दाशूराख्यायिकेवेयं नाम संसारचक्रिका । कल्पनारचिताकारा वस्तुशून्येति किं प्रभो
ही संसाराची फेरधावणी म्हणजे दाशूर नावाच्या गोष्टीसारखीच आहे — कल्पनेतून तयार झालेली, पण प्रत्यक्षात काहीच नसलेली; यापेक्षा आणखी काय सांगावं, प्रभो?
जगन्मायास्वरूपस्य वर्णनाव्यपदेशतः । दाशूराख्यायिकां राम वर्ण्यमानां मया शृणु
राम, आता मी तुला जगाच्या मायेसारख्या या दाशूर गोष्टीचं वर्णन सांगतो, ते लक्ष देऊन ऐक.
अस्त्य् अस्मिन् वसुधापीठे विचित्रकुसुमद्रुमः । मगधा नाम विख्यातश् श्रीमाञ् जनपदो महान्
या पृथ्वीवर एक मोठा आणि प्रसिद्ध प्रदेश आहे, ज्याचं नाव आहे मगध, तिथे रंगीबेरंगी फुलांनी आणि झाडांनी सजलेली भूमी आहे.
कदम्बवनविस्तारी तालावलितजङ्गलः । विचित्रविहगव्यूहस् सर्वाश्चर्यमनोहरः
कदंबाच्या दाट वनांनी व्यापलेले, मध्ये मध्ये ताडांच्या झाडांनी भरलेले माळरान, आणि रंगीबेरंगी पक्ष्यांच्या थव्यांनी सजलेले, हे सगळं दृश्य पाहायला खूपच अद्भुत आणि मनोहारी होतं.
सस्यसङ्कटसीमान्तः पुरोपवनमण्डितः । कमलोत्पलकल्हारपूर्णसर्वसरित्तटः
घनदाट पिकांच्या शेतांनी वेढलेले, शहराच्या बागांनी सजलेले, आणि प्रत्येक नदीच्या काठावर कमळ, नीलकमळ आणि जलकुंभ यांची रेलचेल होती.
उद्यानदोलाविलसल्ललनागेयघुङ्घुमी । निशोपभुक्तकुसुमनीरन्ध्रविशिखावनिः
उद्यानातील झुल्यावर खेळणाऱ्या स्त्रियांच्या पैंजणांची आणि गळ्यातील घुंगरांची मंजुळ झंकार ऐकू येत होती, आणि रात्री फुलणाऱ्या फुलांच्या सुगंधाने चंद्रप्रकाशातले बागेतले कोपरे दरवळले होते.
तत्रैकस्मिन् गिरितटे कर्णिकारसमाकुले । कदलीषण्डनीरन्ध्रे नीपगुल्मविराजिते
त्या ठिकाणी एका डोंगराच्या उतारावर, कर्णिकाराच्या गर्द झाडांनी वेढलेले, केळीच्या घडांच्या सावलीत आणि निपाच्या झुडपांनी उजळलेले असे सुंदर दृश्य दिसत होते.
कूजच्चकोरचमरे ध्वनन्निर्झरवारिणि । फुल्लचूतलताजाले प्रगीतकलकोकिले
जिथे चकवे कुजबुजत होते, धबधब्याचं पाणी घुमत होतं, आंब्याच्या वेलींना फुलं आली होती आणि कोकीळ मधुर गाणी गात होत्या.
पुलिन्दलीलालुलिते तालावृतनभस्तले । उत्फुल्लपद्मिनीशारे जीवजीवकजीविते
जिथे वनवासी स्त्रिया खेळत होत्या, आकाश पळसाच्या पानांनी झाकलं होतं, आणि फुललेल्या कमळांनी भरलेल्या तळ्यांमध्ये जीवांची वर्दळ होती.
पुष्पौघस्फूर्जदनिले केसरारुणधूलिनि । कारण्डवकृतारावे सरत्सरससारसे
जिथे फुलांच्या गर्दीतून वाहणाऱ्या वाऱ्यामुळे केशराचा लालसर धूर पसरला होता, आणि पाणपक्ष्यांचे आवाज शरद ऋतूतील सरोवरांवर घुमत होते.
तस्मिन् नगवरे पुण्ये विचित्रविहगद्रुमे । कश्चित् परमधर्मात्मा मुनिर् आसीन् महातपाः
त्या पवित्र आणि उत्तम पर्वतात, रंगीबेरंगी पक्ष्यांनी भरलेल्या झाडांमध्ये, एक अत्यंत धर्मनिष्ठ आणि महान तपस्वी ऋषी राहत होते.
दाशूरनामा महता तपोयोगेन संयुतः । कदम्बपृष्ठवास्तव्यो वीतरागो महामतिः
दाशूर नावाचा एक ऋषी होता, ज्याने मोठ्या तपस्येने आपले जीवन घडवले होते. तो कदंबाच्या फांदीवर राहायचा, त्याला कोणत्याही गोष्टीची आस नव्हती आणि त्याची बुद्धी फारच तेजस्वी होती.
ऋषिस् तपस्वी भगवन् विपिने केन हेतुना । कथं वाप्य् अवसत् पृष्ठे कदम्बस्य महातरोः
हे भगवंत, तो तपस्वी ऋषी जंगलात कोणत्या कारणासाठी राहू लागला आणि तो मोठ्या कदंबाच्या झाडाच्या फांदीवर कसा गेला, हे मला सांगा.
शरलोमेति विख्यातः पिता तस्य बभूव ह । नाम्नापर इव ब्रह्मा तस्मिन्न् एवावसद् गिरौ
त्याचे वडील शरलोम नावाने प्रसिद्ध होते. ते ब्रह्मदेवासारखेच महान होते आणि ते देखील त्याच डोंगरावर राहायचे.
तस्यासाव् एकपुत्रो ऽभूत् कचो देवगुरोर् इव । तेन सार्धं स पुत्रेण नीतवाञ् जीवितं वने
त्यांना एकच मुलगा होता, जसा कच देवगुरूला होता. त्या मुलासोबत त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य जंगलात घालवले.
अथासौ शरलोमात्र भुक्त्वा युगगणं ययौ । त्यक्तदेहस् सुरागारं त्यक्तनीडः खगो यथा
नंतर शरलोमाने अनेक युगं जगून, शेवटी आपलं शरीर सोडून, जसं एखादा पक्षी आपलं घरटं सोडतो, तसंच देवांच्या लोकात गेला.
एक एव वने तस्मिन् दाशूरः प्ररुरोद ह । दशापनीतपितृकः करुणं कुररो यथा
त्या जंगलात दशूर एकटाच राहिला आणि वडिलांच्या वियोगाने फारच हळहळत रडू लागला, जसं आईवडिलांशिवाय राहिलेला कुरर पक्षी करूण स्वरात रडतो.
मातापितृवियोगेन शोकसन्तापिताशयः । म्लानिम् अभ्याययौ नूनं हेमन्त इव पङ्कजम्
आईवडिलांच्या वियोगाच्या दुःखाने त्याचं मन फारच व्याकुळ झालं आणि तो अगदी कोमेजून गेला, जसं हिवाळ्यातील कमळ सुकून जातं.
बालो ऽसाव् अथ दीनात्मा वनदेवतया वने । इत्थम् आश्वासितो राम तदादृश्यशरीरया
मग तो लहानगा, मनाने खचलेला, त्या जंगलात असताना, दिसत नसलेल्या वनदेवतेने त्याला अश्वासना दिली, हे राम.
ऋषिपुत्र महाप्राज्ञ किम् अज्ञ इव रोदिषि । संसारस्य न कस्मात् त्वं स्वरूपं वेत्सि चञ्चलम्
ऋषीपुत्रा, तुझ्यात इतकी मोठी बुद्धी असताना, अज्ञानी माणसासारखा का रडतोस? तुला या जगाच्या अस्थिरतेचं खरंच माहीत नाही का?
सर्वदैवेदृशी साधो संसारी संसृतिश् चला । जायते जीवते पश्चाद् अवश्यं च विनश्यति
सज्जना, हा संसार नेहमीच असाच अस्थिर असतो; जन्म घेतल्यावर माणूस जगतो आणि शेवटी त्याला नक्कीच मरावं लागतं.
यद् यत् किञ्चिद् दृशोर् दृश्यं ब्रह्मादिकम् इदं मुने । गन्तव्यस् तेन सर्वेण विनाशो नात्र संशयः
मुनिवरा, डोळ्यांनी दिसणारं काहीही असो—ब्रह्मा असो किंवा दुसरं काही—हे सगळं एक दिवस नाहीसं होणार, यात शंका नाही.
तदर्थं मा कृथा व्यर्थं विषादं मरणे पितुः । अवश्यभाव्य् अस्तमयो जातस्याहर्पतेर् इव
म्हणून वडिलांच्या मृत्यूमुळे व्यर्थ दुःख करू नकोस; जसा सूर्य उगवतो आणि मग मावळतो, तसंच जन्माला आलेल्याचं मरण हे निश्चित आहे.
अशरीराम् इति श्रुत्वा गिरम् आरक्तलोचनः । धैर्यम् आसादयाम् आस शिखण्डी स्तनिताद् इव
‘तो देहधारी नाही’ हे शब्द ऐकून, दुःखाने डोळे लाल झालेले शिखंडी वज्रगडगडाटाने शांत झाल्यासारखा पुन्हा धीर धरू लागला.
उत्थायावश्यकं कृत्वा पाश्चात्यं पितुर् आदृतः । चकार तपसे बुद्धिं दृढाम् उत्तमसिद्धये
तो उठला, वडिलांचे सर्व आवश्यक विधी आदराने पार पाडले आणि मग सर्वोच्च सिद्धीसाठी कठोर तप करण्याचा ठाम निश्चय केला.
ब्राह्मेण कर्मणा तस्य विपिने चरतस् तपः । अनन्तसङ्कल्पमयं श्रोत्रियत्वं बभूव ह
वनात तप करत असताना, ब्राह्मणधर्माने केलेल्या कर्मामुळे त्याला अनंत संकल्पांनी भरलेले विद्वानपण लाभले.
अज्ञातज्ञेयबुद्धेस् तु सुश्रोत्रियतया तया । न विशश्राम चेतो ऽस्य पवित्रे ऽपि धरातले
अशा उत्तम विद्वत्तेने युक्त असूनही, ज्ञात-अज्ञात गोष्टींच्या जाणिवेने त्याचे मन या पवित्र पृथ्वीवरही शांत झाले नाही.
केवलं सर्वम् एवेदम् अपि शुद्धं धरातलम् । अशुद्धम् इव पश्यन् स न रेमे क्वचिद् एव हि
खरं तर हे सगळं धरातळ एकदम शुद्ध आहे; पण त्याने ते अशुद्ध आहे असं पाहिलं, म्हणून त्याला कुठेच काहीही आनंद वाटला नाही.
अथ सङ्कल्पयाम् आस स्वसङ्कल्पनयैव सः । वृक्षाग्रम् एव संशुद्धं स्थितिर् अत्रोचिता मम
मग त्याने आपल्या मनाशी ठरवलं — 'माझं वास्तव्य फक्त या शुद्ध झाडाच्या टोकावरच असावं.'
तद् इदानीं तपस् तप्स्ये तपसा येन शाखिषु । खगवत् स्थितिम् आप्नोमि शाखासु च दलेषु च
आता मी असं तप करीन, ज्यामुळे मी पक्ष्यासारखा झाडाच्या फांद्यांवर आणि पानांवर राहू शकेन.