पुनस् सर्गसमारम्भः पुनः प्रलयसम्भवः । सर्वं पुनर् इदं राम चक्रवत् परिवर्तते
पुन्हा सृष्टीची सुरुवात होते, पुन्हा प्रलय येतो; हे सगळं, राम, चक्रासारखं सतत फिरत राहतं.
किम् एतस्मिन् महामायाडम्बरे दीर्घशम्बरे । राम सत्यम् असत्यं वा निर्णीय यद् इहोच्यते
हे राम, या मोठ्या मायेच्या गोंधळात, या दीर्घ रंगमंचावर, इथे काय खरं आणि काय खोटं असं ठामपणे सांगता येईल का? नीट पाहिल्यावर खरं-खोटं वेगळं कसं ओळखता येईल?
दाशूराख्यायिकेवेयं राम संसारचक्रिका । कल्पनारचिताकारा वस्तुशून्या तु वस्तुतः
हे राम, हा संसाराचा फेरचक्र म्हणजे एखाद्या दासाची गोष्टच आहे. त्यातले सर्व आकार आपल्या कल्पनेनं घडलेले आहेत, पण प्रत्यक्षात त्याला काहीही ठोस आधार नाही.
अविरलम् इदम् आततं विकल्पैर् असदुदिताकृतिभिर् द्विचन्द्रकल्पैः । विरचितम् असता तु यन् न सत् तज् जगद् इह तेन विमूढता किमुत्था
हे अखंड पसरलेलं जग सगळं केवळ कल्पनांनी बनलेलं आहे. जसं दोन चंद्र दिसावेत तशी भासमान रूपं, पण ती खरी नाहीत. जे खोट्या आधारावर उभं आहे, ते खरं कसं असेल? मग या जगाबद्दल गोंधळायला काहीच कारण नाही.
क्रियाविशेषबहुला भोगैश्वर्यहताशयाः । नावेक्षन्ते यदा सत्यं न पश्यन्ति शठास् तदा
जेव्हा माणसं नाना प्रकारच्या कृतींमध्ये गुंतलेली असतात आणि भोग, ऐश्वर्य यांच्या मागे लागलेली असतात, तेव्हा त्यांना सत्य दिसत नाही; अशा वेळी कपटी माणसांनाही ते कळत नाही.
ये तु पारं गता बुद्धेर् इन्द्रियैर् न वशीकृताः । त एतां जागतीं मायां पश्यन्ति करबिल्ववत्
जे लोक बुद्धीच्या पलीकडे गेले आहेत आणि ज्यांना इंद्रिये वश करत नाहीत, ते या जगाच्या मायेला हातातल्या फळासारखी स्पष्टपणे पाहतात.
ननु तां जागतीं मायां जीवो दृष्ट्वा विचारवान् । अहङ्कारमयीं आस्थां त्यजत्य् अहिर् इव त्वचम्
खरं तर, विवेक असलेला जीव जेव्हा या जगाच्या मायेला ओळखतो, तेव्हा तो अहंकाराची ओळख साप जशी आपली सळसळ टाकतो तशी सोडून देतो.
असक्ततां ततो ऽभ्येत्य पुनर् नाम न जायते । क्षेत्रे ऽपि सुचिरं तिष्ठद् बीजं दग्धम् इवाग्निना
अशा रीतीने जेव्हा त्याला आसक्ती उरलेली नसते, तेव्हा तो पुन्हा जन्म घेत नाही; जरी तो शरीरात कितीही काळ राहिला, तरी तो जणू काही शेतात जळून गेलेलं बीज असतो.
आधिव्याधिपरीताय प्रातर् वाद्य विनाशिने । प्रयतन्ते शरीराय हितम् अज्ञास् तु नात्मने
अज्ञान लोक, जे रोगांनी त्रस्त आहेत आणि ज्यांचं शरीर शेवटी नष्ट होणार आहे, ते शरीराच्या हितासाठीच धडपडतात, आत्म्याच्या कल्याणासाठी नाही.
त्वम् अप्य् अज्ञवद् अज्ञस्य शरीरस्य समीहितम् । मा सम्पादय दुःखाय भवात्मैकपरायणः
तूं सुद्धा अज्ञान्यांसारखा फक्त शरीराच्या इच्छांसाठी मेहनत करू नकोस, कारण त्यातून दुःखच मिळतं; स्वतःच्या आत्म्यातच एकनिष्ठ राहा.
दाशूराख्यायिकेवेयं नाम संसारचक्रिका । कल्पनारचिताकारा वस्तुशून्येति किं प्रभो
ही संसाराची फेरधावणी म्हणजे दाशूर नावाच्या गोष्टीसारखीच आहे — कल्पनेतून तयार झालेली, पण प्रत्यक्षात काहीच नसलेली; यापेक्षा आणखी काय सांगावं, प्रभो?
जगन्मायास्वरूपस्य वर्णनाव्यपदेशतः । दाशूराख्यायिकां राम वर्ण्यमानां मया शृणु
राम, आता मी तुला जगाच्या मायेसारख्या या दाशूर गोष्टीचं वर्णन सांगतो, ते लक्ष देऊन ऐक.
अस्त्य् अस्मिन् वसुधापीठे विचित्रकुसुमद्रुमः । मगधा नाम विख्यातश् श्रीमाञ् जनपदो महान्
या पृथ्वीवर एक मोठा आणि प्रसिद्ध प्रदेश आहे, ज्याचं नाव आहे मगध, तिथे रंगीबेरंगी फुलांनी आणि झाडांनी सजलेली भूमी आहे.
कदम्बवनविस्तारी तालावलितजङ्गलः । विचित्रविहगव्यूहस् सर्वाश्चर्यमनोहरः
कदंबाच्या दाट वनांनी व्यापलेले, मध्ये मध्ये ताडांच्या झाडांनी भरलेले माळरान, आणि रंगीबेरंगी पक्ष्यांच्या थव्यांनी सजलेले, हे सगळं दृश्य पाहायला खूपच अद्भुत आणि मनोहारी होतं.
सस्यसङ्कटसीमान्तः पुरोपवनमण्डितः । कमलोत्पलकल्हारपूर्णसर्वसरित्तटः
घनदाट पिकांच्या शेतांनी वेढलेले, शहराच्या बागांनी सजलेले, आणि प्रत्येक नदीच्या काठावर कमळ, नीलकमळ आणि जलकुंभ यांची रेलचेल होती.
उद्यानदोलाविलसल्ललनागेयघुङ्घुमी । निशोपभुक्तकुसुमनीरन्ध्रविशिखावनिः
उद्यानातील झुल्यावर खेळणाऱ्या स्त्रियांच्या पैंजणांची आणि गळ्यातील घुंगरांची मंजुळ झंकार ऐकू येत होती, आणि रात्री फुलणाऱ्या फुलांच्या सुगंधाने चंद्रप्रकाशातले बागेतले कोपरे दरवळले होते.
तत्रैकस्मिन् गिरितटे कर्णिकारसमाकुले । कदलीषण्डनीरन्ध्रे नीपगुल्मविराजिते
त्या ठिकाणी एका डोंगराच्या उतारावर, कर्णिकाराच्या गर्द झाडांनी वेढलेले, केळीच्या घडांच्या सावलीत आणि निपाच्या झुडपांनी उजळलेले असे सुंदर दृश्य दिसत होते.
कूजच्चकोरचमरे ध्वनन्निर्झरवारिणि । फुल्लचूतलताजाले प्रगीतकलकोकिले
जिथे चकवे कुजबुजत होते, धबधब्याचं पाणी घुमत होतं, आंब्याच्या वेलींना फुलं आली होती आणि कोकीळ मधुर गाणी गात होत्या.
पुलिन्दलीलालुलिते तालावृतनभस्तले । उत्फुल्लपद्मिनीशारे जीवजीवकजीविते
जिथे वनवासी स्त्रिया खेळत होत्या, आकाश पळसाच्या पानांनी झाकलं होतं, आणि फुललेल्या कमळांनी भरलेल्या तळ्यांमध्ये जीवांची वर्दळ होती.
पुष्पौघस्फूर्जदनिले केसरारुणधूलिनि । कारण्डवकृतारावे सरत्सरससारसे
जिथे फुलांच्या गर्दीतून वाहणाऱ्या वाऱ्यामुळे केशराचा लालसर धूर पसरला होता, आणि पाणपक्ष्यांचे आवाज शरद ऋतूतील सरोवरांवर घुमत होते.
तस्मिन् नगवरे पुण्ये विचित्रविहगद्रुमे । कश्चित् परमधर्मात्मा मुनिर् आसीन् महातपाः
त्या पवित्र आणि उत्तम पर्वतात, रंगीबेरंगी पक्ष्यांनी भरलेल्या झाडांमध्ये, एक अत्यंत धर्मनिष्ठ आणि महान तपस्वी ऋषी राहत होते.
दाशूरनामा महता तपोयोगेन संयुतः । कदम्बपृष्ठवास्तव्यो वीतरागो महामतिः
दाशूर नावाचा एक ऋषी होता, ज्याने मोठ्या तपस्येने आपले जीवन घडवले होते. तो कदंबाच्या फांदीवर राहायचा, त्याला कोणत्याही गोष्टीची आस नव्हती आणि त्याची बुद्धी फारच तेजस्वी होती.
ऋषिस् तपस्वी भगवन् विपिने केन हेतुना । कथं वाप्य् अवसत् पृष्ठे कदम्बस्य महातरोः
हे भगवंत, तो तपस्वी ऋषी जंगलात कोणत्या कारणासाठी राहू लागला आणि तो मोठ्या कदंबाच्या झाडाच्या फांदीवर कसा गेला, हे मला सांगा.
शरलोमेति विख्यातः पिता तस्य बभूव ह । नाम्नापर इव ब्रह्मा तस्मिन्न् एवावसद् गिरौ
त्याचे वडील शरलोम नावाने प्रसिद्ध होते. ते ब्रह्मदेवासारखेच महान होते आणि ते देखील त्याच डोंगरावर राहायचे.
तस्यासाव् एकपुत्रो ऽभूत् कचो देवगुरोर् इव । तेन सार्धं स पुत्रेण नीतवाञ् जीवितं वने
त्यांना एकच मुलगा होता, जसा कच देवगुरूला होता. त्या मुलासोबत त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य जंगलात घालवले.
अथासौ शरलोमात्र भुक्त्वा युगगणं ययौ । त्यक्तदेहस् सुरागारं त्यक्तनीडः खगो यथा
नंतर शरलोमाने अनेक युगं जगून, शेवटी आपलं शरीर सोडून, जसं एखादा पक्षी आपलं घरटं सोडतो, तसंच देवांच्या लोकात गेला.
एक एव वने तस्मिन् दाशूरः प्ररुरोद ह । दशापनीतपितृकः करुणं कुररो यथा
त्या जंगलात दशूर एकटाच राहिला आणि वडिलांच्या वियोगाने फारच हळहळत रडू लागला, जसं आईवडिलांशिवाय राहिलेला कुरर पक्षी करूण स्वरात रडतो.
मातापितृवियोगेन शोकसन्तापिताशयः । म्लानिम् अभ्याययौ नूनं हेमन्त इव पङ्कजम्
आईवडिलांच्या वियोगाच्या दुःखाने त्याचं मन फारच व्याकुळ झालं आणि तो अगदी कोमेजून गेला, जसं हिवाळ्यातील कमळ सुकून जातं.
बालो ऽसाव् अथ दीनात्मा वनदेवतया वने । इत्थम् आश्वासितो राम तदादृश्यशरीरया
मग तो लहानगा, मनाने खचलेला, त्या जंगलात असताना, दिसत नसलेल्या वनदेवतेने त्याला अश्वासना दिली, हे राम.
ऋषिपुत्र महाप्राज्ञ किम् अज्ञ इव रोदिषि । संसारस्य न कस्मात् त्वं स्वरूपं वेत्सि चञ्चलम्
ऋषीपुत्रा, तुझ्यात इतकी मोठी बुद्धी असताना, अज्ञानी माणसासारखा का रडतोस? तुला या जगाच्या अस्थिरतेचं खरंच माहीत नाही का?