निदर्शनार्थं सृष्टेस् तु मयैकस्य प्रजापतेः । भवते कथितोत्पत्तिर् अस्येवान्यस्य वानघ
उदाहरण म्हणून मी या एका प्रजापतीची उत्पत्ती सांगितली; इतरांची जन्मकथा, हे पापरहित, याचप्रमाणेच आहे.
मनोविजृम्भणम् अयं संसार इति सन्मते । सम्बोधनाय भवतस् सृष्टिक्रम उदाहृतः
मनाचा विस्तार हाच संसार आहे, असं ज्ञानी लोक मानतात. तुला जागृती यावी म्हणून सृष्टीची ही प्रक्रिया सांगितली आहे.
तास् सात्त्विकीप्रभृतयो जातयस् त्व् इत्थम् आगताः । इति ते कथनायैष सृष्टिक्रम उदाहृतः
सात्त्विक वगैरे जन्म अशा प्रकारे झाले आहेत; तुला समजावं म्हणून सृष्टीची ही कथा सांगितली आहे.
पुनस् सृष्टिः पुनर् नाशः पुनर् दुःखं पुनस् सुखम् । पुनर् अज्ञाः पुनस् तज्ज्ञा बन्धमोक्षदृशौ पुनः
पुन्हा सृष्टी, पुन्हा नाश, पुन्हा दुःख, पुन्हा सुख; पुन्हा अज्ञान, पुन्हा त्याचं ज्ञान, पुन्हा बंधन आणि पुन्हा मुक्ती.
पुनः पुनस् सृष्टिकराः पीतस्नेहदशाभृतः । दीपा इव कृतालोकाः प्रशाम्यन्त्य् उद्भवन्ति च
पुन्हा पुन्हा सृष्टी करणारे, प्रेमात गुंतलेले, दिव्यासारखे प्रकाश देऊन शांत होतात आणि पुन्हा जन्म घेतात.
देहोत्पत्तौ विनाशे च दीपानां ब्रह्मणाम् अपि । कालेनाधिकतां त्यक्त्वा नाशे भेदो न कश्चन
शरीर, दिवे किंवा अगदी देवतांचंही निर्माण आणि नाश होताना, जेव्हा काळाची सत्ता संपते, तेव्हा त्यांच्या नाशात काहीच फरक राहत नाही.
पुनः कृतं पुनस् त्रेता पुनश् च द्वापरः कलिः । पुनर् आवर्तते सर्वं चक्रावर्तेहया जगत्
पुन्हा कृतयुग, पुन्हा त्रेतायुग, पुन्हा द्वापर आणि पुन्हा कलियुग; जग हे चक्रासारखं फिरत राहतं आणि सर्व काही पुन्हा पुन्हा येतं.
पुनर् मन्वन्तरारम्भाः पुनः कल्पपरम्पराः । पुनः पुनः कार्यदशाः प्रातः प्रातर् अहर् यथा
पुन्हा मन्वंतरांची सुरुवात, पुन्हा कल्पांची मालिका; सकाळ येते तशी, दिवसागणिक नवनवीन घडामोडी पुन्हा पुन्हा घडत राहतात.
लोकालोककलाकालकलनाकलितान्तरम् । पुनः पुनर् इदं सर्वं न किञ्चन पुनः पुनः
जग, जग नसणं, काळ, काळ नसणं आणि मोजलेली किंवा न मोजलेली अंतरं—हे सगळं पुन्हा पुन्हा घडतं, पण तरीही पुन्हा पुन्हा काहीच उरत नाही.
अनाहते प्रतप्ते ऽयःपिण्डे ऽनलकणा इव । इमे भावास् स्थिता नित्यं चिदाकाशे स्वभावतः
ज्याप्रमाणे तापलेल्या लोखंडाच्या गाठीमध्ये अग्नीच्या कणांसारखे हे भाव नेहमीच चैतन्याच्या आकाशात आपोआप असतात.
कदाचिद् अनभिव्यक्तं कदाचिद् व्यक्तिम् आगतम् । इदम् अस्ति परे तत्त्वे सर्वं वृक्ष इवार्तवम्
कधी हे प्रकट, कधी अप्रकट असते; पण सर्व काही त्या परम तत्त्वातच असते, जणू ऋतूच्या काळात झाड असते तसे.
चित्स्पन्द एव सर्वात्मा सर्वदैवेदृशाकृतिः । यद् अस्माज् जायते सर्गो द्वीन्दुत्वम् इव लोचनात्
संपूर्ण जगाचा आधार म्हणजे चैतन्याची लहरी, ती नेहमीच अशीच असते; त्यातूनच सृष्टी निर्माण होते, जशी डोळ्यातून द्वैताची जाणीव होते.
चितस् सर्वास् समायान्ति सन्ततास् सृष्टिदृष्टयः । तत्स्था एवाप्य् अतत्स्थाभाश् चन्द्राद् इव मरीचयः
सृष्टीच्या सर्व कल्पना अखंडपणे चित्तात एकत्र येतात; त्या त्यात राहो वा न राहो, जशा चंद्राच्या किरणांसारख्या दिसतात.
न कदाचन संसारः किलायं नाम सर्वदा । सर्वशक्ताव् असंसारशक्तिता विद्यते यतः
हे जे आपण संसार म्हणतो, ते कधीच खरं अस्तित्वात नसतं. कारण सर्वशक्तिमान सत्यामध्ये संसार नसण्याचीही क्षमता आहे.
न चैवेदं कदाचित् तु साधो जगद् अनीदृशम् । सर्वशक्तौ हि संसारशक्तिता विद्यते यतः
हे जग, हे सज्जना, कधीच आपल्या स्वभावाविना राहत नाही. कारण सर्वशक्तिमान सत्यामध्ये संसार होण्याचीही क्षमता आहे.
महाकल्पावधिं कालम् असंसारितयेद्धया । न भविष्यति संसार इदानीम् इति युज्यते
जर एखाद्याने महाकल्पाच्या अखेरपर्यंतचा काळही संसाररहित मानला, तर असं म्हणणं योग्य ठरेल की आता संसार अस्तित्वात नाही.
ज्ञदृष्ट्या सर्वम् एवेदं ब्रह्मैवेति महामते । नास्ति संसार इत्य् एतद् उपपद्यत एव नः
ज्ञानाच्या दृष्टीने पाहिलं तर हे सर्व काही ब्रह्मच आहे, हे महात्म्या. म्हणूनच आपल्यासाठी संसार नाही असं ठामपणे सांगता येतं.
अज्ञदृष्ट्या त्व् अविच्छिन्नसंसारित्वाद् अनारतम् । नित्या संसारमायेयम् इत्य् अस्यैवोपपद्यते
अज्ञानाच्या दृष्टीने, अखंड संसाराचा अनुभव सतत होत असल्यामुळे, हा संसार नेहमीच आहे असं वाटतं; हेही खरं आहे.
पुनः पुनश् च भावित्वान् न कदाचिद् अनीदृशम् । जगद् इत्य् एतद् अप्य् उक्तं न मृषा रघुनन्दन
पुन्हा पुन्हा असंच विचार केल्यामुळे, हे जग कधीच वेगळं वाटत नाही; म्हणून, हे जग असं आहे असं जे म्हटलं जातं, रघुनंदना, ते खोटं नाही.
अनारतं पतद्भूता दिशो दृष्ट्वा विनश्वरीः । विनाशीदं जगत् सर्वम् इति किं नोपपद्यते
सतत गोष्टी पडून नष्ट होताना, दिशा बदलताना पाहिल्यावर, हे सगळं जग नाशवंत आहे असं का म्हणू नये?
सर्वदोदितचन्द्रार्का दिशो दृष्ट्वा स्थिराचलाः । अविनाशि जगत् सर्वम् इत्य् अप्य् अवितथोपमम्
सूर्य आणि चंद्र नेहमी उगवत आहेत, पर्वत स्थिर आहेत असं पाहिल्यावर, हे सगळं जग अविनाशी आहे असं म्हणणंही तितकंच योग्य आहे.
न तद् अस्ति न यत् तस्मिन्न् एकस्मिन् विततात्मनि । सङ्कल्पकलनाजालम् अनाख्ये नोपपद्यते
त्या एकाच सर्वत्र भरून राहिलेल्या आत्म्यात असं काहीच नाही जे अस्तित्वात नाही. नाव नसलेल्या त्या स्वरूपात कल्पनेच्या भेदांची जाळी निर्माण होत नाही.
पुनः पुनर् इदं सर्वं पुनर् मरणजन्मनी । पुनस् सुखं पुनर् दुःखं पुनः करणकर्मणी
पुन्हा पुन्हा हे सर्व घडतं—मृत्यू आणि जन्म, सुख आणि दुःख, आणि इंद्रियांनी केलेली कर्मे.
पुनर् आशाः पुनर् व्योम पुनस् साम्बुधयो ऽद्रयः । अभ्युदेति पुनस् सृष्टिश् शश्वद् अर्कप्रभा यथा
पुन्हा आशा निर्माण होतात, पुन्हा आकाश दिसतं, पुन्हा समुद्र आणि पर्वत उगवतात; सृष्टी पुन्हा प्रकट होते, जशी सूर्याची किरणे नेहमीच चमकत असतात.
पुनर् दैत्याः पुनर् देवाः पुनर् लोकान्तरक्रमः । पुनस् स्वर्गापवर्गेहा पुनर् इन्द्रः पुनश् शशी
पुन्हा दैत्य येतात, पुन्हा देव प्रकटतात, पुन्हा लोकांचा प्रवास सुरू होतो; पुन्हा स्वर्ग, मोक्ष, पृथ्वीवरील घरं, पुन्हा इंद्र आणि पुन्हा चंद्र.
पुनर् नारायणो देवः पुनर् मनुसुतादयः । पुनर् आशाश् चलच्चारुचन्द्रार्कवरुणानिलाः
पुन्हा नारायण देव, पुन्हा मनुचे पुत्र आणि इतर सर्व, पुन्हा आशा, पुन्हा हलणारा सुंदर चंद्र, सूर्य, वरुण आणि वारा हे सर्व पुन्हा पुन्हा प्रकटतात.
सुमेरुकर्णिका कान्तऋक्षकेसरशालिनी । फुल्लस्फीतोदरोदेति रोदसीनलिनी पुनः
सुमेरू पर्वताचा देठ असलेले आणि आकाशातील तारे केसरांसारखे असलेले पृथ्वी आणि आकाश हे फुललेल्या, भरभराटीच्या कमळासारखे पुन्हा उमलतात.
व्योमकाननम् आक्रम्य वल्गत्य् अंशुनखोत्करैः । तमःकरिघटा भेत्तुं पुनर् भास्करकेसरी
सूर्य आपल्या तेजस्वी किरणांनी जणू सिंहाच्या नखांसारखे आकाशरूपी अरण्यातून पुन्हा मार्गक्रमण करतो आणि गडद अंधाराच्या हत्तींच्या झुंडी फोडतो.
पुनर् इन्दुश् चलच्चूतमञ्जरीसुन्दरैः करैः । करोत्य् अमृतम् आह्लादं दिग्वधूमुखमण्डनम्
पुन्हा चंद्र आपल्या हलणाऱ्या, आंब्याच्या मंजिरीसारख्या सुंदर किरणांनी दिशांच्या वधूंच्या मुखांचे अलंकार करतो आणि अमृतासारखा आनंद देतो.
पुनस् स्वर्गतरोः पुण्यक्षयवातसमीरिताः । पतन्तीह विनुन्नाङ्गाः पुण्यकृत्फलपालयः
पुन्हा, त्या स्वर्गवृक्षावरून, पुण्य कमी झाल्यामुळे उठलेल्या वाऱ्याने, चांगल्या कर्मांनी मिळवलेली फळं इथे पडतात, त्यांची अंगं हललेली असतात.