कपोलतलसंलीनपाणिः पद्मासनस्थितः । चिन्तापरवशस् तूष्णीम् अव्यापारो बभूव सः
गालावर हात ठेवून, पद्मासनात बसलेला राम विचारात गुंतला होता, शांत आणि काहीही न बोलता, काहीही न करता बसून राहिला.
कृशाङ्गश् चिन्तया युक्तः खेदी परमदुर्मनाः । नोवाच कस्यचित् किञ्चिल् लिपिकर्मार्पितोपमः
कृश शरीर, चिंतेने व्यापलेला, थकलेला आणि फारच उदास असा राम कोणाशीही काहीच बोलला नाही; तो जणू चित्रात रंगवलेला एखादा मनुष्यच होता.
खेदात् परिजनेनासौ प्रार्थ्यमानः पुनः पुनः । चकाराह्निकम् आचारं परिम्लानमुखाम्बुजः
आपल्या सेवकांनी वारंवार काळजीने विनवले तरी, तो आपले रोजचे कामकाज फुलासारखे कोमेजलेल्या चेहऱ्याने करत असे.
एवं मुनिविशिष्टं तं रामं गुणगणाकरम् । आलोक्य भ्रातराव् अस्य ताम् एवाययतुर् दशाम्
राम हा ऋषींमध्ये श्रेष्ठ आणि गुणांचा सागर आहे, त्याला अशी अवस्था आलेली पाहून त्याचे दोन्ही भाऊसुद्धा तशाच अवस्थेत गेले.
तथा तेषु तनूजेषु खेदवत्सु कृशेषु च । सपत्नीको महीपालश् चिन्ताविवशतां ययौ
म्हणून त्याचे पुत्र दुःखी आणि कृश झाले तेव्हा, राजाही आपल्या पत्नीसह काळजीच्या ओझ्याखाली गेला.
का ते पुत्र घना चिन्तेत्य् एवं रामं पुनः पुनः । अपृच्छत् स्निग्धया वाचा न चाकथयद् अस्य सः
राजा पुन्हा पुन्हा प्रेमाने विचारत असे, 'माझ्या मुला, तुला एवढी मोठी चिंता कशाची आहे?' पण राम काहीच सांगत नव्हता.
न किञ्चित् तात मे दुःखम् इत्य् उक्त्वा पितुर् अङ्कगः । रामो राजीवपत्राक्षस् तूष्णीम् एव स्म तिष्ठति
रामाने, "बाबा, मला काहीच दुःख नाही," असे सांगितले आणि कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या डोळ्यांनी तो वडिलांच्या मांडीवर शांतपणे बसून राहिला.
ततो दशरथो राजा रामः किं खेदवान् इति । अपृच्छत् सर्वकार्यज्ञं वसिष्ठं वदतां वरम्
तेव्हा दशरथराजाला वाटले की रामाला काहीतरी काळजी आहे. म्हणून सर्व कर्तव्ये जाणणाऱ्या आणि बोलण्यात श्रेष्ठ असलेल्या वसिष्ठ ऋषींना त्यांनी विचारले.
अस्त्य् अत्र कारणं श्रीमन् मा राजन् दुःखम् अस्तु ते । इत्य् उक्तश् चिन्तया युक्तो वसिष्ठमुनिना नृपः
त्यावर वसिष्ठमुनी म्हणाले, "राजन, यामागे एक कारण आहे. तू दुःखी होऊ नकोस." हे ऐकून राजा मनात खोल विचार करू लागला.
कोपं विषादकलनां विततं च हर्षं नाल्पेन कारणवशेन वहन्ति सन्तः । सर्गेण संहतिजवेन विना जगत्यां भूतानि भूप न महान्ति विकारयन्ति
राजा, सज्जन लोक क्षुल्लक कारणांमुळे राग, दुःख किंवा फार आनंद व्यक्त करत नाहीत. या जगात सृष्टीची प्रेरणा आणि परिस्थितीची गती नसताना कुणाच्याही आयुष्यात मोठे बदल घडत नाहीत.
इत्य् उक्ते मुनिनाथेन सन्देहवति पार्थिवे । खेदवत्य् आस्थिते मौनं कञ्चित् कालं प्रतीक्षिणि
महर्षीने असे सांगितल्यावर, राजा अजूनही शंका आणि दुःखातच होता. तो काही काळ गप्प बसून, शांतपणे वाट पाहू लागला.
परिखिन्नासु सर्वासु राज्ञीषु नृपसद्मसु । स्थितासु सावधानासु रामचेष्टासु सर्वतः
राजवाड्यातील सर्व राण्या अस्वस्थ झाल्या आणि सर्वजण रामाच्या वागणुकीकडे लक्षपूर्वक पाहू लागले.
एतस्मिन्न् एव काले तु विश्वामित्र इति श्रुतः । महर्षिर् आगमद् द्रष्टुं तम् अयोध्यां नराधिपम्
याच वेळी, प्रसिद्ध महर्षी विश्वामित्र अयोध्येच्या राजाला भेटायला तेथे आले.
तस्य यज्ञो ऽथ रक्षोभिस् तदा विलुलुपे किल । मायावीर्यबलोन्मत्तैर् धर्मकामस्य धीमतः
त्यावेळी, धर्मनिष्ठ आणि बुद्धिमान असलेल्या त्या ऋषींचे यज्ञ राक्षसांनी, आपल्या मायावी शक्तीच्या गर्वाने, खरोखरच बिघडवायला सुरुवात केली होती.
रक्षार्थं तस्य यज्ञस्य द्रष्टुम् ऐच्छत् स पार्थिवम् । न हि शक्तो ह्य् अविघ्नेन तम् आप्तुं स मुनिः क्रतुम्
त्या यज्ञाचं रक्षण व्हावं म्हणून तो ऋषी राजाला भेटायला गेला; कारण त्या ऋषीला विघ्न न येता तो यज्ञ पूर्ण करणं शक्य नव्हतं.
ततस् तेषां विनाशार्थम् उद्यतस् तपसां निधिः । विश्वामित्रो महातेजा अयोध्याम् अभ्ययात् पुरीम्
मग त्या तपस्व्यांचा नाश व्हावा म्हणून तेजस्वी आणि मोठ्या तपाचं भांडार असलेला विश्वामित्र अयोध्या नगरीकडे निघाला.
स राज्ञो दर्शनाकाङ्क्षी द्वाराध्यक्षान् उवाच ह । शीघ्रम् आख्यात मां प्राप्तं कौशिकं गाधिनस् सुतम्
राजाची भेट घ्यायची इच्छा मनात ठेवून त्याने द्वारपालांना सांगितलं, 'लवकर सांगा की मी, गाधीचा मुलगा कौशिक, आलो आहे.'
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा द्वास्स्था राजगृहं ययुः । सम्भ्रान्तमनसस् सर्वे तेन वाक्येन चोदिताः
त्याचं बोलणं ऐकून सर्व द्वारपाल त्या राजवाड्याकडे गेले; त्याच्या आज्ञेमुळे त्यांना मनात घाई आणि गडबड वाटू लागली.
ते गत्वा राजभवनं विश्वामित्रम् ऋषिं ततः । प्राप्तम् आवेदयाम् आसुः प्रतीहारपतिं तदा
ते राजवाड्यात जाऊन, त्या वेळी प्रतिहारपतीला सांगितलं की, 'महर्षी विश्वामित्र आले आहेत.'
अथास्थानगतं भूपं राजमण्डलमालितम् । समुपेत्य त्वरायुक्तो याष्टीको ऽसौ व्यजिज्ञपत्
मग, राजसभेत बसलेल्या आणि राजमंडळींनी वेढलेल्या राजाजवळ तो प्रतिहारपती घाईने गेला आणि त्याला कळवलं.
देव द्वारि महातेजा बालभास्करभास्वरः । ज्वालारुणजटाजूटः पुमाञ् श्रीमान् अवस्थितः
'महाराज, दरवाजाजवळ एक तेजस्वी पुरुष उभा आहे, तो बालसूर्यासारखा उजळतोय, त्याच्या जटांमध्ये ज्वाळेसारखा लाल रंग आहे आणि तो फारच तेजस्वी दिसतो.'
सचामरपताकाढ्यं साश्वेभपुरुषायुधम् । कृतवांस् तं प्रदेशं यस् तेजोभिः कीर्णकाञ्चनम्
त्याने त्या जागेला चामर, पताका, घोडे, हत्ती, माणसं आणि शस्त्रांनी सजवलं आहे, आणि त्याच्या तेजामुळे ते सगळं सोन्यासारखं झळकतंय.
वक्त्य् अस्मान् आशु याष्टीका निवेदयत राजनि । विश्वामित्रो मुनिः प्राप्त इत्य् अनुद्धतया गिरा
लवकर जा आणि नम्रपणे राजाला सांग की महर्षी विश्वामित्र आले आहेत.
इति याष्टीकवचनम् आकर्ण्य नृपसत्तमः । स समन्त्री ससामन्तः प्रोत्तस्थे हेमविष्टरात्
यष्टिकाने हे शब्द ऐकताच तो श्रेष्ठ राजा, आपल्या मंत्र्यांसह आणि सरदारांसह, सोन्याच्या आसनावरून उठला.
पदातिर् एव महतां राज्ञां वृन्देन पालितः । वसिष्ठवामदेवाभ्यां सह सामन्तसंस्तुतः
पायदळासह अनेक राजांच्या मोठ्या समूहात, वसिष्ठ आणि वामदेव यांच्यासोबत, सरदारांनी गौरवलेला तो पुढे गेला.
जगाम तत्र यत्रासौ विश्वामित्रो महामुनिः । ददर्श मुनिशार्दूलं द्वारभूमाव् अधिष्ठितम्
तो ज्या ठिकाणी महर्षी विश्वामित्र होते तिथे गेला आणि त्या ऋषिश्रेष्ठाला दाराजवळ उभा पाहिला.
केनापि कारणेनोर्वीतलम् अर्कम् इवागतम् । ब्राह्मेण तेजसाक्रान्तं क्षात्रेण च महौजसा
काही कारणामुळे तो पृथ्वीवर आला होता, जणू काही सूर्यच, ब्राह्मणांचा तेज आणि क्षत्रियांची मोठी ऊर्जा याने भरलेला.
जराजरढया नित्यं तपःप्रसररूक्षया । जटावल्ल्या वृतस्कन्धं ससन्ध्याभ्रम् इवाचलम्
त्याच्या खांद्याभोवती नेहमी तपस्येच्या कडकपणामुळे कोरड्या आणि वयामुळे वृद्ध झालेल्या जटा गुंडाळलेल्या होत्या, जणू संध्याकाळच्या ढगांनी वेढलेला डोंगरच.
उपशान्तं च कान्तं च दीप्तम् अप्रतिघं तथा । निभृतं चोर्जिताकारं दधानं भास्वरं वपुः
तो शांत, देखणा, तेजस्वी आणि कुठलाही अडथळा नसलेला होता; त्याचे रूप गंभीर आणि राजस होते, आणि त्याचे शरीर उज्ज्वलतेने झळकत होते.
पेशलेनातिभीमेन प्रसन्नेनाकुलेन च । गम्भीरेणातिपूर्णेन तेजसा रञ्जितप्रजम्
त्याची उपस्थिती सौम्य पण अतिशय भेदक, प्रसन्न पण गडद, आणि खोल, ओसंडून वाहणाऱ्या तेजाने लोकांना प्रभावित करणारी होती.