडतो.
मातापितृवियोगेन शोकसन्तापिताशयः । म्लानिम् अभ्याययौ नूनं हेमन्त इव पङ्कजम्
आईवडिलांच्या वियोगाच्या दुःखाने त्याचं मन फारच व्याकुळ झालं आणि तो अगदी कोमेजून गेला, जसं हिवाळ्यातील कमळ सुकून जातं.
बालो ऽसाव् अथ दीनात्मा वनदेवतया वने । इत्थम् आश्वासितो राम तदादृश्यशरीरया
मग तो लहानगा, मनाने खचलेला, त्या जंगलात असताना, दिसत नसलेल्या वनदेवतेने त्याला अश्वासना दिली, हे राम.
ऋषिपुत्र महाप्राज्ञ किम् अज्ञ इव रोदिषि । संसारस्य न कस्मात् त्वं स्वरूपं वेत्सि चञ्चलम्
ऋषीपुत्रा, तुझ्यात इतकी मोठी बुद्धी असताना, अज्ञानी माणसासारखा का रडतोस? तुला या जगाच्या अस्थिरतेचं खरंच माहीत नाही का?
सर्वदैवेदृशी साधो संसारी संसृतिश् चला । जायते जीवते पश्चाद् अवश्यं च विनश्यति
सज्जना, हा संसार नेहमीच असाच अस्थिर असतो; जन्म घेतल्यावर माणूस जगतो आणि शेवटी त्याला नक्कीच मरावं लागतं.
यद् यत् किञ्चिद् दृशोर् दृश्यं ब्रह्मादिकम् इदं मुने । गन्तव्यस् तेन सर्वेण विनाशो नात्र संशयः
मुनिवरा, डोळ्यांनी दिसणारं काहीही असो—ब्रह्मा असो किंवा दुसरं काही—हे सगळं एक दिवस नाहीसं होणार, यात शंका नाही.
तदर्थं मा कृथा व्यर्थं विषादं मरणे पितुः । अवश्यभाव्य् अस्तमयो जातस्याहर्पतेर् इव
म्हणून वडिलांच्या मृत्यूमुळे व्यर्थ दुःख करू नकोस; जसा सूर्य उगवतो आणि मग मावळतो, तसंच जन्माला आलेल्याचं मरण हे निश्चित आहे.
अशरीराम् इति श्रुत्वा गिरम् आरक्तलोचनः । धैर्यम् आसादयाम् आस शिखण्डी स्तनिताद् इव
‘तो देहधारी नाही’ हे शब्द ऐकून, दुःखाने डोळे लाल झालेले शिखंडी वज्रगडगडाटाने शांत झाल्यासारखा पुन्हा धीर धरू लागला.
उत्थायावश्यकं कृत्वा पाश्चात्यं पितुर् आदृतः । चकार तपसे बुद्धिं दृढाम् उत्तमसिद्धये
तो उठला, वडिलांचे सर्व आवश्यक विधी आदराने पार पाडले आणि मग सर्वोच्च सिद्धीसाठी कठोर तप करण्याचा ठाम निश्चय केला.
ब्राह्मेण कर्मणा तस्य विपिने चरतस् तपः । अनन्तसङ्कल्पमयं श्रोत्रियत्वं बभूव ह
वनात तप करत असताना, ब्राह्मणधर्माने केलेल्या कर्मामुळे त्याला अनंत संकल्पांनी भरलेले विद्वानपण लाभले.
अज्ञातज्ञेयबुद्धेस् तु सुश्रोत्रियतया तया । न विशश्राम चेतो ऽस्य पवित्रे ऽपि धरातले
अशा उत्तम विद्वत्तेने युक्त असूनही, ज्ञात-अज्ञात गोष्टींच्या जाणिवेने त्याचे मन या पवित्र पृथ्वीवरही शांत झाले नाही.
केवलं सर्वम् एवेदम् अपि शुद्धं धरातलम् । अशुद्धम् इव पश्यन् स न रेमे क्वचिद् एव हि
खरं तर हे सगळं धरातळ एकदम शुद्ध आहे; पण त्याने ते अशुद्ध आहे असं पाहिलं, म्हणून त्याला कुठेच काहीही आनंद वाटला नाही.
अथ सङ्कल्पयाम् आस स्वसङ्कल्पनयैव सः । वृक्षाग्रम् एव संशुद्धं स्थितिर् अत्रोचिता मम
मग त्याने आपल्या मनाशी ठरवलं — 'माझं वास्तव्य फक्त या शुद्ध झाडाच्या टोकावरच असावं.'
तद् इदानीं तपस् तप्स्ये तपसा येन शाखिषु । खगवत् स्थितिम् आप्नोमि शाखासु च दलेषु च
आता मी असं तप करीन, ज्यामुळे मी पक्ष्यासारखा झाडाच्या फांद्यांवर आणि पानांवर राहू शकेन.
इति सञ्चिन्त्य सञ्ज्वाल्य हुताशम् अतिभास्वरम् । जुहाव तस्मिन् प्रोत्कृत्य मांसं स्वं स्कन्धभित्तितः
असं ठरवून त्याने एक तेजस्वी अग्नि पेटवला आणि आपल्या खांद्यावरून मांस कापून त्या अग्नित समर्पित केलं.
अथ गीर्वाणवृन्दस्य समग्रा गलभित्तयः । मन्मुखस्थेन मा यान्तु विप्रमांसेन भस्मसात्
मग सर्व देवतांच्या गळ्यातून माझ्या तोंडातून असे शब्द उमटले — 'या ब्राह्मणाच्या मांसाचं राख होऊ देऊ नका.'
इति सञ्चिन्त्य भगवान् सप्तार्चिस् तस्य देहवान् । पुरो बभूव दीप्तांशुर् दीप्तांशुर् वाक्पतेर् इव
असं ठरवून, सात ज्वाळांचा तेजस्वी अग्नी स्वतःला देह धारण करून त्याच्या समोर प्रकट झाला, तो अगदी वाणीच्या अधिपतीसारखा तेजस्वी दिसत होता.
उवाच वचनं वीरकुमाराभिमतं वरम् । गृहाण स्थापितं साधो कोशकोशान् मणिं यथा
त्याने असं म्हटलं — 'हे सज्जना, तुला जसा हवे तसा वर तयार ठेवला आहे, तो दागिन्याच्या पेटीतून रत्न घ्यावं तसा स्वीकार.'
इत्य् उक्तवन्तम् अनलम् अर्घपुष्पोपशोभिना । सम्पूज्य स्तुतिवादेन प्राह विप्रकुमारकः
अग्नीने असं बोलल्यावर, फुलं आणि पाण्याचं अर्घ्य अर्पण करून, त्या ब्राह्मण कुमाराने स्तुती करत नम्रपणे उत्तर दिलं.
भगवन् भूतपूर्णाया भुवः पावनम् अङ्गनम् । नाप्नोमि तेन वृक्षाणाम् उपरि स्थितिर् अस्तु मे
हे प्रभो, या पृथ्वीवर असलेल्या सर्व जीवांनी भरलेल्या भूमीला मी पवित्र मानतो; पण मला तिथपर्यंत पोहोचता येत नाही. म्हणूनच, मला झाडांवरच वास मिळो.
इत्य् उक्ते मुनिपुत्रेण सर्वदेवमुखं शिखी । एवम् अस्तु तम् इत्य् उक्त्वा जगामान्तर्धिम् ईश्वरः
मुनीच्या मुलाने असे म्हटल्यावर, सर्व देवांचे रूप असलेल्या शिखीने 'तसेच होवो' असे सांगितले आणि मग तो दृष्टीआड गेला.
तस्मिन्न् अन्तर्हिते देवे क्षणात् सान्ध्य इवाम्बुदे । पूर्णकामः कुमारो ऽसाव् आपूर्णेन्दुर् इवाबभौ
तो देव अदृश्य होताच, त्या क्षणी संध्याकाळच्या मेघासारखा तो मुलगा आपल्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्यामुळे पूर्ण चंद्रासारखा तेजस्वी दिसू लागला.
अधिगताभिमताननमण्डलद्युतिजवेन जहास स तुष्टिमान् । शशिनम् आप्तकलाकुलम् अम्बुजं विकसितं च सितं स्मितशोभिना
आपली मनाप्रमाणे इच्छा पूर्ण झाल्याने, त्याचा चेहरा आनंदाने उजळला आणि तो समाधानाने हसला. त्याचे हास्य पूर्ण चंद्रासारखे, उमललेल्या पांढऱ्या कमळासारखे आणि चमकणाऱ्या दातांनी शोभून दिसत होते.
अथ काननमध्यस्थं चुम्बिताम्बुदमण्डलम् । मध्याह्नखिन्नसूर्याश्वसेवितस्कन्धमण्डपम्
मग त्या दाट जंगलाच्या मध्यभागी, जिथे ढगांची वलये जणू आकाशाला चुंबन देत होती, आणि दुपारच्या उन्हाने दमलेले सूर्याचे घोडे झाडांच्या बुंध्यांच्या छायेत विसावले होते—