इति चत्वारि सम्पीड्य पञ्चमं वर्धते यदा । तदा तज्जतयैवेशः कुरुते जागतीं क्रियाम्
जेव्हा चार घटक एकत्र येतात आणि पाचवा वाढतो, तेव्हा त्याच्याच सामर्थ्याने, हे प्रभो, तो सर्वांचा अधिपती जगातील सर्व कृती घडवतो.
कदाचिद् अप्सु वायौ वा सुस्फारे वापि तेजसि । स्वयं सम्पद्यते कश्चित् पुमान् प्रकृतिभावतः
कधी पाण्यात, कधी वायूत, किंवा फारच विस्तारित तेजात, एखादा पुरुष त्या घटकापासून आपोआप उत्पन्न होतो.
तस्याथ पुंसो वदनात् कदाचिज् जायते पदात् । कदाचिद् अंसात् पृष्ठाद् वा कदाचिल् लोचनात् करात्
त्या पुरुषाच्या तोंडातून कधी पाय जन्मतो; कधी खांद्यापासून किंवा पाठीपासून, तर कधी डोळ्यापासून किंवा हातापासूनही जन्म होतो.
कदाचित् पुरुषस्यास्य नाभेः पद्मः प्रजायते । तस्मिन् सञ्चरते ब्रह्मा पद्मजो ऽसौ प्रकीर्तितः
कधी कधी या माणसाच्या नाभीतून एक कमळ उमलतं; त्यात ब्रह्मा संचार करतो — म्हणून त्याला 'कमळातून जन्मलेला' असं म्हणतात.
मायेयं स्वप्नवद् भ्रान्तिर् मिथ्यारचितचक्रिका । मनोराज्यरुचिर् लोला सलिलावृत्तिसुन्दरी
ही माया म्हणजे स्वप्नासारखी भ्रमाची छाया आहे, खोटी बनवलेली एक गाडी आहे; ती मनाच्या राज्यासारखी रंगीबेरंगी, चंचल आणि पाण्याच्या लहरीसारखी सुंदर आहे.
किम् इवास्यां वद ज्ञप्तौ कथं सम्भवतीह नो । न चेद् बालमनोराज्यम् इदं पर्यनुयुज्यते
या जाणीवेत खरंच काय आहे, आणि ते इथे कसं निर्माण होतं, सांग मला. नाहीतर हे सगळं फक्त एखाद्या लहान मुलाच्या कल्पनेप्रमाणेच आहे.
कदाचिद् अम्बरे शुद्धे मनस्तत्त्वानुरञ्जनात् । सौवर्णं ब्रह्मगर्भं च स्वयम् अण्डं प्रवर्तते
कधी कधी स्वच्छ आकाशात मनाच्या रंगामुळे आपोआप एक सोन्यासारखं ब्रह्माचं अंड तयार होतं.
कदाचिद् एष पुरुषो वीर्यं सृजति वारिणि । तस्मात् प्रजायते पद्मं ब्रह्माण्डम् अथ वा महत्
कधी कधी हा पुरुष आपली शक्ती पाण्यात सोडतो; त्यातून कमळ निर्माण होतं, आणि तेच ब्रह्मांड किंवा महत्तत्त्व होतं.
तस्मात् प्रजायते ब्रह्मा कदाचिद् भास्करो ह्य् असौ । कदाचिद् वरुणो ब्रह्मा कदाचिद् वायुर् अब्जजः
त्यातून ब्रह्मा जन्मतो; कधी तो सूर्य असतो, कधी वरुण ब्रह्मा होतो, तर कधी कमळातून वारा जन्मतो.
एवम् अन्तर्विहीनासु विचित्रास्व् इह सृष्टिषु । विचित्रोत्पत्तयो राम ब्रह्मणो विविधा गताः
अशा या विविध आणि एकरूपता नसलेल्या सृष्टींमध्ये, राम, ब्रह्म्याच्या उत्पत्तीच्या अनेक प्रकारच्या कथा आहेत.
निदर्शनार्थं सृष्टेस् तु मयैकस्य प्रजापतेः । भवते कथितोत्पत्तिर् अस्येवान्यस्य वानघ
उदाहरण म्हणून मी या एका प्रजापतीची उत्पत्ती सांगितली; इतरांची जन्मकथा, हे पापरहित, याचप्रमाणेच आहे.
मनोविजृम्भणम् अयं संसार इति सन्मते । सम्बोधनाय भवतस् सृष्टिक्रम उदाहृतः
मनाचा विस्तार हाच संसार आहे, असं ज्ञानी लोक मानतात. तुला जागृती यावी म्हणून सृष्टीची ही प्रक्रिया सांगितली आहे.
तास् सात्त्विकीप्रभृतयो जातयस् त्व् इत्थम् आगताः । इति ते कथनायैष सृष्टिक्रम उदाहृतः
सात्त्विक वगैरे जन्म अशा प्रकारे झाले आहेत; तुला समजावं म्हणून सृष्टीची ही कथा सांगितली आहे.
पुनस् सृष्टिः पुनर् नाशः पुनर् दुःखं पुनस् सुखम् । पुनर् अज्ञाः पुनस् तज्ज्ञा बन्धमोक्षदृशौ पुनः
पुन्हा सृष्टी, पुन्हा नाश, पुन्हा दुःख, पुन्हा सुख; पुन्हा अज्ञान, पुन्हा त्याचं ज्ञान, पुन्हा बंधन आणि पुन्हा मुक्ती.
पुनः पुनस् सृष्टिकराः पीतस्नेहदशाभृतः । दीपा इव कृतालोकाः प्रशाम्यन्त्य् उद्भवन्ति च
पुन्हा पुन्हा सृष्टी करणारे, प्रेमात गुंतलेले, दिव्यासारखे प्रकाश देऊन शांत होतात आणि पुन्हा जन्म घेतात.
देहोत्पत्तौ विनाशे च दीपानां ब्रह्मणाम् अपि । कालेनाधिकतां त्यक्त्वा नाशे भेदो न कश्चन
शरीर, दिवे किंवा अगदी देवतांचंही निर्माण आणि नाश होताना, जेव्हा काळाची सत्ता संपते, तेव्हा त्यांच्या नाशात काहीच फरक राहत नाही.
पुनः कृतं पुनस् त्रेता पुनश् च द्वापरः कलिः । पुनर् आवर्तते सर्वं चक्रावर्तेहया जगत्
पुन्हा कृतयुग, पुन्हा त्रेतायुग, पुन्हा द्वापर आणि पुन्हा कलियुग; जग हे चक्रासारखं फिरत राहतं आणि सर्व काही पुन्हा पुन्हा येतं.
पुनर् मन्वन्तरारम्भाः पुनः कल्पपरम्पराः । पुनः पुनः कार्यदशाः प्रातः प्रातर् अहर् यथा
पुन्हा मन्वंतरांची सुरुवात, पुन्हा कल्पांची मालिका; सकाळ येते तशी, दिवसागणिक नवनवीन घडामोडी पुन्हा पुन्हा घडत राहतात.
लोकालोककलाकालकलनाकलितान्तरम् । पुनः पुनर् इदं सर्वं न किञ्चन पुनः पुनः
जग, जग नसणं, काळ, काळ नसणं आणि मोजलेली किंवा न मोजलेली अंतरं—हे सगळं पुन्हा पुन्हा घडतं, पण तरीही पुन्हा पुन्हा काहीच उरत नाही.
अनाहते प्रतप्ते ऽयःपिण्डे ऽनलकणा इव । इमे भावास् स्थिता नित्यं चिदाकाशे स्वभावतः
ज्याप्रमाणे तापलेल्या लोखंडाच्या गाठीमध्ये अग्नीच्या कणांसारखे हे भाव नेहमीच चैतन्याच्या आकाशात आपोआप असतात.
कदाचिद् अनभिव्यक्तं कदाचिद् व्यक्तिम् आगतम् । इदम् अस्ति परे तत्त्वे सर्वं वृक्ष इवार्तवम्
कधी हे प्रकट, कधी अप्रकट असते; पण सर्व काही त्या परम तत्त्वातच असते, जणू ऋतूच्या काळात झाड असते तसे.
चित्स्पन्द एव सर्वात्मा सर्वदैवेदृशाकृतिः । यद् अस्माज् जायते सर्गो द्वीन्दुत्वम् इव लोचनात्
संपूर्ण जगाचा आधार म्हणजे चैतन्याची लहरी, ती नेहमीच अशीच असते; त्यातूनच सृष्टी निर्माण होते, जशी डोळ्यातून द्वैताची जाणीव होते.
चितस् सर्वास् समायान्ति सन्ततास् सृष्टिदृष्टयः । तत्स्था एवाप्य् अतत्स्थाभाश् चन्द्राद् इव मरीचयः
सृष्टीच्या सर्व कल्पना अखंडपणे चित्तात एकत्र येतात; त्या त्यात राहो वा न राहो, जशा चंद्राच्या किरणांसारख्या दिसतात.
न कदाचन संसारः किलायं नाम सर्वदा । सर्वशक्ताव् असंसारशक्तिता विद्यते यतः
हे जे आपण संसार म्हणतो, ते कधीच खरं अस्तित्वात नसतं. कारण सर्वशक्तिमान सत्यामध्ये संसार नसण्याचीही क्षमता आहे.
न चैवेदं कदाचित् तु साधो जगद् अनीदृशम् । सर्वशक्तौ हि संसारशक्तिता विद्यते यतः
हे जग, हे सज्जना, कधीच आपल्या स्वभावाविना राहत नाही. कारण सर्वशक्तिमान सत्यामध्ये संसार होण्याचीही क्षमता आहे.
महाकल्पावधिं कालम् असंसारितयेद्धया । न भविष्यति संसार इदानीम् इति युज्यते
जर एखाद्याने महाकल्पाच्या अखेरपर्यंतचा काळही संसाररहित मानला, तर असं म्हणणं योग्य ठरेल की आता संसार अस्तित्वात नाही.
ज्ञदृष्ट्या सर्वम् एवेदं ब्रह्मैवेति महामते । नास्ति संसार इत्य् एतद् उपपद्यत एव नः
ज्ञानाच्या दृष्टीने पाहिलं तर हे सर्व काही ब्रह्मच आहे, हे महात्म्या. म्हणूनच आपल्यासाठी संसार नाही असं ठामपणे सांगता येतं.
अज्ञदृष्ट्या त्व् अविच्छिन्नसंसारित्वाद् अनारतम् । नित्या संसारमायेयम् इत्य् अस्यैवोपपद्यते
अज्ञानाच्या दृष्टीने, अखंड संसाराचा अनुभव सतत होत असल्यामुळे, हा संसार नेहमीच आहे असं वाटतं; हेही खरं आहे.
पुनः पुनश् च भावित्वान् न कदाचिद् अनीदृशम् । जगद् इत्य् एतद् अप्य् उक्तं न मृषा रघुनन्दन
पुन्हा पुन्हा असंच विचार केल्यामुळे, हे जग कधीच वेगळं वाटत नाही; म्हणून, हे जग असं आहे असं जे म्हटलं जातं, रघुनंदना, ते खोटं नाही.
अनारतं पतद्भूता दिशो दृष्ट्वा विनश्वरीः । विनाशीदं जगत् सर्वम् इति किं नोपपद्यते
सतत गोष्टी पडून नष्ट होताना, दिशा बदलताना पाहिल्यावर, हे सगळं जग नाशवंत आहे असं का म्हणू नये?