गन्धर्वनगराकारविपर्यासविधायिनी । अपाङ्गभङ्गुरोदारव्यवहारमनोरमा
ती गंधर्वांच्या नगरीसारख्या मृगजळासारख्या माया निर्माण करते, उलटसुलट घडवते; तिच्या नजरेच्या हलक्या हालचाली मनाला मोहवतात आणि तिचे मोठे व्यवहारही मनाला आनंद देतात.
तडित्तरलम् आलोकम् आतन्वाना पुनः पुनः । संसाररञ्जना ब्रह्मन् नृत्तमत्तेव राजते
ती वीज चमकावी तशी पुन्हा पुन्हा क्षणभर प्रकाश पसरवते; हे ब्रह्मन्, हा संसाराचा मोह नृत्यासारखा झगमगतो.
दिवसास् ते महान्तस् ते सम्पदस् ताः क्रियाश् च ताः । सर्वं स्मृतिपदं यातं यामो वयम् अपि क्षणात्
ते दिवस गेले, ती श्रीमंती गेली, त्या कृतीही गेल्या; सर्व काही आठवणींमध्ये विरून गेले, आणि आपणही क्षणात निघून जातो.
प्रत्यहं क्षयम् आयाति प्रत्यहं जायते पुनः । अद्यापि हतरूपाया नान्तो ऽस्या दग्धसंसृतेः
प्रत्येक दिवशी हे संपतं, प्रत्येक दिवशी पुन्हा उगवतं; आजही या नष्ट झालेल्या रूपाला, या जळून गेलेल्या संसाराला काहीच अंत नाही.
तिर्यक्त्वं पुरुषा यान्ति तिर्यञ्चो नरताम् अपि । देवाश् चादेवतां चैते किम् एवेह विभो स्थिरम्
माणसं जनावरं होतात, जनावरं माणसाच्या जन्माला येतात; देवसुद्धा आपली देवता गमावतात—मग इथे, प्रभो, खरं कायम काय राहतं?
रचयन् रश्मिजालेन रात्र्यहानि पुनः पुनः । अतिवाह्य रविः कालं विनाशावधिम् ईक्षते
सूर्य आपल्या किरणांनी दिवस-रात्र पुन्हा पुन्हा विणतो, आणि तो काळ लवकरच ओलांडून विनाशाचा शेवट पाहतो.
ब्रह्मा विष्णुश् च रुद्रश् च सर्वा वा भूतजातयः । नाशम् एवानुधावन्ति सलिलानीव वाडवम्
ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र आणि सगळ्या सृष्टीतील जीव शेवटी फक्त विनाशाचाच पाठलाग करतात, जसं पाणी अग्नीच्या दिशेने धाव घेतं.
द्यौः क्षमा वायुर् आकाशं पर्वतास् सरितो दिशः । विनाशवाडवस्यैतत् सर्वं संशुष्कम् इन्धनम्
आकाश, पृथ्वी, वारा, अवकाश, पर्वत, नद्या आणि दिशा—हे सगळं विनाशाच्या अग्नीला कोरडं इंधन आहे.
धनानि बन्धवो भृत्या मित्राणि विभवाश् च ये । विनाशभयभीतस्य सर्वं नीरसतां गतम्
धन, नातेवाईक, नोकर, मित्र आणि संपत्ती — ज्याच्या मनात नाशाची भीती आहे, त्याला हे सगळं नीरस वाटतं.
स्वदन्ते तावद् एवैते भावा जगति धीमतः । यावत् स्मृतिपथं याति न विनाशकुराक्षसः
या जगातल्या गोष्टी बुद्धिमान माणसाला तेवढ्यापुरत्याच गोड वाटतात, जोपर्यंत नाशाचा राक्षस त्यांच्या आठवणीत येत नाही.
क्षणम् ऐश्वर्यम् आयाति क्षणम् एति दरिद्रता । क्षणं विगतरोगत्वं क्षणम् आगतरोगता
कधी श्रीमंती येते, कधी गरिबी येते; कधी आरोग्य असतं, तर कधी आजार येतो.
प्रतिक्षणं विपर्यासदायिना महतामुना । जगद्भ्रमेण के नाम धीमन्तो ऽपि न मोहिताः
प्रत्येक क्षणी या मोठ्या भ्रमामुळे सगळं उलटंपालटं होतं; जगाच्या या मोहात बुद्धिमान माणसालाही कोण चुकत नाही?
तमःपङ्कसमालब्धं क्षणम् आकाशमण्डलम् । क्षणं कनकनिष्ष्यन्दकोमलालोकसुन्दरम्
क्षणभर आकाशाचा पसारा काळोखाच्या चिखलाने माखलेला असतो; क्षणभर तो सोन्यासारख्या मऊ प्रकाशाने सुंदर दिसतो.
क्षणं जलदनीलाब्जमालावलितकोटरम् । क्षणम् उड्डामररवं क्षणं मूकम् अवस्थितम्
कधी आकाश निळ्या कमळांच्या आणि ढगांच्या माळांनी सजलेले वाटते; कधी तिथे मोठा गोंधळ ऐकू येतो, तर कधी ते अगदी शांत आणि नि:शब्द होते.
क्षणं ताराविलसितं क्षणम् अर्केण भूषितम् । क्षणम् इन्दुकृताह्लादं क्षणं सर्वबहिष्कृतम्
कधी आकाश ताऱ्यांनी चमकतं, कधी सूर्याने शोभून दिसतं, कधी चंद्राच्या शीतलतेने आनंदित होतं, तर कधी ते पूर्णपणे रिकामं वाटतं.
आगमापायपरया स्थित्या संस्थितनाशया । न बिभेतीह संसारे धीरो ऽपि क इवानया
या येण्या-जाण्याच्या, निर्माण आणि नाशाच्या या जगात, अगदी शहाण्या माणसालाही भीती वाटत नाही असा कोण आहे?
आपदः क्षणम् आयान्ति क्षणम् आयान्ति सम्पदः । क्षणं जन्माथ मरणं मुने किम् इव न क्षणम्
दु:खं क्षणभर येतं, सुखही क्षणभर येतं; जन्म आणि मृत्यू हेही फक्त क्षणभरच असतं — रे ऋषी, असं काय आहे जे क्षणिक नाही?
प्राग् आसीद् अन्य एवेह जातस् त्व् अन्येतरो दिनैः । अप्य् एकरूपं भगवन् किञ्चिद् अस्ति न सुस्थितम्
पूर्वी इथे काही वेगळंच होतं; दिवस गेल्यावर आता काहीतरी नवीन निर्माण झालं आहे. भगवन्, जरी काही एकसारखं दिसत असलं तरी ते टिकून राहत नाही.
घटस्य पटता दृष्टा पटस्यापि घटस्थितिः । न तद् अस्ति न यद् दृष्टं विपर्यस्यति संसृतिः
कधी कापड भांडे वाटतं, तर कधी भांड्यात कापड दिसतं; जे दिसत नाही ते अस्तित्वातच नाही — म्हणूनच हा संसार उलटसुलट फिरत राहतो.
अशूरेण हतश् शूर एकेनापि शतं हतम् । प्राकृताः प्रभुतां यातास् सर्वम् आवर्तते जगत्
भ्याड माणूस शूराला मारतो, एकजण शंभरांना हरवतो; साधारण लोकही मोठेपण मिळवतात — हे जग सारखं फिरतच राहतं.
जनतेयं विपर्यासम् अजस्रम् अनुगच्छति । जडस्पन्दपरामर्शात् तरङ्गानाम् इवावली
ही सृष्टी नेहमीच गोंधळाच्या मागेच धावते, जडपणाच्या हालचालींमुळे आणि त्यात गुंतून राहिल्यामुळे, जणू काही लाटांची एकमेकांमागून येणारी रांगच.
बाल्यम् अद्य दिनैर् एव यौवनश्रीस् ततो जरा । देहे ऽपि नैकरूपत्वं कास्था बाह्येषु वस्तुषु
बालपण काही दिवसच टिकते, मग तारुण्याची शोभा येते, त्यानंतर म्हातारपण येते; शरीरसुद्धा सारखं राहत नाही, जसं बाहेरच्या वस्तूंमध्ये लाकूड वेगळं असतं.
क्षणम् आनन्दिताम् एति क्षणम् एति विषादिताम् । क्षणं सौम्यत्वम् आयाति सर्वस्मिन् नटवन् मनः
क्षणभर मन आनंदी होतं, क्षणभर दुःखी होतं, क्षणभर शांत होतं; प्रत्येक गोष्टीत मन जणू काही नटासारखं वागतं.
इतश् चान्यद् इतश् चान्यद् इतश् चान्यद् अयं विधिः । रचयन् वस्तु नायाति खेदं लीलास्व् इवार्भकः
इथून तिथे, तिथून दुसरीकडे, पुन्हा कुठेतरी—हे नशीब नवनवीन गोष्टी निर्माण करत राहतं, आणि त्याला कधीही कंटाळा येत नाही, जसं एखादं मूल खेळताना थकत नाही.
चिनोत्य् उन्मादयत्य् अत्ति निहन्त्य् आहन्ति चात्मसात् । जगज्जातम् इदं धाता पातोत्पातशतैर् इह
हे जग घडवणारा सृष्टीकर्ता इथे शेकडो चढ-उतारांनी सर्व गोष्टी गोळा करतो, उत्तेजित करतो, गिळतो, नष्ट करतो, घाव घालतो आणि आपल्यात सामावून घेतो.
क्षणेनान्यद् दिनेनान्यत् प्रातर् अन्यद् इतस् ततः । रचयन् वञ्चनादक्षो विधिर् दृष्टो न केनचित्
क्षणात काहीतरी वेगळं, दिवसभरात काहीतरी वेगळं, सकाळी काहीतरी वेगळं असतं; या सगळ्यात फसवणुकीत पटाईत असलेलं नशीब कुणालाही दिसत नाही.
यद् अद्य तत् तु न प्रातर् यत् प्रातस् तत् तु नाद्य च । यद् अन्यदा तु तन् नाद्य सर्वम् आवर्ततेतराम्
आज जे आहे ते उद्या नसतं; उद्याचं आज नसतं; दुसऱ्या वेळी जे असतं ते आज नसतं; सगळं पुन्हा पुन्हा बदलत राहतं.
सन्ततानीह दुःखानि सुखानि विरलानि च । सततं रात्र्यहानीव विवर्तन्ते नरं प्रति
इथे दुःखं सतत येत राहतात, सुखं मात्र फारच क्वचित मिळतात; जसं रात्र आणि दिवस बदलत राहतात, तसं माणसासाठी हे सगळं फिरत राहतं.
आविर्भावतिरोभावभागिनो भवभाविनः । जनस्य स्थिरतां यान्ति नापदो न च सम्पदः
ज्यांना जन्म आणि मृत्यू यांचे चक्र आहे, ज्यांचे येणे-जाणे चालूच असते, त्यांच्यासाठी ना दुःखं कायम राहतात, ना सुखं टिकून राहतात.
पदात् पदम् अयं पापस् सर्वम् आपदि पातयन् । हेलाविवलिताशेषः खलकाललवस् स्थितः
पावलोपावली हा पाप सर्वांना संकटात टाकतो; हा दुष्टपणाचा उरलेला भाग आहे, जणू निष्काळजीपणे झटकून दिलेला काळोखाचा थोडासा अंश.